Taiala mo ē amata i le maketi o fa'asoa

Taiala mo Tagata Amata i le Maketi o Fa'asoa

E masani ona foliga manaia le maketi o sea ona e ofoina atu ai le avanoa mo le tuputupu aʻe o le tamaoaiga i se taimi umi. Peitaʻi, mo ē amata, o upu e pei o le "issuer," "dividend," ma le "valuation" e mafai ona fenumiai. O lenei tusiga o le a fesoasoani ia te oe e malamalama ai i mea faavae o le maketi o sea i lea laasaga ma lea laasaga: mai manatu, auala e amata ai, fuafuaga faigofie, ma mea sese e tatau ona ʻalofia.

1. O le ā le maketi o sea?

O le maketi o sea o le mea lea e fefaʻatauaʻi ai sea, o faʻamaoniga ia o le umiaina o se kamupani. A e faʻatau sea i se kamupani, e te umiaina se vaega itiiti o lena kamupani. Afai e tuputupu aʻe le kamupani ma lelei lana faʻatinoga, e mafai ona siʻitia le tau o ana sea. I se isi itu, afai e faʻaletonu le faʻatinoga pe leaga le lagona o le maketi, e mafai ona paʻu le tau o sea.

I Initonesia, o fefaʻatauaʻiga autū o sea e faia i le Indonesia Stock Exchange (IDX). I le avea ai ma se tagata teu tupe, e te lē faʻatau saʻo mai le IDX, ae e ala i se kamupani faʻatau oloa (broker) e fai ma tagata e fesoasoani i le fefaʻatauaʻiga.

2. Aiseā e teu faafaigaluega ai tagata i sea?

E tele mafuaʻaga autū e filifili ai e tagata sea e fai ma meafaigaluega e teu faʻafaigaluega ai:

a. Tupe maua e ono maua i se taimi umi
I aso ua mavae, e masani ona maua mai i sea ni tupe maua maualuluga nai lo meafaigaluega fa'asao (e ui e le o taimi uma, ma e le aunoa foi ma se lamatiaga).

e. Tupe maua mai tufatufaga
O nisi kamupani e tufatufa atu tupe mama i tagata e umia sea i tulaga o tufatufaga. E mafai ona avea lea ma puna o tupe maua e le aunoa, e ui e le o kamupani uma e totogiina tufatufaga.

c. Tau faasaga i le taugata o le soifuaga
E fa'aitiitia e le taugata o le soifuaga le malosi fa'atau o tupe. O le teu fa'afaigaluega i sea e mafai ona fesoasoani i au aseta e fa'atupula'ia le taua e sili atu nai lo le taugata o le soifuaga i le lumana'i.

3. Tulaga lamatia e tatau ona malamalama i ai ē amata

E lē o ni tupe teu fa'asoa. E fesuisuia'i tau o fa'asoa i aso uma, e o'o lava i minute ta'itasi. O nisi o tulaga lamatia taua:

– Lamatiaga o le fesuisuia’i: e fesuisuia’i tele tau ona o tala fou, tulaga tau tamaoaiga, faiga fa’avae, po’o lagona.
– Tulaga lamatia fa'apisinisi: mo se fa'ata'ita'iga pulega le lelei, aitalafu tele, fa'aitiitia o fa'atauga, po'o ni fa'alavelave fa'aleaga.
– Lamatiaga o le gafatia ona maua tupe: o nisi sea e faigata ona fa'atau vave atu i se tau talafeagai ona e filemu fefa'ataua'iga.
– Lamatiaga faalemafaufau: o faaiuga popole pe a pa'ū tau pe matape'ape'a pe a si'itia e masani ona mafua ai ni gau.

FAITAU  Pulega tau tupe mo tagata tomai faapitoa faafoma'i

O lenei malamalamaga i tulaga lamatia e fesoasoani ia te oe e atiae ai se fuafuaga moni ma ia aua le "ofo" pe a gaoioi le maketi e feteenai ma ou faamoemoega.

4. Upu autū e tatau ona e iloa

O nisi nei o faaupuga e masani ona aliali mai:

– Sea: aia tatau a se kamupani.
– Kamupani e tuʻuina atu sea: o se kamupani e tuʻuina atu sea ma o loʻo lisiina i le maketi o sea.
– Lota: iunite o fefaʻatauaʻiga o sea i Initonesia (e masani lava 1 lot = 100 sea).
– Tupe maua/leiloa o le aseta: tupe mama/leiloa mai le eseesega i le va o le tau faʻatau ma le tau faʻatau atu.
– Tufatufaga: tufatufaga o tupe mama a le kamupani i tagata e umia sea.
– IHSG: o se fa'asinomaga e fa'amatala ai le fa'atinoga lautele o le maketi o fa'asoa a Initonesia.
– Fa'avae: su'esu'ega o tulaga tau pisinisi ma tulaga tau tupe a le kamupani.
– Fa'atekinolosi: iloilo le gaioiga o tau ma le aofa'i e faitau ai aga masani.

E leai se mana'oga e te a'oa'oina mea uma i le taimi e tasi. Amata i upu e te masani ona fetaia'i pe a tatala se talosaga mo sea.

5. Laasaga e amata ai ona teu faafaigaluega i sea

a. Saunia se tupe fa'atupe mo fa'alavelave fa'afuase'i ma ia mautinoa o lo'o pulea lelei aitalafu
A'o le'i fa'atauina ni sea, e sili pe a iai sau tupe fa'aagaga mo fa'alavelave fa'afuase'i (mo se fa'ata'ita'iga, 3–6 masina o tupe fa'aalu mo le soifuaga) ma e te le mafatia i ni totogi fa'aopoopo. E taua tele lenei mea ina ia 'alofia ai le fa'amalosia e fa'atau atu au sea i le taimi o le pa'ū o le maketi.

e. Fuafua ia sini ma le taimi atofaina
Fesili ifo ia te oe lava: o le a le mea o loʻo e teu faʻafaigaluega ai? Litaea, se totogi muamua mo se fale, poʻo se isi sini? O le a aʻafiaga o le taimi i lau fuafuaga. E masani lava ona sili atu ona fetaui lelei sea mo sini e feololo ma umi (e pei o le 3–10 tausaga pe sili atu).

c. Tatala se teugatupe oloa (RDN) e ala i pepa fa'amaonia
E manaʻomia ona e lesitala i se kamupani faʻamaonia. O le faiga ua masani nei i luga ole initaneti: faʻatumu au faʻamatalaga, faʻamaonia lou faasinomaga, ona tuʻuina atu lea ia te oe se teugatupe tupe a tagata faʻatau (RDN) e teu ai au tupe faʻatau.

d. Teu tupe ma amata i se aofaʻiga itiiti
E lē manaʻomia e ē amata ona faia uma mea i le taimi lava lenei. Amata i se aofaʻiga e lē faʻalavelaveina ai au tupe i aso taʻitasi. O le taulaʻiga autū i laʻasaga muamua o le aʻoaʻoina lea o le faagasologa: faʻatau, faʻatau atu, malamalama i tau o fefaʻatauaʻiga, ma le matauina o gaioiga o le maketi.

FAITAU  Fa'aaogaina o tekinolosi i tupe a le tagata lava ia

6. Auala e filifili ai sea mo ē amata

E lua auala lauiloa: o auala faavae ma auala faatekinolosi. E mafai e ē amata ona amata i auala faavae faigofie.

O nisi faʻailoga taua e mafai ona e gauai atu i ai:
– Fa'atinoga o tupe maua ma polofiti: pe o tuputupu a'e ma mautu?
– Aitalafu a kamupani: ua pulea ea? O kamupani e tele naua aitalafu e mafai ona sili atu ona vaivai pe a faʻaleagaina le tamaoaiga.
– Tafega o tupe: e lelei tupe mama i luga o pepa, ae o le sologa lelei o le tafe o tupe e faʻaalia ai o loʻo maua moni lava e le pisinisi ni tupe.
– Faʻataʻitaʻiga pisinisi ma le vaʻaiga i le alamanuia: E manaʻomia le oloa? E i ai ni aga faʻaopoopo e lagolago ai?
– Pulega lelei a le kamupani: talaaga lelei o le pulega ma le manino o lipoti.

Afai e te iloa e faigata tele le iloiloina o sea taʻitasi, e mafai ona e mafaufau i se fuafuaga faigofie: filifilia o kamupani tetele ma ua leva ona faʻavaeina (e masani ona taʻua o "blue chips") poʻo le faʻaaogaina o se auala e matua eseese lava.

7. Fa'alauteleina: o se mataupu faavae taua mo le puleaina o tulaga lamatia

O le fa'alauteleina o tupe fa'afaigaluega o lona uiga o le fa'asalalauina lea o au tupe teufaafaigaluega i le tele o sea (po'o vaega) e 'alo 'ese ai mai le fa'atatauina o ou lamatiaga i se kamupani e tasi. Mo se fa'ata'ita'iga, 'aua le fa'afaigaluegaina uma au tupe i se sea e tasi, e tusa lava pe e te lagona le mautinoa tele.

Mo ē amata, e mafai ona faia malie le fa'alauteleina o sea: amata i ni sea se lua–3 i vaega eseese, ona fa'ateleina lea a'o fa'aleleia atili lou malamalama. Ae ui i lea, ia manatua, o le fa'alauteleina o sea e le fa'amautinoa ai tupe mama—ae o lona uiga e fa'aitiitia ai le lamatiaga o ni gau tetele.

8. Fuafuaga faigofie e talafeagai mo ē amata

a. Tupe teu fa'afaigaluega fa'avaitaimi (averesi o tau o le tala/DCA)
E te fa'atau soo sea (mo se fa'ata'ita'iga, i masina ta'itasi) i le aofa'i tutusa pe tusa ai ma se fuafuaga. O lenei fuafuaga e fesoasoani e fa'aitiitia ai le lamatiaga o le sese o le taimi ona e te fa'atau i tau eseese.

b. Taula'i i se taimi umi i kamupani lelei
Nai lo le tuliloaina o sea o loʻo "tuputupu aʻe," e te filifilia kamupani e malolosi a latou pisinisi, ona e taofimau lea i latou mo se taimi umi aʻo faʻaauau pea ona mataʻituina a latou faʻavae.

FAITAU  Ia malamalama i mataupu faavae autu o fefaʻatauaʻiga forex

c. Faaaoga tapula'a o lamatiaga patino
Fa'atulaga ni tulafono faigofie, mo se fa'ata'ita'iga: o le a le pasene maualuga o tupe e vaevaeina i le tasi sea, pe o afea e te toe iloiloina ai pe a fa'aletonu le fa'atinoga o pisinisi.

9. Mea sese masani a le amataga e tatau ona ʻalofia

1. Mulimuli i fautuaga e aunoa ma le malamalama i tulaga lamatia
Afai e te faʻatau ona "ua fai mai tagata," e faigofie lava ona e popole pe a pa'ū le tau.

2. Le amana'iaina o tau o fefa'ataua'iga
E iai totogifuapauina mo le faʻatau ma le faʻatau atu o pepa faʻamaonia. Mo tagata faioloa e masani ona fefaʻatauaʻi, o nei totogifuapauina e mafai ona faʻaitiitia ai tupe mama.

3. Fa'aaogaina o tupe mo mana'oga i aso ta'itasi
E mafai ona pa'ū tau o sea i soo se taimi. Faaaoga tupe teufaafaigaluega, ae le o tupe mo meaai, totogi o fale mautotogi, po o totogi o mokesi.

4. Mata'ituina soo tau
Afai o au sini e mo se taimi umi, o le mataʻituina o latou sini i itula uma e faʻateleina ai le atuatuvale ma oʻo atu ai i faʻaiuga faʻafuaseʻi.

5. E le manaʻo lava e aʻoaʻo lipoti tau tupe
E lē manaʻomia ona avea oe ma se tagata suʻesuʻe, ae ia malamalama i manatu o tupe mama, aitalafu, ma le tafe o tupe ina ia e lē faʻatauina ai se kamupani e lē mautu.

10. Faaiuga: amata i se mea itiiti, ia tumau, ma ia pulea lelei

O le teu faafaigaluega i sea e lē o se fuafuaga e vave ona mauoa ai, ae o se faagasologa o le fausiaina pea o aseta. E tatau i ē amata ona amata i mea faavae: ia malamalama i le auala e galue ai le maketi, ia iloa tulaga lamatia, ia faia se fuafuaga, ona faataitai lea i ni nai tupe laiti. I le aluga o taimi, o le a masani ai oe i le faitauina o faamatalaga, iloiloina o kamupani, ma le puleaina o ou lagona i taimi o fesuiaiga o le maketi.

Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou fesoasoani ia te oe e fatuina se faʻatulagaga e sili atu ona patino e faʻatatau i ou tulaga: tausaga, sini (e.g., tupe mo le litaea poʻo se totogi muamua mo se fale), onosaʻi i tulaga lamatia, ma le tele o tupe e mafai ona e faʻatulagaina i le masina.

Taofi faamatalaga