Auala e Iloa ai Ituaiga Eleele i Vaomatua
O le fa'ailoaina o ituaiga o eleele i totonu o vaomatua o se tomai taua tele mo tagata su'esu'e, tagata puipuia o le siosiomaga, pule o vaomatua, ma e o'o lava i nu'u o vaomatua o lo'o fa'aaogaina lelei le laueleele. E a'afia e le eleele le maua o le vai, le lafulemu, le mautu o le auvae, ma ituaiga o la'au e mafai ona ola. O le malamalama i uiga o le eleele e mafai ai ona tatou fuafuaina ma le sa'o le toe fa'aleleia o vaomatua, totoina, ma le puipuiga o le si'osi'omaga. O lenei tusiga o lo'o talanoaina ai auala aoga e fa'ailoa ai ituaiga o eleele i totonu o vaomatua e ala i mata'ituina o fanua, su'ega faigofie, ma le fa'amatalaina o uiga o le siosiomaga.
1. Ia malamalama i mea e fausia ai le eleele o le vaomatua
A'o le'i fa'ailoaina le eleele, e taua le malamalama o le eleele e fausia e ala i le tu'ufa'atasiga o mea taua: mea matua (le papa muamua), tau (timu ma le vevela), meaola (a'a, siama, manu o le eleele), foliga o le eleele (mauga ma le tulaga), ma le taimi. I vaomatua vevela, mo se fa'ata'ita'iga, e vave ona pala le eleele ma e maualuga le tafe atu o mea'ai, o lea e masani ona sili atu le 'aisa o le eleele ma e leai ni mea'ai i vaega pito i luga. I se isi itu, i nofoaga mago pe i nisi o nofoaga maualuluga, e mafai ona mafiafia le fa'aputuga o mea ola ma e ono eseese fo'i uiga o le eleele.
2. Fuafua le nofoaga e matauina ai ma fai se pu e fa'aalia ai le foliga o le eleele.
O le laasaga muamua e sili ona aoga o le eliina lea o se pu laʻititi e siaki ai le foliga o le eleele (lua eleele), pe a itiiti ifo e vili i se auger. Filifili se nofoaga e fetaui lelei ma le eria—aloʻese mai vaega ogaoga e pei o ni alāvai laiti o vaitafe, ni ila o le solo, poʻo ni faaputuga otaota e le masani ai, seʻi vagana ua e fiafia faapitoa e iloilo le eria. Eli se pu e 50–100 cm le loloto (afai e mafai) e mataʻituina ai suiga i vaega o le eleele (horizons). Faamaumau faamaopoopoga, maualuga, faʻasolosolo o le auvae, tulaga o le laufanua (tumutumu, auvae pito i luga, auvae pito i lalo, fanua laugatasi), ma laau tetele.
Ia mataala i vaega e pei o:
– Horizon O: vaega fa'aola/otaota (lau, lālā la'au, humus).
– Va'aiga A: eleele pito i luga, e masani ona pogisa ona e olaola.
– Horizon B: eleele i lalo o le eleele, e masani ona mafiafia, e mumu/samasama le lanu ona o le faaputuputuina o le omea/iron oxide.
– Horizon C: mea autū ua amata ona pala, o fasi papa.
O le i ai ma le mafiafia o tafatafa o nofoaga taʻitasi e maua ai ni faʻailoga taua e uiga i le ituaiga eleele ma le atinaʻeina.
3. Matau le lanu o le eleele (fa'ailoga o le alavai ma minerale)
O le lanu o le eleele o se fa'ailoga vave e masani ona fa'aaogaina. Faaaoga se ta'iala faigofie po'o se Siata Lanu o le Eleele o le Munsell pe a maua, ae tusa lava pe leai ni meafaigaluega, e aoga pea.
– Enaena pogisa i le uliuli: e masani ona mauoa i mea ola, tele le humus, po'o le eleele susu ma tumu i la'au.
– Mumu ma le lanu enaena mumu: e fa'ailoa mai ai le maualuga o le u'amea 'okesaita ma le lelei o le alavai (ea e lava), e masani ona iai i eleele teropika ua 'okesaita.
– Samasama i le samasama enaena: e feso'ota'i pea ma le u'amea 'okesaita, e masani lava i tulaga o lo'o pupuni teisi ai le alavai pe eseese fo'i le tulaga o le tau.
– Efuefu, samasama, pe i ai ni togitogi efuefu (mottling): o se faailoga o lologa faifai pea, le lelei o le alavai, pe faaitiitia le u'amea (tele le eleele e leai ni anaerobic).
– O loʻo i ai ni ila uliuli mafiafia ma se manogi malosi: e mafai ona faʻaalia ai tulaga susu tele ma mea ola pala.
E sili ona va'aia lanu i le eleele susu (e le mago tele pe susu tele) aua e mafai e tulaga o le vai ona suia ai le iloa o lanu.
4. Su'eina o le foliga o le eleele e fa'aaoga ai le metotia "feel-roll"
O le tulaga o le eleele (le fua faatatau o le oneone, palapala, ma le omea) e fuafua tele ai lona gafatia e taofi ai le vai ma meaʻai. O se suega masani i le fanua o le metotia o le feel-roll:
1. Ave se faʻataʻitaʻiga o le eleele, aveese oneone tetele ma aʻa.
2. Fa'asusu teisi se'ia mafai ona fa'atulaga.
3. Oomi ma taumafai e fai se polo, ona fuli lea e fai ma lipine.
Fa'amatalaga fa'atino:
– Oneone: e ma'a'a, e le pipi'i, faigata ona fausia i se polo mautu, e vave ona malepe.
– Laueleele oneone: e lagona pea le ma'a'a, e mafai ona fausia ai ni polo manifinifi, ma ni lipine pupuu.
– Loam: e lagona le lamolemole ma teisi pipii, e sili atu le mautu o le polo, e feololo le lipine.
– 'Omea: e matuā pipi'i ma palasitika, faigofie ona fai ni lipine uumi, e lagona le maseesee o le mea pe a mili.
E a'afia e le foliga o la'au le laau: e vave ona mago le eleele oneone ma e leai ni mea'ai; e umi se taimi e taofi ai le vai e le eleele 'ele'ele ae e mafai ona lofia i le vai ma fa'ama'a'a.
5. Iloilo le fausaga ma le tutusa o le eleele
O le fausaga o le auala lea e fa'aputu fa'atasi ai vaega o le eleele (aggregate). Ia matau pe o le eleele e malepelepe (granular), poloka, fa'aputu (platy), pe tele (structureless). I vaomatua maloloina, o le pito i luga o le eleele e masani ona i ai se fausaga malepelepe ona o gaioiga a a'a ma meaola o le eleele.
E taua fo'i le tumau:
– Faigofie ona fa'aumatia ma sosolo: e masani ona i ai le tele o mea ola ma pu.
– Malo tele pe a mago: atonu e fa'ailoa mai ai le tele o le omea pe ua fa'ama'a'a.
– Pipii pe a susu: uiga masani o le omea.
E fesoasoani le fausaga ma le tutusa e vavalo ai le sosolo ifo o le vai ma le ulu o a'a.
6. Siaki le alavai ma faʻailoga o vaituloto
O le fa'amamago e fuafua ai pe o le eleele e aerobic (mauoa i le okesene) pe anaerobic (leai se okesene). O fa'ailoga o le le lelei o le fa'amamago e aofia ai:
– Lanu efuefu masani pe o ni togitogi efuefu.
– O le i ai o se vaega malō e taofi ai le vai (hardpan) po'o le omea mafiafia i lalo ifo.
– E tafe ifo le vai i totonu o pu o le fausaga ma e umi se taimi e toe maui ai.
– La'au masani i le fanua susū, mo se fa'ata'ita'iga o nisi ituaiga e onosa'i i lologa.
Afai e latalata le eria i se vaitafe po o se faatanoa, e foliga mai o se eleele alluvial fou lea e masani ona lolovaia.
7. Mata'ituina o le pH i se auala faigofie
O eleele o vaomatua, aemaise lava vaomatua o le teropika, e masani ona ma'a'a. E a'afia e le pH le maua o mea'ai ma le tuufaatasiga o la'au. O le auala sili ona faigofie e fuaina ai lenei mea o le fa'aaogaina lea o le pepa litmus po'o se mita pH feavea'i:
– Fa'afefiloi sina palapala ma vai mamā (pe vai fa'amamā) i totonu o se koneteina.
– Fa'aoso, tu'u e malolo, ona fua lea o le pH o le vai pito i luga.
Faalaua'itele:
– pH 4–5,5: 'ā'asa, e tele mea'ai e fusifusia, o nisi la'au e fetuutuunai.
– pH 5,5–7: e sili atu ona lelei mo le tele o laau.
– pH >7: alkaline, e seasea tupu i vaomatua susū i le teropika, ae e mafai ona tupu i mea autū o le papa'u.
8. Iloilo mea ola ma le aofaʻi o otaota
O le mafiafia o le otaota ma le humus e mafai ona faʻaalia ai le malosi o meaʻai. O vaomatua e iai le taamilosaga o otaota e iai se vaega O tulaga ese. Manatua:
– Mafiafia o le vaega o lau/lālā.
– Saosaoa o le pala (e vave ona avea le otaota ma humus pe faaputuputu mafiafia).
– O le iai o fungi, mogamoga, anufe, ma meaola e pala.
O eleele e tele ai mea fa'aola e masani ona pogisa, matala, ma lagolagoina le tele o meaola ninii.
9. Fa'afeso'ota'i ituaiga o eleele i le tulaga o le eleele ma la'au
E fa'amalosia le fa'ailoaina o fanua pe a fa'afeso'ota'i ma le fa'asologa o laufanua:
– Tumutumu/pito i luga o le auvae: e foliga mai e manifinifi le eleele, papa, ma faigofie ona solo.
– Maliega maulalo/taimi pito i lalo o le malifa: faaputuputuga o mea manifinifi, sili atu ona lafulemu, sili atu ona susū.
– Fanua lologa: o le eleele alluvial talavou, e fa'aputu fa'aputu, e mafai ona matua lafulemu ae e faigofie ona lofia.
E maua fo'i ni fa'ailoga i la'au: o nisi ituaiga o la'au e fiafia i eleele 'o'ona, a'o isi e sili atu ona taatele i eleele e tele ai le alkaline po'o eleele e lelei le alavai.
10. Ia iloa ituaiga eseese o eleele e masani ona maua i vaomatua.
E ui o le fa'avasegaga aloaia e mana'omia ai su'esu'ega i fale su'esu'e, ae o nisi o ituaiga lautele e mafai ona fa'ailoaina fa'ata'ita'i:
– Eleele mumu-samasama i le teropika (e masani ona fesootaʻi ma le malosi o le tau): lanu mumu/samasama, manino le tafailagi B, e masani ona lelei le alavai, e mafai ona leai ni meaʻai i le eleele pito i luga pe afai e manifinifi mea ola.
– Eleele alluvial: e lata i vaitafe, e tele vaega, e eseese foliga, e fou lava ma e masani ona lafulemu.
– Eleele peat/eleele fa'aola: vaega mafiafia fa'aola, pogisa tele, malamalama, susu, e masani ona 'o'ona ma e leai ni minerale i totonu.
– Eleele Regosol/oneone (nisi vaega): foliga oneone tele, vave ona tafe le vai, leai ni meaʻai i totonu, laʻau e fetuutuunai.
Afai e manaʻomia le mautinoa, faʻaaoga suʻega i le fale suʻesuʻe (mechanical texture, C-organic, CEC, base saturation, ma isi mea faapena).
11. Fa'amaumau fa'amaumauga o le fanua i se faiga fa'atulagaina
Mo le fa'ailoaina sa'o, ia matau:
– O le loloto o tafaʻilagi taʻitasi ma ona tuaoi (maʻai pe faʻavasegaina).
– Lanu, foliga, fausaga, aʻa, papa/ʻiliʻili.
– Tulaga o le susū ma le alavai.
– Manogi (e.g. manogi o le sulfur i tulaga anaerobic).
– Ata o le foliga o le eleele ma le fua.
E fesoasoani faʻamaumauga manino e faʻatusatusa nofoaga ma faʻafaigofie ai nisi auʻiliʻiliga.
I'uga
O le fa'ailoaina o le ituaiga o eleele i totonu o se vaomatua e mafai ona faia i ni vaega: mai le su'esu'eina o le foliga ma vaega o le eleele, mata'ituina o lanu, fa'ata'ita'iina o le foliga e ala i le oloina, iloiloina o le fausaga ma le alavai, i le fuaina o le pH ma le siakiina o mea ola. O le ki i le manuia o le tu'ufa'atasia lea o mata'ituina o le eleele ma le tulaga o le topographic ma la'au. Mo le puleaina o vaomatua, toe fa'aleleia, po'o su'esu'ega, o lenei metotia i le fanua e matua aoga lava e fai ma iloiloga muamua, ma e mafai ona fa'aopoopo i ai su'esu'ega i le fale su'esu'e pe a mana'omia.
Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou fetuʻunaʻia lenei tusiga ina ia sili atu ona patino i se ituaiga vaomatua faapitoa (vaomatua o le teropika, magrove, vaomatua mauga) pe faʻaopoopo i ai se faʻatulagaga o le "taʻiala faʻataʻitaʻi i le fanua" faʻatasi ai ma siata o matauga.