# Fesili Fa'ata'ita'i mo le Vasega 10 o le Siosiomaga
O le si'osi'omaga o se mataupu e tatala ai se lalolagi o le malamalama e uiga i lo tatou paneta, ona foliga, ma aganu'u eseese o lo'o nonofo ai. Mo tamaiti a'oga vasega 10, o le si'osi'omaga o se vaega taua o le a'oa'oga e su'esu'e loloto ai mataupu e pei o le fa'afanua fa'aletino, le tau, le faitau aofa'i o tagata, ma isi mea. Mo se fesoasoani i tamaiti a'oga i a latou su'esu'ega ma sauniuniga, ua matou tu'ufa'atasia se lisi o fesili fa'ata'ita'i e mafai ona fesoasoani e fa'amausali lo latou malamalama ma fa'aleleia atili ai lo latou iloa i lenei mataupu taua.
## Fa'afanua Fa'aletino
1. O a papatusi tektonika, ma e faapefea ona fa'afoliga e a latou gaioiga le fogaeleele o le Lalolagi?
O papa tektonika o ni vaega tetele o le pa'u o le Lalolagi ma le pito i luga o le 'au'au e gaoioi ma fegalegaleai i o latou tuaoi. O le gaoioi o nei papa e mafai ona mafua ai mafui'e, gaioiga o mauga mu, ma le fausiaina o mauga. Mo se fa'ata'ita'iga, o le feto'ai o le Papa Initia ma le Papa Eurasia ua fausia ai le Himalayas. E tatau i tamaiti a'oga ona su'esu'e ituaiga eseese o tuaoi o papa, e pei o tuaoi e fe'avea'i, tuaoi e eseese, ma tuaoi e fesuia'i, fa'apea fo'i ma a latou gaioiga fa'ale-geolosi e feso'ota'i i ai.
2. Fa'amatala le fa'agasologa o le pala ma le soloia. O a ni eseesega?
O le fa'aleagaina o le eleele o le malepelepe lea o papa, eleele, ma minerale e ala i le fesoota'i ma le ea o le Lalolagi, vai, ma meaola ola. O le fa'aleagaina e aofia ai le gaoioi o vaega ua fa'aleagaina e malosiaga fa'alenatura e pei o le matagi, vai, ma le aisa. O le fa'aleagaina o le eleele o se faiga e le minoi, ae o le fa'aleagaina e fa'agaoioi, e feavea'i ai meafaitino mai le tasi nofoaga i le isi nofoaga.
## Fa'afanua o le Tau
3. E faapefea ona aafia le tau i itulagi i le talafatai e peau o le sami?
O galu o le sami, e pei o le Gulf Stream ma le North Atlantic Drift, e iai sona sao taua i le faʻatonutonuina o le tau i itulagi i le talafatai. E mafai e galu mafanafana ona siʻitia le vevela o nofoaga i le talafatai, ae o galu malulu e mafai ona faʻaitiitia ai. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le Gulf Stream mafanafana e faʻaitiitia ai le mālū o le tau o Europa i Matusisifo i le taumalulu nai lo isi itulagi i latitu tutusa. E tatau i tamaiti aʻoga ona suʻesuʻe ni faʻataʻitaʻiga patino ma malamalama i aafiaga lautele o nei gaioiga o le sami i mamanu o le tau i le lalolagi atoa.
4. Fa'amatala le Greenhouse Effect ma lona a'afiaga i suiga o le tau i le lalolagi atoa.
O le Greenhouse Effect o se faagasologa masani lea e maileia ai e nisi o kasa i le ea o le Lalolagi, e pei o le carbon dioxide ma le methane, le vevela mai le la, ma faatumauina ai le mafanafana o le paneta e lava mo le ola. Peitai, o gaoioiga a tagata, e pei o le susunuina o suauu ma le faaleagaina o vaomatua, ua faateleina ai lenei aafiaga, ma oo atu ai i le mafanafana o le lalolagi ma le suiga o le tau. E tatau i tamaiti aoga ona faamatala mea e mafua ai, taunuuga e ono tutupu, ma auala e faaitiitia ai le aafiaga.
## Fa'afanua o Tagata
5. O a mea autū e aʻafia ai mamanu o nofoaga o tagata?
O mamanu o nofoaga o tagata e aʻafia i mea e pei o le maua o le vai, fanua e mafai ona totoina, tau, foliga o le eleele, ma punaoa. E iai foʻi sao taua o mea tau talafaasolopito, tamaoaiga, ma aganuu. Mo se faʻataʻitaʻiga, o malo anamua e masani ona nonofo i tafatafa o vaitafe mo le vai ma fanua lafulemu, ae o aai i aso nei e ono atiaʻe i tafatafa o punaoa tau alamanuia poʻo auala fefaʻatauaʻiga. E tatau i tamaiti aʻoga ona suʻesuʻe ni faʻataʻitaʻiga patino e faʻamatala ai nei manatu.
6. Talanoaina le manatu o le fausiaina o taulaga ma ona aafiaga i le siosiomaga ma le sosaiete.
O le fa'atupuina o taulaga e fa'atatau i le fa'ateleina o le aofa'i o tagata e nonofo i totonu o taulaga. O lenei aga masani e iai ni aafiaga tetele, e pei o le atina'eina o atina'e tetele, tuputupu a'e o le tamaoaiga, ma le fefa'ataua'iga fa'aleaganuu. Peita'i, e o'o atu ai fo'i i lu'itau e pei o le fa'aleagaina o le siosiomaga, fa'aitiitia o puna'oa, ma le le tutusa o tamaoaiga ma agafesootai. E tatau i tamaiti a'oga ona su'esu'e lelei ma leaga o le fa'atupuina o taulaga, ma tu'uina atu ni fa'ata'ita'iga moni e lagolago ai a latou finauga.
## Fa'afanua Fa'a-Geopolitical
7. Fa'amatala le taua o punaoa fa'alenatura i fegalegaleaiga fa'ava-o-malo ma feeseeseaiga.
O punaoa faalenatura, e pei o le suauu, kesi, minerale, ma le vai, e taua tele i le tamaoaiga ma le taua o malo. O le puleaina o nei punaoa e mafai ona oo atu ai i feeseeseaiga ma feeseeseaiga faavaomalo. Mo se faataitaiga, o le tele o teuina o suauu i Sasae Tutotonu ua avea ma vaega autu i faiga faapolotiki faaitulagi ma le lalolagi atoa. E tatau i tamaiti aoga ona suesue i feeseeseaiga i tala faasolopito ma aso nei e mafua mai i le tauvaga o punaoa ma talanoaina ni fofo e ono mafai ona foia.
8. E faapefea ona aafia e tuaoi fa'a-geopolitical tulaga tau tamaoaiga ma agafesootai o se atunuu?
O tuaoi fa'ava-o-malo, e masani ona tusia i feagaiga ma feeseeseaiga fa'asolopito, e mafai ona a'afia tele ai tulaga fa'aagafesootai ma tamaoaiga o se atunu'u. E mafai e tuaoi ona a'afia ai fefa'ataua'iga, femalagaa'iga, saogalemu, ma fefa'ataua'iga fa'aleaganuu. Mo se fa'ata'ita'iga, o atunu'u e leai ni o latou laueleele e ono feagai ma lu'itau tau fefa'ataua'iga pe a fa'atusatusa i atunu'u e mafai ona maua uafu. E tatau i tamaiti a'oga ona su'esu'e ni mataupu patino lea na a'afia ai atina'e ma fegalegaleaiga fa'ava-o-malo e tuaoi fa'ava-o-malo.
## Fa'afanua o le Siosiomaga
9. O a mafuaʻaga autū o le faʻaumatia o laʻau, ma o a ona aʻafiaga i le siʻosiʻomaga?
O le fa'aleagaina o vaomatua e mafua tele lava i le tipiina o la'au, fa'alauteleina o fa'ato'aga, atina'eina o taulaga, ma le eliina o minerale. O a'afiaga e aofia ai le leiloa o le tele o meaola eseese, fa'alavelaveina o ta'amilosaga o le vai, soloia o le eleele, ma le sao i suiga o le tau e ala i le fa'ateleina o le maualuga o le kaponi taiokisaite. E tatau i tamaiti a'oga ona talanoaina vaega patino ua a'afia i le fa'aleagaina o la'au, e pei o le vaomatua o le Amazon, ma su'esu'e ni fuafuaga e fa'atatau i le puipuiga ma le fa'aaogaina lelei o fanua.
10. Iloilo le matafaioi a taumafaiga faasao i le faasaoina o le tele o meaola eseese.
E taua tele taumafaiga fa'asao mo le fa'asaoina o le tele o meaola eseese, lea e taua tele mo le mautu ma le gafatia o le si'osi'omaga. O nofoaga puipuia, fa'asao o meaola fe'ai, ma faiga fa'atino gafataulimaina e fesoasoani e fa'asaoina ituaiga meaola ma o latou nofoaga. Mo se fa'ata'ita'iga, o le fa'atuina o paka fa'aleatunuu ma nofoaga fa'asao o meaola fe'ai ua fesoasoani tele i le puipuia o meaola ua lamatia e pei o le taika Bengal. E tatau i tamaiti a'oga ona iloilo ta'iala eseese o le fa'asao ma lo latou aoga i tulaga eseese.
## Fa'afanua Fa'aleaganuu
11. E faʻapefea ona atagia mai e laufanua faʻaleaganuʻu le fegalegaleaiga i le va o tagata ma o latou siosiomaga?
O laufanua faaleaganuu e fa'atulagaina e foliga fa'alenatura ma gaoioiga a tagata, e atagia ai fegalegaleaiga i le va o tagata ma o latou siosiomaga. E aofia ai fa'ato'aga fa'ato'aga, paka i le taulaga, ma fa'amanatuga fa'asolopito. Mo se fa'ata'ita'iga, o fa'ato'aga araisa i Filipaina e fa'aalia ai le auala e mafai ai e le atamai o tagata ona fetu'una'i ma fa'aleleia atili ai laufanua fa'alenatura. E tatau i tamaiti a'oga ona iloilo pe fa'apefea ona fa'atulagaina ma fa'atulagaina aganu'u eseese e o latou siosiomaga o lo'o siomia ai.
12. O a mea e aʻafia ai le salalau atu o faiga faʻaleaganuʻu ma mea fou i itulagi eseese?
O le salalau atu o faiga fa'aleaganu'u ma mea fou e a'afia i mea e pei o femalagaa'iga, fefa'ataua'iga, fesoota'iga, ma le fa'akoloneina o tagata. O le alualu i luma o tekinolosi, e pei o le initaneti, ua fa'avavevaveina ai le fesuia'iga fa'aleaganu'u ma le fa'avaomaloina. E tatau i tamaiti a'oga ona su'esu'e ni fa'ata'ita'iga patino, e pei o le salalau atu o agaifanua kuka, gagana, po'o mea fou fa'atekonolosi, ma talanoaina aafiaga mo le fa'asinomaga fa'aleaganu'u ma le eseesega.
## Fa'ai'uga
O le si'osi'omaga mo tamaiti a'oga vasega 10 e aofia ai se vaega lautele ma feliuliua'i o mataupu e fa'amatalaina ai itu fa'aletino, tau, tagata, fa'apolokiki, siosiomaga, ma aganu'u o lo tatou lalolagi. O nei fesili e fa'amoemoe e fa'aosofia ai mafaufauga loloto ma se malamalamaga loloto i nei autu lavelave. O le su'esu'eina ma le taliina o ia fesili, o le a sili atu ona saunia tamaiti a'oga e malamalama ma talisapaia le natura lavelave ma feso'ota'i o lo tatou paneta.