Mea e A'afia ai Timuga i se Eria
O timuga o se vaega taua tele o le taamilosaga vai o le Lalolagi ma e iai sona sao taua i le fuafuaina o le tau, faatoaga, ma le siosiomaga lautele o soo se itulagi. O le malamalama i mea e aafia ai le tele ma mamanu o timuga e taua tele mo le puleaina o punaoa vai, vavaloina o mea tau tau, ma le fuafuaina o galuega faatoaga. O timuga e aafia i se fegalegaleaiga faigata o mea tau le laueleele, tau, ma le siosiomaga. O iinei, matou te suʻesuʻeina ai mea autu e mafua ai timuga i se eria.
1. Nofoaga Fa'afanua
O le tulaga fa'afanua o se tasi lea o mea taua e a'afia ai timuga. O vaega e lata ane i vai tetele, e pei o vasa, sami, ma vaituloto tetele, e masani ona tele timuga e maua ona o le maua o le susu. O vaega i le talafatai e masani ona maualuga le susū ma, o le i'uga, tele ai timuga. Mo se fa'ata'ita'iga, o talafatai i sisifo o konetineta e pei o Amerika i Matu ma Europa e masani ona tele timuga e maua ona o le ea susu e aumaia e matagi malolosi mai sisifo mai le sami.
I se isi itu, o nofoaga e mamao ese mai vai tetele e masani ona mago. O totonu o konetineta, e pei o Asia tutotonu ma Ausetalia tutotonu, e masani ona oo i ai tau konetineta ma e itiiti ifo le timuga. O nei itulagi e mafai ona avea ma toafa pe afai o loʻo i ai foi i latitu e maualuga le mamafa o le ea e taofia ai le fausiaina o ao ma timuga.
2. Maualuga ma le Fa'afanua
E matuā aʻafia e le maualuga ma le foliga o le eleele le tufatufaina o timuga. E taua tele le sao o mauga i le faia o le mea ua taʻua o le 'orography effect'. A o agai atu le ea susu i vaega maugā, e faamalosia i latou e alu aʻe. A alu aʻe le ea, e malūlū ma faaputuputu, ma avea ai ma ao ma timuga i le itu e agai i ai le matagi o mauga. O le mea lea e mafua ai ona tele atu timuga e maua i vaega i le itu e agai i ai le matagi o se atumauga (e faasaga i le matagi e sau).
I se faatusatusaga, o le itu i lalo o le eleele (le itu e puipuia mai le matagi) e masani ona i ai se vaega e paolo ai timuga, ma e itiiti ifo ai le timuga e maua. Mo se faataitaiga, o le itu i sasae o mauga o Sierra Nevada i le Iunaite Setete e faaalia ai tulaga mago pe a faatusatusa i le itu i sisifo, lea e tele ai timuga.
3. Matagi Malosi
O le itu ma le natura o matagi e masani ona aʻafia ai le mamanu o timuga. O matagi e agi mai le sami agai i le laueleele (matagi i uta) e feaveaʻi ai le ea susū e mafai ona mafua ai le tele o timuga. I se faatusatusaga, o matagi i tai (e agi mai le laueleele agai i le sami) e masani ona aumaia ai tulaga mago.
O matagi fefa'ataua'iga ma matagi timuga o ni fa'ata'ita'iga sili ia o mamanu o matagi e masani ona a'afia ai timuga i le itulagi. O matagi timuga, aemaise lava i Asia i Saute, e aumaia ai timuga mamafa fa'avaitaimi e ala i le suia o le itu ma tosoina ai le ea susū i uta i masina o le taumafanafana.
4. Faiga o le Mamafa o le Ea
O faiga o le mamafa o le ea, e pei o sone e maualuga le mamafa ma sone e maualalo le mamafa, e matua aʻafia ai le timuga. O faiga o le mamafa maualuga e fesoʻotaʻi ma le ea e alu ifo, lea e taofia ai le fausiaina o ao ma iʻu ai i tulaga mago. I se isi itu, o faiga o le mamafa maualalo e faʻamalosia ai le ea e alu aʻe, lea e faʻamālūlūina ma faʻaputu e fausia ai ao ma timuga.
O le Intertropical Convergence Zone (ITCZ) o se fusi taua e maualalo le mamafa e lata ane i le ekueta lea e feiloa'i ai matagi fefa'ataua'iga mai le Itulagi i Matu ma le Itulagi i Saute. O lenei eria e iloga i le maualuga o le susū ma le tele o timuga, e fa'atulaga ai le tau o itulagi o le ekueta.
5. Vevela
E fesoʻotaʻi tonu lava le vevela ma le gafatia o le ea e taofi ai le susu. E mafai e masini faʻamafanafana ea ona taofia le tele o le ausa vai, lea e faʻateleina ai le avanoa e timu ai pe a siʻitia ma mālūlū le ea. O itulagi o le teropika, lea e maualuga pea le vevela, e masani ona tele ai timuga convective ona o le faʻateleina o le faʻamamago ma le susu i le ea.
I le isi itu, o vaega i pole ma vaega maualuluga e masani ona maualalo le vevela, ma iu ai ina faʻaitiitia le gafatia e taofi ai le susu ma, o le mea lea, e itiiti ai le timu.
6. Tafega o le Vasa
E mafai fo'i e tafega o le sami, e mafanafana ma malulu, ona i ai se aafiaga tele i mamanu o timuga i vaega o le talafatai. O tafega mafanafana o le sami, e pei o le Gulf Stream i le Vasa Atalani, e mafai ona fa'ateleina ai le vevela ma le susu o le ea, ma mafua ai ona maualuga le maualuga o timuga i vaega o le talafatai.
I se isi itu, o tafega malulu o le sami, e pei o le Humboldt Current i le talafatai i sisifo o Amerika i Saute, e mafai ona fa'amālūlūina le ea o lo'o i luga, ma fa'aitiitia ai lona gafatia e taofi ai le susu ma mafua ai ona mago le laueleele. O se mea lea e mafua ai le mago o le Toafa o Atacama i Chile, o se tasi o nofoaga e sili ona mago i le Lalolagi.
7. Gaoioiga a Tagata
O gaoioiga a tagata, e pei o le fa'aleagaina o vaomatua, fa'ateleina o taulaga, ma le fa'asa'olotoina o kasa e mafua ai le fa'avevela o le ea, ua fa'ateleina ai le a'afiaga o timuga i le lotoifale ma le lalolagi atoa. O le fa'aleagaina o vaomatua e fa'aitiitia ai le aofa'i o la'au e mafai ona fa'asalalauina le vai i le ea, ma ono fa'aitiitia ai le maualuga o le susū i le lotoifale ma fa'aitiitia ai le timu.
O le fausiaina o taulaga, faatasi ai ma ona fogā'ele'ele sima tetele, e mafai ona suia ai le vevela ma le susū i le lotoifale, e masani ona mafua ai ni motu vevela i le taulaga. O nei motu vevela e mafai ona a'afia ai le tafega o le ea i le lotoifale ma ono suia ai fo'i mamanu o timuga.
E le gata i lea, o le faʻasaʻolotoina o kasa e mafua ai le faʻavevela o le ea o loʻo fesoasoani i le suiga o le tau i le lalolagi atoa, lea ua valoia o le a suia ai le mamanu o timuga i le lalolagi atoa. O suiga i le vevela o le lalolagi e mafai ona suia ai le tufatufaina o faiga maualuga ma maualalo le mamafa, aʻafia ai amioga o le tafe o le sami, ma suia ai mamanu o matagi o loʻo iai nei, ma oʻo atu ai i suiga i le tufatufaina o timuga.
8. Gaoioiga Fa'a-Afa ma Fa'a-Anatisikolonika
O afa ma anticyclones o ni faiga tau e mafua ai ni suiga tetele i timuga. O afa, e masani ona fesootaʻi ma faiga e maualalo le mamafa, e lauiloa i le aumaia o timuga mamafa ma o nisi taimi e oʻo atu ai i lologa. O nei faiga e mafai ona vevela, e pei o afa, pe feololo, e pei o afa i le ogatotonu o le latitu.
O Anticyclones, e fesoʻotaʻi ma faiga e maualuga ai le mamafa, e masani ona aumaia ai tulaga mago ma mautu o le tau. O itulagi e masani ona aʻafia i tulaga e anticyclonic e foliga mai o le a itiiti ifo timuga.
9. Fesuiaiga o Vaitau
E tele aafiaga o suiga o le vaitau i timuga i le tele o vaega o le lalolagi. O le fa'api'o o le axis o le Lalolagi ma lona ta'amilosaga i le la e mafua ai ona fesuisuia'i le vevela ma itula o le ao, ma mafua ai ona eseese mamanu o le tau i vaitau eseese. Mo se fa'ata'ita'iga, e tele itulagi teropika e eseese vaitau timuga ma mago e fa'atatau i mamanu fesuia'i o le ITCZ.
E ono tele pe itiiti ifo timuga i vaega e feololo e fuafua i le vaitau, ma o nisi vaega e feagai ma taumalulu timuga ma taumafanafana mago po o le faafeagai.
iʻuga
O le malamalama i mea e aʻafia ai timuga i se itulagi e taua tele mo le vavalo, puleaina, ma le fetuʻunaʻi i le tau ma luʻitau e fesoʻotaʻi ma le tau. O le fesoʻotaʻiga lavelave o le tulaga faʻafanua, foliga o le eleele, matagi malolosi, faiga o le mamafa o le ea, vevela, tafega o le sami, gaoioiga a tagata, gaoioiga afā, ma le fesuiaʻiga o vaitau e fuafua ai le aofaʻi ma le tufatufaina o timuga i soʻo se eria. A o faʻaauau pea ona suia e le suiga o le tau nei mea, o suʻesuʻega faifai pea ma fuafuaga fetuʻunaʻi o le a taua tele mo le faʻaitiitia o aʻafiaga i sosaiete o tagata ma siosiomaga faʻalenatura.