Mea e A'afia ai le Tufatufaina o le Vevela i le Lalolagi
O le tufatufaina o le vevela i le Lalolagi o le taunuuga lea o se fegalegaleaiga faigata o mea eseese faalenatura ma mea faaletagata. E lē tutusa le vevela o le fogaeleele o le Lalolagi, ma e mafai ona matauina nei eseesega i le lautele i le lotoifale. O le malamalama i mea e aʻafia ai le tufatufaina o le vevela e taua tele i le suʻesuʻeina o le tau ma le tau ma e iai sona aafiaga lautele i le siosiomaga, faatoaga, ma le olaga i aso taitasi. O lenei tusiga o le a faʻamatalaina ai nisi o mea autu e aʻafia ai le tufatufaina o le vevela i le Lalolagi, e aofia ai le ave o le la, le tuufaatasiga o le ea, le tulaga o le laueleele, tafega o le sami, ma gaoioiga a tagata.
1. Fa'asalalauina o le La
O le ave o le la , po'o le malosiaga e maua mai le la, o le puna autū lea o le vevela i le Lalolagi. O le malosi ma le umi o le susulu o le la e maua e le fogaeleele e matua eseese lava e fuafua i ni mea se tele:
a. Tulimanu o le La
E fesuisuia'i le tulimanu o le susulu o le la e tusa ai ma le tulaga o le Lalolagi e fa'atatau i le la, lea e a'afia i le fa'api'o o le au o le taamilosaga a le Lalolagi ma lona ala fa'ata'amilosaga . O vaega o le teropika e maua le tele o le susulu o le la i le tausaga atoa, ma mafua ai ona maualuga le vevela pe a fa'atusatusa i vaega o le pole, lea e maua le tele o le susulu o le la e sosolo ma fa'api'o.
b. Vaitaimi o le La
O le tele o le taimi e maua ai e se itulagi le susulu o le la e iai foʻi sona sao i le fuafuaina o le vevela. I le taimi o le taumafanafana i le Itulagi i Matu, o eria e pei o Europa ma Amerika i Matu e maua le tele o le susulu o le la i aso taʻitasi nai lo le taumalulu. O lenei mea e mafua ai le mafanafana o taumafanafana ma le malulu o taumalulu.
2. Fa'atulagaga o le Ea
E lē gata o lo'o iai i le ea o le lalolagi le okesene ma le naitorosene, ae fa'apea fo'i ma kasa e fa'avevela ai le ea e pei o le kaponi taiokesaita (CO2), methane (CH4), ma le ausa vai (H2O). O nei kasa e taua tele i le aafiaga o le ea, o le faiga lea e pu'eina ai e le ea le vevela e toe fa'asalalauina mai le fogaeleele o le Lalolagi.
a. Kasa Fa'avevela
O kasa e mafua mai i le vevela e pei o le CO2 ma le methane e faʻateleina ai le gafatia o le ea e taofia ai le vevela. O le faʻateleina o le tele o nei kasa, e mafua tele lava i gaoioiga a tagata e pei o le susunuina o suauʻu ma le faʻaleagaina o vaomatua, ua mafua ai ona faʻateleina le vevela o le lalolagi, e taʻua o le faʻamafanafana o le lalolagi.
b. Ao
E lua auala e mafai ona aʻafia ai e ao le vevela. E masani ona toe faʻafoʻi mai e ao mafiafia pe maulalo le ave o le la i le vanimonimo, ma faʻamālūlūina ai le fogaeleele i lalo. I le isi itu, e mafai e ao maualuluga ona maileia atili le ave o le infrared, ma fesoasoani ai i le faʻavevela o le fogaeleele.
3. Fa'afanua
O foliga fa'afanua o le Lalolagi, e pei o le maualuga, mamao i le sami, ma le foliga o le eleele, e iai sona aafiaga tele i le tufatufaina atu o le vevela.
a. Maualuga
E masani ona fa'aitiitia le vevela o le ea pe a fa'ateleina le maualuga. I nofoaga maualuluga, e maualalo le mamafa o le ea ma e manifinifi le ea, o lona uiga e itiiti ni molela'au o le ea e pu'eina ma teuina le vevela. O le mafua'aga lea e masani ona ufitia ai tumutumu o mauga i le kiona, e o'o lava i vaega o le teropika.
e. Mamao i le Sami
E sili atu le malosi o le vevela o sami ma vasa nai lo le laueleele. O vaega e lata ane i le sami e masani ona feololo le vevela, faatasi ai ma ni eseesega laiti o le vevela i le va o le ao ma le po ma le va o le taumafanafana ma le taumalulu. I se isi itu, o vaega tetele o laueleele e mamao ese mai le sami e sili atu ona ogaoga le suiga o le vevela.
i. Fa'afanua
O foliga vaaia o le eleele e pei o mauga e mafai ona aʻafia ai mamanu o le tafe o le ea ma le tufatufaina o le vevela. E mafai e mauga ona avea o ni pa puipui i le tafe o le ea, ma mafua ai ona susu ma malūlū le itu e agai i le matagi (le itu e feagai ma le tafe o le ea), ae o le itu e agai i le eleele (le itu e puipuia mai le tafe o le ea) e mafai ona mago ma mafanafana ona o le aafiaga o Foehn po o matagi Chinook.
4. Tafega o le Vasa
O tafega o le sami o ni tafega tetele o le sami e feoa'i i totonu o le sami. O nei tafega e tufatufa atu ai le vevela mai le teropika i itulagi polar, ma e matua a'afia ai le vevela o le itulagi.
a. Tafe Mafanafana ma Tafe Malulu
O tafega mafanafana o le sami, e pei o le Gulf Stream i le Vasa Atalani, e aveina ai le vai mafanafana mai le teropika i nofoaga maualuluga i le itu i matu, ma mafua ai ona mafanafana le vevela i le talafatai i sasaʻe o Amerika i Matu ma Europa i matu sisifo. I se isi itu, o tafega malulu o le sami, e pei o le California Current, e aveina ai le vai malulu mai itulagi polar agai i le ekueta, ma mafua ai ona malulu le vevela i le talafatai i sisifo o Amerika i Matu.
e. Fa'aosoina i luga ma fa'aosoina i lalo
O le upwelling (le fealua'i o le vai mai le loloto i luga o le sami) e masani ona aumaia ai le vai malulu ma tele mea'ai i luga o le sami, ma fa'amālūlūina ai le eria. Ae o le downwelling (le fealua'i o le vai mai le luga i le loloto), e mafai ona mafua ai le mafanafana i le lotoifale o le fogā'ele'ele o le sami.
5. Gaoioiga Fa'aletagata
O le sao o tagata i le siosiomaga e iai foʻi sona sao taua i le tufatufaina atu o le vevela i le Lalolagi.
a. Fa'atupuina o le taulaga
E masani ona mafanafana atu nofoaga i taulaga nai lo nuʻu i tua ona o le aafiaga o le motu vevela i taulaga. E tele atu le vevela e mitiia e le sima ma le ʻapa, ae o le leai o ni laʻau e faʻaitiitia ai le faʻamamago, lea e faʻamālūlūina ai le ea. E le gata i lea, o gaoioiga i aso faisoo a tagata, taʻavale, ma pisinisi e faʻasaʻolotoina ai foʻi le vevela.
b. Fa'aumatia o Vaomatua
E iai le gafatia o vaomatua e mitiia ma teu ai le CO2, faʻapea foʻi ma le faʻatonutonuina o le vevela i le lotoifale e ala i le evapotranspiration. O le faʻaumatia o vaomatua e mafua ai ona leiloa nei galuega, faʻateleina ai le vevela i le lotoifale ma fesoasoani ai i le faʻamafanafana o le lalolagi.
c. Fa'asa'olotoina o Mea Fa'apisinisi
O le susunuina o suauʻu mo le malosiaga ma felauaiga e faʻasaʻolotoina ai le tele o kasa faʻavevela i le ea, ma faʻateleina ai le aafiaga o le faʻavevela ma fesoasoani i le faʻavevela o le lalolagi. E le gata i lea, o le faʻaleagaina o mea laiti e mafai ona aʻafia ai mamanu o le tufatufaina atu o le vevela e ala i le mitiia poʻo le toe faʻaalia mai o le susulu o le la.
I'uga
O le tufatufaina o le vevela i le Lalolagi e aʻafia i mea eseese e fesoʻotaʻi. O le fegalegaleaiga i le va o le ave o le la, le tuufaatasiga o le ea, foliga vaaia o le laueleele, tafega o le sami, ma gaoioiga a tagata e avea ai le tufatufaina o le vevela ma se mea e faigata ma fenumiai. O le malamalama i nei mea e le gata ina taua mo le saienisi ae faapea foi mo le atiina ae o ni fetuunaiga lelei o suiga o le tau ma ni fuafuaga e faaitiitia ai. Faatasi ai ma se malamalamaga loloto i le tufatufaina o le vevela, e mafai ona tatou tausia lelei le paleni o le siosiomaga ma faaleleia atili ai le tulaga lelei o le olaga i le Lalolagi.