Auala e fausia ai toafa e tusa ai ma le tulaga o le laufanua

Le Auala e Fausia ai Toafa e tusa ai ma le Fa'afanua

E masani ona mafaufauina toafa o ni oneone tetele, vevela, ma leai se mea e ola ai. Peita’i, i le lalolagi, e lē tutusa taimi uma toafa ma oneone, ma e lē o taimi uma fo’i e vevela ai. E iai toafa papa, toafa oneone ma’a, ma e o’o lava i toafa malulu ma kiona. O le ki i le malamalama i toafa o le tasi lea mea: o le lāmala. I se tulaga lautele, o se toafa o se eria e itiiti lava le timu e maua —e masani lava e itiiti ifo i le 250 mm i le tausaga—o lea e masani ona sili atu le mimiti o le vai nai lo le tele o le vai e ulufale mai. O lea la, e fa’apefea ona fausia ni eria fa’apenei? E fa’amatalaina e le lalolagi le fausiaina o le toafa e ala i le tu’ufa’atasia o faiga o le ea, tulaga fa’afanua, foliga o le laueleele, tafega o le sami, ma le talafa’asolopito o le eleele.

1. Toafa ona o le le paleni o le vai

I le fa'afanua fa'aletino, o le fausiaina o le toafa e feso'ota'i ma le manatu o le paleni o le vai. E avea se eria ma toafa pe a le mafai e le vai o lo'o maua mai timuga po'o isi punaoa ona fa'afetaui le vai na leiloa e ala i le fa'amamago ma le susū mai le eleele. I le aluga o taimi uumi (sefulu i le afe tausaga), e manifinifi la'au, e leiloa le susu o le eleele, ma amata ona pulea faiga fa'ale-geomorphological e masani ai i vaega mago. I se isi faaupuga, e le ona o le leai o se vai e fausia ai toafa, ae ona o le tau ma le laufanua e faigata ai ona tumau le vai.

2. O le matafaioi o le taamilosaga o le ea i le lalolagi atoa: fusipa'u maualuga o le mamafa i le ea i le va o le subtropics

O se tasi o mafuaʻaga autū o le fausiaina o toafa i le lalolagi atoa o mamanu o le fegasoloaʻiga o le ea i le lalolagi atoa. O le tele o toafa tetele o loʻo i tafatafa o le latitu 20°–30° N/S, e pei o le Sahara, Arapi, ma Ausetalia tutotonu. O nei itulagi o loʻo i lalo o le faatosinaga o fusipaʻu maualuga o le mamafa e fesoʻotaʻi ma le sela o Hadley.

O le faiga e fa'apenei:
– E lata i le ekueta, e malosi le vevela o le la ma e alu aʻe ai le ea (convection) ma fausia ai ao ma timuga mamafa.
– O le ea ua leiloa le ausa o le vai e agai atu i le ea subtropics ea pito i luga.
– I le subtropics, e alu ifo le ea (subsidence). A o alu ifo le ea, e fa'avevela adiabatic ma mago ai.
– O lenei ea mafanafana ma mago e taofia ai le faaputuputuina o ao, o lea e seasea ai ona timu.

O le māfuaaga lea ona o le tulaga fa'afanua e fausia ai e le tele o toafa tetele se "fusi" e si'omia ai le teropika.

3. O le faatosinaga o tafega malulu o le sami : toafa o le talafatai e puaoa

E tele toafa e tutupu i itu i sisifo o konetineta, e pei o le Toafa o Atacama i Chile ma le Toafa o Namib i Aferika i sisifo. O nei itulagi e aʻafia i galu malulu o le sami (e pei o le Tafe o Humboldt ma le Tafe o Benguela). O galu malulu o le sami e faʻamālūlūina ai le ea i luga aʻe o le sami, ma iʻu ai i:
– Ua fa'aitiitia le fa'asuavaia mai le sami.
– E mautu le ea (suiga o le vevela) ma faigata ona oso aʻe e avea ma ao timu.
– E masani ona fausia le puao po'o ao maulalo nai lo le timu.

O le iʻuga, e mafai ona matuā mago lava nofoaga i le talafatai e ui lava i lo latou latalata i le vasa. Ua lauiloa foʻi Atacama o se tasi o nofoaga e sili ona mago i le Lalolagi, ma o nisi nofoaga e toetoe lava a leai se timu mo le tele o tausaga.

4. Ata o le timu: toafa i tua atu o mauga

E matuā tāua foʻi mea tau laufanua. E mafai ona fausia toafa ona o le paolo o le timu. ea tetele o le susu e agai atu i mauga:
– E fa'amalosia le ea e alu a'e, fa'amālūlū, ona fa'aputu lea ma pa'ū ifo o se timu i le itu e agi mai ai le matagi.
– A uma ona pasia le tumutumu, e alu ifo le ea i le itu i tua (i le itu i lalo o le eleele), ona vevela lea, ma mago ai.
– E itiiti le timu e maua i vaega i tua o mauga.

O faʻataʻitaʻiga e aofia ai vaega mago i tua atu o Mauga o Andes (vaega o Patagonia), poʻo vaega mago i tua atu o le Sierra Nevada, lea e mafua ai tulaga mago-afa i le toafa i vaega o le Iunaite Setete. O lenei faiga e faʻaalia ai e mafai ona fausia toafa e oʻo lava i fafo atu o le subtropics, pe afai e taofia e pa puipui o le topographic le sapalai o le ausa vai.

5. Toafa konetineta: mamao ese mai puna o le ausa

O nisi toafa e mafua ona e matuā mamao lava mai le sami, o lea ua uma ai ona leiloa le tele o le susu o le ea e oo atu i ai. O totonu tetele o le konetineta e masani ona itiiti le timu, aemaise lava pe afai e faalavelaveina le fegasoloaʻiga o le ea mai le sami e mauga po o ni mamanu o matagi patino.

O le Toafa o Gobi i Asia o se faʻataʻitaʻiga o se itulagi mago e aʻafia i le mamao mai le sami ma le foliga o le itulagi. E le gata i lea, o totonu o le konetineta e masani ona oʻo i ai suiga tetele o le vevela: aso vevela ma po malulu tele ona o le leai o le ausa o le vai ma ao, lea e masani ona fesoasoani e taofia le vevela.

6. Toafa malūlū: lāmala i nofoaga e maualalo le vevela

I le tulaga fa'afanua, e aofia ai fo'i toafa malūlū. E masani ona ta'ua Anetatika o le toafa aupito tele i le Lalolagi ona e itiiti lava le timuga e maua (o le tele lava o le kiona). Aiseā e mafai ai e vaega malūlū ona avea ma toafa?

Ona e le mafai e le ea malulu ona taofia le tele o le ausa vai, o le taunuuga e faapea:
– E fa'atapula'aina ao ma timuga.
– Maualalo le susū o le ea.
– E itiiti lava le kiona, e ui e mafai ona faaputuputu le aisa ona o le maualalo tele o le tau e faagesegese ai le liusuavai.

E maua fo'i toafa malulu i nisi o nofoaga maualuluga po'o laufanua maualuluga, e pei o vaega o Asia Tutotonu.

7. O le matafaioi o faiga fa'ale-geomorphological : matagi, soloia, ma foliga o le toafa

O le taimi lava e fa'atuina ai se tau mago, e sili atu ona taatele le fa'agasologa o le fausiaina o laufanua toafa. O mea autu e lua o le matagi ma timuga e le tumau.

1. Faiga o le Aeolian (matagi)
E mafai e le matagi ona felauaʻi le oneone ma le efuefu, ma faia ai:
– O oneone o ituaiga eseese (barchan, seif, ma isi)
– O le efuefu manifinifi (pefu manifinifi) i nisi vaega
– E fotu le soloia e pei o papa pulouaitu ona o le oloina o le oneone

2. Tafega vai fa'asolosolo
E ui e seāseā timu, ae a timu, e masani ona puʻupuʻu ma malosi. Talu ai ona faigata i le eleele mago ona mitiia vave le vai, e fausia ai ni tafega malolosi ma faʻafoliga:
– Wadi (vaitafe fa'avaitaimi)
– Ili fa'asolo
– Lologa faafuaseʻi

O nei faiga e lē avea ai toafa ma mea “lē tumau,” ae e matuā fesuisuiaʻi lava i le taimi umi.

8. Mea e mafua ai suiga o le tau ma talafaasolopito o le eleele

E mafai fo'i ona a'afia le fausiaina o le toafa e le suiga o le tau i se taimi umi, e mafua mai i le natura ma le tagata. I le faitau afe i le miliona o tausaga, o suiga i mamanu o matagi, suiga o konetineta, suiga o le sami, ma suiga i le taamilosaga a le Lalolagi e mafai ona liua ai se itulagi sa lafulemu muamua i se itulagi mago, po'o le fa'afeagai. O le Sahara, mo se fa'ata'ita'iga, na o'o i ai se vaitaimi o le "Green Sahara" lea na sili atu ona susu ma sa i ai vaituloto ma la'au tetele.

E le gata i lea, o loʻo i ai le manatu o le faʻateʻaina o le toafa, o le faʻagasologa lea o le faʻateleina o tulaga mago ona o le tuʻufaʻatasiga o suiga o le tau ma gaoioiga a tagata (faʻaumatia o vaomatua, soʻona fafagaina o manu, ma le le pulea lelei o le vai). E le na o le toafa le auala e "aliaʻe mai ai" toafa, ae e mafai ona faʻateteleina ai le lāmala ma le faʻaleagaina o le laueleele i vaega e fai si mago.

I'uga

E tusa ai ma le tulaga o le lalolagi, e mafua ona o le tele o mamanu o le tau e mafua ai le itiiti o timuga ma le le lava o le paleni o le vai. O nei mea e mafai ona aofia ai le tafe o le ea i le ea e pei o le teropika, tafega malulu o le sami, paolo o timuga i mauga, mamao mai le sami, ma e oo lava i tulaga malulu e faatapulaaina ai le aofaʻi o le ausa o le vai. A maeʻa ona faia e mea tau le lāmala, o faiga faʻale-geomorphological—e masani lava o le matagi ma le tafega o le vai e le masani ai—e faʻatulaga ai foliga tulaga ese o le laufanua o le toafa. I le malamalama i nei faiga, e mafai ona tatou vaʻaia toafa e sili atu nai lo na o "nofoaga oneone," ae o faiga faʻale-nofoaga e faʻatulagaina e fegalegaleaiga faigata i le va o le ea, vasa, ma le fogaeleele o le Lalolagi.

Taofi faamatalaga