Fa'ata'ita'iga Fa'afoma'i ma lona Fa'aaogaina i le Tulafono
O le suʻesuʻega faʻasaienisi o tagata, o se vaega faʻapitoa i totonu o le suʻesuʻega faʻasaienisi o tagata, e iai sona sao taua i le faiga faʻaletulafono e ala i le faʻaaogaina o metotia o suʻesuʻega o ponaivi e foʻia ai mataupu faʻasolitulafono ma tuʻuina atu tali i tulaga faʻaletulafono. O lenei matata eseese e tuʻufaʻatasia ai mataupu faʻavae o le suʻesuʻega faʻasaienisi o tagata, vailaʻau, ma le saienisi suʻesuʻega faʻasaienisi e iloilo ai toega o tagata ua pala ma ua le mafai ona iloa. O le faʻamoemoega o le suʻesuʻega faʻasaienisi o tagata e tele vaega: faʻailoaina o tagata ua maliliu, fuafuaina le mafuaʻaga o le maliu, ma le saofagā i faʻamaoniga faʻasaienisi i suʻesuʻega faʻaletulafono. O le tusiga o loʻo mulimuli mai o loʻo suʻesuʻeina le matāʻupu o le suʻesuʻega faʻasaienisi o tagata ma lona faʻaaogaina loloto i totonu o le malo o le tulafono.
Talafaasolopito ma Atina'e
O le faavae o le suʻesuʻega faʻasaienisi o tagata e toe foʻi i Eleni anamua, ae na amata aloaia ona avea o ia ma se matāʻupu aloaia i le seneturi lona 19 ma le 20. O tagata atamamai e pei o Thomas Dwight, na taʻua o le "tama o suʻesuʻega faʻasaienisi o tagata i le Iunaite Setete," na amataina metotia mo le suʻesuʻeina o toega o ponaivi o tagata. Na alualu i luma tele le matāʻupu i mataupu taua e pei o le vaeluaina o gaoioiga a le Smithsonian Institution i le taimi o le Taua Lona Lua a le Lalolagi ma le galulue faʻatasi ma le FBI mo suʻesuʻega o nofoaga o solitulafono.
O le Matafaioi a se Tagata Suesue i Tagata e Su'esu'eina Aganuu
O le galuega autū a le au suʻesuʻe i mea tau i le va o tagata o loʻo i ai le suʻesuʻeina o toega o ponaivi ina ia mautinoa ai le faasinomaga ma le mafuaʻaga o le maliu. E masani ona sailia lo latou tomai i tulaga e aofia ai faʻalavelave tetele, solitulafono taua, suʻesuʻega o tagata ua leiloa, poʻo toega o tagata e leʻi iloa e maua i tulaga eseese. O le faagasologa e masani ona aofia ai ni vaega taua se tele:
1. Toe Mauaina o Toega o le Tino: E masani ona aofia ai tagata suʻesuʻe i mea tau i le natura i le nofoaga na maua ai toega. Latou te faʻaaogaina ni metotia faʻapitoa i mea anamua e faʻamautinoa ai o loʻo maua faʻasolosolo toega, faʻasaoina lo latou tulaga ma faʻaitiitia ai le faʻaleagaina.
2. Fausiaina o le Fa'amatalaga Fa'aletino: A mae'a ona toe maua mai, e fausia e le au su'esu'e fa'aletino se fa'amatalaga fa'aletino e fesoasoani ai i le fa'ailoaina. O lenei fa'amatalaga e aofia ai fa'atatauga o tausaga, itupa, tupu'aga, ma le umi. O nei fa'atatauga e fa'avae i luga o fa'ailoga ma foliga o ponaivi patino ua fa'aalia ai le fa'atuatuaina e ala i su'esu'ega loloto ma iloiloga a tagata tomai fa'apitoa.
3. Su'esu'ega o Manu'a: I le su'esu'eina o manu'a i ponaivi, e mafai e le au su'esu'e fa'asaienisi ona tu'uina atu ni malamalamaaga i mafua'aga ma faiga o manu'a, e iloa ai le eseesega i le va o manu'a a'o le'i maliu (a'o le'i maliu), perimortem (i le taimi o le maliu pe lata ane), ma manu'a a'o le'i maliu (pe a uma le maliu). O nei fa'amatalaga e mafai ona taua tele i le fuafuaina o le mafua'aga ma le auala o le maliu, lea e ono fa'ailoa mai ai se faiga leaga, maliu fa'afuase'i, po'o ni mafua'aga fa'alenatura.
4. Iloiloga o le Taphonomic: E taua tele le malamalama i faiga taphonomic – pe faapefea ona pala toega ma pe faapefea ona aafia e mea tau siosiomaga. O lenei malamalamaga e fesoasoani i tagata suʻesuʻe i aganuʻu e fuafua ai le vaitaimi o le maliu (PMI), po o le taimi ua mavae talu ona maliu, o se vaega taua o le toe fausiaina o mea na tutupu e siomia ai le maliu.
5. Toe Fausiaina o Foliga ma le Fa'apipi'iina: Afai e le mafai ona fa'amautuina le fa'asinomaga e ala i metotia fa'atusatusaga tu'usa'o e pei o fa'amaumauga o nifo po'o le DNA, e mafai e le au su'esu'e fa'asaienisi ona fa'aogaina metotia o le toe fausiaina o foliga. E mafai ona fa'asoa atu nei toe fausiaina i le lautele e talosagaina ai se fesoasoani i le fa'ailoaina o tagata e le o iloa.
Aafiaga Faaletulafono ma Faamasinoga
E matuā aʻafia e le suʻesuʻega faʻasaienisi o tagata suʻesuʻe i mataupu tau solitulafono le faiga faʻaletulafono e ala i le tuʻuina atu o faʻamaoniga faʻasaienisi ma faʻavae e taliaina i le faʻamasinoga. E masani ona avea tagata suʻesuʻe i mataupu tau solitulafono ma molimau faʻapitoa, e tuʻuina atu a latou sailiga i se auala e malamalama i ai faʻamasino ma vaega o le au faʻamasino. E mafai ona fesoasoani a latou molimau i:
– Faamasinoga Tau Solitulafono: I le tuʻuina atu o faʻamaoniga autū i manuʻaga ma le auala na maliu ai, e fesoasoani ai tagata suʻesuʻe i aganuʻu e faʻamautu le noataga tau solitulafono poʻo le faʻasaʻolotoina o lē e le sala. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le faʻailoaina o se tagata ua aʻafia e ala i le suʻesuʻeina o ponaivi e mafai ona faʻafesoʻotaʻi ai gaioiga a se tagata ua masalomia i le taimi ma le nofoaga na faia ai le solitulafono.
– Suʻesuʻega o Aia Tatau a Tagata: I tulaga e aofia ai solitulafono taua, faʻaumatiaga o tagata, ma isi faʻaleagaina tetele o aia tatau a tagata, e fesoasoani tagata suʻesuʻe i aganuʻu i le faʻaalia o mea moni faʻasolopito. Latou te fesoasoani i le faʻailoaina o tagata na aʻafia ma faʻamaumauina ma le faʻaeteete mea leaga.
– Tali Atu Tele i Faalavelave Tutupu Faafuasei: A maeʻa ni mea e pei o faʻalavelave tau vaalele, tsunami, poʻo osofaʻiga a tagata faatupu faalavelave, e galulue faʻatasi tagata suʻesuʻe i aganuʻu ma 'au e tali atu i faʻalavelave faʻafuaseʻi e faʻailoa ai tagata na aʻafia, ma maua ai le faʻamaoniga i aiga ma fesoasoani i faiga faʻaletulafono e fesoʻotaʻi ma le mea na tupu.
Lu'i ma Manatuga Amiotonu
E ui i ona malosiaga, o loʻo feagai le suʻesuʻega faʻasaienisi o tagata ma luʻitau ma mafaufauga tau amio. O se tasi o luʻitau o tapulaʻa masani i le faʻatatauina o uiga faʻapitoa o tagata ma le saʻo atoatoa, aemaise lava i toega ua pala pe ua pala. E le gata i lea, e tatau i le matāʻupu ona fetuʻunaʻi pea i vaega eseese o ponaivi ona o le eseesega i le lalolagi atoa i foliga o tagata.
I le itu tau amio, e tatau i tagata suʻesuʻe i mea tau aganuʻu ona faʻatautaia le galuega maʻaleʻale o le taulimaina o tino maliu o tagata ma le faaaloalo tele aʻo paleni o latou tiutetauave faʻasaienisi ma faaletulafono. O mataupu tau maliega, lagona faʻaleaganuu, ma le faalilolilo e sili ona taua i a latou galuega. O taʻiala tau amio na faʻatuina e faʻalapotopotoga faʻapolofesa e pei o le American Board of Forensic Anthropology (ABFA) ma le International Academy of Legal Medicine (IALM) e taʻitaʻia ai tagata faʻapitoa i le tausia o le faʻamaoni ma le tomai faʻapitoa.
Taʻiala i le Lumanaʻi
O le alualu i luma o tekinolosi ma auala fa'atino e folafola mai ai le fa'aleleia atili o meafaigaluega a le tagata su'esu'e i mea tau aganu'u. O mea fou e pei o le 3D imaging, computer tomography (CT) scans, ma metotia fa'amolekiula o lo'o fa'aleleia atili ai le sa'o o le au'ili'iliga o ponaivi. E le gata i lea, o le tu'ufa'atasia o mea tau aganu'u fa'amoleki ma isi matā'upu tau aganu'u, e pei o le forensic odontology (le su'esu'eina o fa'amaumauga o nifo) ma le forensic entomology (le su'esu'eina o gaioiga a iniseti i luga o toega o lo'o pala), e fa'amalosia ai se auala e tele matā'upu e taua mo su'esu'ega atoatoa.
O loʻo faʻaauau pea ona faʻaleleia polokalame faʻaleaʻoaʻoga ma aʻoaʻoga e faʻafetaui ai le faigata ma manaʻoga o mataupu tau suʻesuʻega faʻasaienisi. O mataupu aoaoina faʻaleaʻoaʻoga malosi ma aʻoaʻoga faʻatino e faʻamautinoa ai o loʻo lava saunia lelei tagata suʻesuʻe faʻasaienisi i le lumanaʻi e faʻafetaiaʻia luʻitau o la latou matata.
iʻuga
O le suʻesuʻega faʻasaienisi o tagata o loʻo tu i le ogatotonu o le saienisi ma le tulafono, e tuʻuina atu ai ni malamalamaga taua e mafai ona faʻaalia ai mea lilo e siomia ai maliu e leʻi faʻamatalaina ma fesoasoani i le sailia o le faʻamasinoga tonu. E ala i le suʻesuʻeina ma le faʻaeteete o toega o ponaivi, e iai le matafaioi taua a le au suʻesuʻega faʻasaienisi o tagata i suʻesuʻega faʻaletulafono, e fesoasoani e faʻatuina faasinomaga, fuafua mafuaʻaga o le maliu, ma tuʻuina atu faʻamaoniga talitonuina i le faʻamasinoga. A o faʻaauau pea ona alualu i luma le mataupu, o lona sao i le tulafono ma le sosaiete e mautinoa lava o le a tuputupu aʻe, ma faʻamaonia ai le mafutaga taua i le va o le saienisi ma le faʻamasinoga tonu i le faʻaalia o le mea moni i tua atu o toega o tagata.