Teori o le Tuputupu Aʻe o le Tamaoaiga: Faʻamalamalamaina o le Faiga o le Tuputupu Aʻe o le Tamaoaiga mai Totonu
Pendahuluan
I suʻesuʻega tau tamaoaiga, o se tasi o vaega tāua o loʻo avea pea ma taulaʻiga o le mafaufau o tagata atamamai i le tamaoaiga ma tagata faia tulafono, o le tuputupu aʻe lea o le tamaoaiga. E faʻapefea ona ausia e se atunuʻu poʻo se itulagi le faʻateleina faifai pea o tupe maua ma le tulaga lelei o le soifuaga o ona tagatanuu? I totonu o aʻoaʻoga eseese o loʻo taumafai e faʻamatalaina lenei mea, o le aʻoaʻoga o le tuputupu aʻe totino e umia se tulaga tulaga ese, ma faʻamamafaina ai mea i totonu e faʻamalosia ai le tuputupu aʻe o le tamaoaiga.
Folasaga i le Teori o le Tuputupu Aʻe o le Endogenous
Na tulaʻi mai le talitonuga o le tuputupu aʻe o le tagata e le o ni tagata e iai ni faʻavae o le talitonuga o le tuputupu aʻe o le neoclassical, lea na faʻalagolago tele i mea mai fafo e pei o le tuputupu aʻe o le faitau aofaʻi ma le faʻaputuina o tupe faavae o ni mea autū e faʻaosofia ai le tuputupu aʻe o le tamaoaiga. I le talitonuga o le neoclassical, o le alualu i luma o tekinolosi sa manatu o se mea mai fafo e le mafai ona faʻamatalaina e le faʻataʻitaʻiga, ae i le faʻatinoina, o le atinaʻeina o tekinolosi o se taunuuga lea o tupe teufaafaigaluega, faiga faʻavae, ma le taumafaiga a tagata.
O le talitonuga o le tuputupu aʻe o le tamaoaiga i totonu o le atunuʻu (endogenous growth theory) e fautua mai ai o mea i totonu e pei o le fouga fou, tupe teufaafaigaluega i suʻesuʻega ma atinaʻe (R&D), faʻaleleia atili o le tulaga lelei o tagata faigaluega, ma faiga faʻavae ma faʻalapotopotoga tau tamaoaiga e iai se sao taua i le fuafuaina o le fua faatatau o le tuputupu aʻe o le tamaoaiga i se taimi umi. O lenei talitonuga e tuʻuina atu ai le manatu e mafai ona mafua mai le tuputupu aʻe o le tamaoaiga mai faiga faʻalotoifale e fatuina ai manatu, tekinolosi, ma faʻateleina pea le gaosiga.
Fa'ata'ita'iga Fa'avae o le Teori o le Tuputupu A'e o le Endogenous
O se tasi o faʻataʻitaʻiga autū i le teoria o le tuputupu aʻe o le tino (endogenous growth theory) o le faʻataʻitaʻiga AK, lea na atiaʻe e tagata atamamai i le tamaoaiga e pei o Paul Romer ma Robert Lucas. O le manatu autū o lenei faʻataʻitaʻiga o le fua faatatau o le toe foʻi mai o tupe teufaafaigaluega e le faʻaitiitia i le aluga o taimi, e feteenai ma le manatu neoclassical lea e fautua mai ai se fua faatatau o le toe foʻi mai o tupe teufaafaigaluega e faʻaitiitia. O lenei faʻataʻitaʻiga e faʻamamafa ai le taua o le faʻafaigaluegaina o le malamalama ma le fouga, lea e mafai ona faʻaosofia ai le tuputupu aʻe faifai pea o le tamaoaiga.
O le isi faʻataʻitaʻiga lauiloa o le faʻataʻitaʻiga a Romer, lea e faʻatulaga ai le faʻafouga ma tekinolosi o se taunuuga o tupe teufaafaigaluega i R&D. I lenei faʻataʻitaʻiga, ua faʻaalia ai e Romer o kamupani ma tagata taʻitoʻatasi o loʻo aʻafia i R&D e fatuina se "malamalama fou," lea e faʻateleina ai le gaosiga ma faʻaleleia atili ai le tuputupu aʻe o le tamaoaiga. O lenei malamalama e le mafai ona tauva ma e mafai ona faʻateʻaina, o lona uiga a maeʻa ona fatuina, e mafai e le tele o vaega ona faʻaaogaina e aunoa ma le faʻaitiitia o lona taua.
O le Matafaioi o le Fou ma Tekonolosi
O se tasi o poutū autū o le aʻoaʻoga o le tuputupu aʻe o le tino (endogenous growth theory) o le faʻamamafa lea i le faʻafouga ma tekinolosi o ni mea e faʻaosofia ai le tuputupu aʻe. O le faʻafouga e le gata ina aofia ai mea fou fou ae faʻapea foʻi ma faʻaleleia atili o oloa ma faiga o loʻo iai. O nei taumafaiga e faʻaleleia atili ai le lelei ma faʻalauteleina ai avanoa e gaosia ai, ma faʻaosofia ai le tuputupu aʻe o le tamaoaiga.
O le tekinolosi o le broadband, mo se faʻataʻitaʻiga, ua tatalaina ai avanoa fou tau tamaoaiga e ala i le faʻateleina o fesoʻotaʻiga ma le fefaʻatauaʻiga o faʻamatalaga i le lalolagi atoa. O mea fou i tekinolosi faʻamatalaga ma fesoʻotaʻiga , biotechnology, ma le malosiaga faʻafouina o ni faʻataʻitaʻiga manino ia o le auala o loʻo faʻamalosia ai e atinaʻe faʻatekonolosi le tuputupu aʻe o le tamaoaiga gafataulimaina.
O le Taua o le Tupe Fa'aletagata
O le talitonuga o le tuputupu aʻe faʻavae i totonu o le atunuʻu e mafaufau foʻi i le tamaoaiga o tagata—o le malamalama, tomai, ma le soifua maloloina o se tagata—o se vaega taua i le faagasologa o le tuputupu aʻe. O aʻoaʻoga ma toleniga e faʻaleleia atili ai tomai ma le gaosiga o le aufaigaluega, lea e iʻu ai ina aʻafia lelei ai le gaosiga o le tamaoaiga. O le mea lea, o le faʻafaigaluegaina o tupe i aʻoaʻoga ma le soifua maloloina o se fuafuaga taua mo le faʻalauiloaina o le tuputupu aʻe faʻavae i totonu o le atunuʻu.
O faʻataʻitaʻiga mautinoa o le teu faʻafaigaluega i tupe faʻaletagata e aofia ai faiga faʻavae tau aʻoaʻoga e aofia ai ma le avanoa i tausiga tau soifua maloloina taugofie . O atunuʻu e malolosi a latou faiga faʻaleaʻoaʻoga ma tausiga tau soifua maloloina lelei e masani ona maualuga atu le fua faatatau o le tuputupu aʻe o le tamaoaiga ona o se aufaigaluega e lelei aʻoaʻoga ma maloloina e sili atu ona gaosia ma fou.
O le Matafaioi a Faiga Faavae ma Faalapotopotoga
E taua tele fo'i le sao o faiga fa'avae a le malo ma le tulaga lelei o fa'alapotopotoga i le talitonuga o le tuputupu a'e fa'alenatura. O faiga fa'avae e lagolagoina ai su'esu'ega ma atina'e, puipuia ai aia tatau tau meatotino tau le atamai, ma maua ai ni fa'amalosi'au mo mea fou e mafai ona fa'aleleia atili ai le tuputupu a'e o le tamaoaiga. O fa'alapotopotoga malolosi, e pei o se faiga fa'aletulafono talafeagai ma lelei ma se vaega tau tupe manino ma mautu, e fausia ai se siosiomaga talafeagai mo gaioiga tau tamaoaiga ma mea fou.
O faʻataʻitaʻiga o lenei faʻatinoga o faiga faʻavae tau fesoasoani mo suʻesuʻega ma atinaʻe (R&D), faʻamalosiʻau lafoga mo kamupani o loʻo toe faʻafaigaluega a latou tupe mama i mea fou, ma le lagolago mo pisinisi laiti ma feololo (SMEs) e maua ai tekinolosi ma maketi fou.
Su'esu'ega o Mataupu ma le Fa'atinoina
O se faʻataʻitaʻiga, o atunuʻu Nordic e pei o Finelani ma Suetena e masani ona taʻua o ni faʻataʻitaʻiga manuia o le faʻaaogaina o elemene o le teoria o le tuputupu aʻe o le tino. O a latou tupe teufaafaigaluega tetele i aʻoaʻoga, R&D, ma faiga faʻavae faʻaagafesootai ma tamaoaiga ua maua ai le tuputupu aʻe o le tamaoaiga mautu ma gafataulimaina.
I Asia, o Korea i Saute o se faʻataʻitaʻiga foʻi lea o se atunuʻu ua faʻaaogaina ma le manuia lenei aʻoaʻoga. Faatasi ai ma tupe teufaafaigaluega i aʻoaʻoga ma tekinolosi ma le lagolago malosi mo le alamanuia o R&D, ua suia Korea i Saute mai se atunuʻu e maualalo tupe maua i se tasi o tamaoaiga sili ona alualu i luma i le lalolagi i ni nai sefulu tausaga.
Faitioina o le Teori o le Tuputupu Aʻe o le Endogenous
E ui lava ina tuʻuina mai ni malamalamaaga taua, ae o loʻo iai foʻi ni faitioga mai le teoria o le tuputupu aʻe totino. O nisi o faitioga autū e taulaʻi i ona manatu ua soona faʻatulagaina lelei e uiga i le lelei o faiga faʻavae ma faʻalapotopotoga. E le gata i lea, o le faʻataʻitaʻiga ua manatu e le o amanaʻiaina mea mai fafo e pei o le siosiomaga o le lalolagi ma le le mautonu faʻapolokiki, lea e aʻafia ai foʻi le tuputupu aʻe o le tamaoaiga.
Fa'ato'a
O le aʻoaʻoga o le tuputupu aʻe faʻavae e maua ai se faʻavae mauoa mo le malamalama i le faʻagasologa o le tuputupu aʻe o le tamaoaiga mai totonu o le faiga faʻaletamaoaiga. I le faʻamamafaina o le taua o le fouga, tupe faʻaletagata, faiga faʻavae, ma faʻalapotopotoga, o lenei aʻoaʻoga e fesoasoani i tagata fai tulafono ma tagata tamaoaiga e mamanuina ni fuafuaga lelei mo le ausiaina o le tuputupu aʻe o le tamaoaiga i se taimi umi. Peitaʻi, e taua le maitauina o le faʻaaogaina o lenei aʻoaʻoga e manaʻomia ai le fetuʻunaʻiga ma le tuʻufaʻatasia ma tulaga faʻalotoifale ma luʻitau faʻalelalolagi ina ia manuia ai le faʻalauiloaina o le tuputupu aʻe lelei o le tamaoaiga.