Fesili Fa'ata'ita'i ma Talanoaga o le Ta'amilosaga o le Ola o La'au
Pengantar
O laau o ni meaola e taua tele i le olaga i le Lalolagi. E le gata ina latou gaosia le okesene e ala i le photosynthesis ae avea foi ma punaoa o meaʻai mo isi mea ola. O se tasi o vaega taua o le suʻesuʻeina o laau o lo latou taamilosaga o le olaga. O le taamilosaga o le olaga o laau e aofia ai se faasologa o laasaga, e amata i le fausiaina o fatu, tuputupu aʻe, toe gaosia, ma mulimuli ane oti. I totonu o lenei tusiga, o le a tatou talanoaina ai ni nai fesili faataitai e fesoʻotaʻi ma le taamilosaga o le olaga o laau ma a latou faamatalaga.
Fa'ata'ita'iga Fesili 1
Fesili:
Fa'amatala la'asaga o le ta'amilosaga o le olaga o la'au fugālaau ma tu'u mai ni fa'ata'ita'iga!
Talanoaga:
O laau fuga, poʻo angiosperms, e iai se taamilosaga o le olaga e aofia ai ni laʻasaga se tele, e pei o:
1. Fatu: O le vaega muamua e amata i fatu. O fatu o le taunuuga lea o le toe gaosia faaleituaiga, o loʻo i ai le pepe o le laʻau ma meaʻai o loʻo teuina, o loʻo siʻomia i se ufiufi puipui. Mo se faʻataʻitaʻiga, fatu o pi mumu.
2. Fa'atupuina: O le faagasologa lea e amata ai ona totogo fatu pe a lelei tulaga o le siosiomaga. O le vai ma le vevela sa'o e fa'aosofia ai fatu e mitiia le vai, fa'aleagaina lo latou ufiufi puipui, ma amata ona tuputupu a'e e avea ma tama'i la'au.
3. Tuputupu Aʻe o Laʻau: O lenei laʻasaga e aofia ai le tuputupu aʻe o aʻa, ʻau, ma lau. E tuputupu aʻe tamaʻi laʻau i ni laʻau talavou e faʻaauau pea ona tuputupu aʻe. O se faʻataʻitaʻiga o se laʻau e oʻo i lenei laʻasaga o le mago.
4. Fanautama: A oo ina matutua, e fua mai e laau fugālaau ni fugālaau. O le fanautama e masani ona aofia ai le fa'apalapala ma le fa'apalaina. O se fa'ata'ita'iga o le la.
5. Fausiaina o Fua ma Fatu: A maeʻa ona faʻapalaina, e fausia e le fugālaau se fua o loʻo i ai fatu. E saunia e le fua le puipuiga ma meaʻai mo fatu seʻia oʻo ina sauni e faʻasalalauina. O se faʻataʻitaʻiga o lenei taamilosaga e mafai ona vaʻaia i laʻau tipolo.
6. Faasalalauina o Fatu: E faasalalauina fatu i le siosiomaga atoa e le matagi, vai, po o manu. E toe amata lenei taamilosaga pe a pa'ū se fatu i se nofoaga talafeagai ma totogo.
O la'asaga ta'itasi i lenei ta'amilosaga o le olaga e fa'amautinoa ai le ola o le la'au ma lona salalau atu i nofoaga fou.
Fa'ata'ita'iga Fesili 2
Fesili:
O a eseesega autū i le va o le taamilosaga o le olaga o laʻau e iai alatoto ma laʻau e leai ni alatoto?
Talanoaga:
E tele ni eseesega tetele i le olaga o la'au e iai le toto (Tracheophyta) ma la'au e leai ni toto (Bryophyta):
1. Fausaga o le Tino:
– O la'au toto e iai se faiga toto (xylem ma phloem) e mafai ai ona feavea'i le vai, minerale, ma oloa o le photosynthesis. O fa'ata'ita'iga e aofia ai ferns ma la'au fugālaau.
– O la'au e lē ola i le toto, e pei o limu, e leai lenei faiga ola. Latou te fa'alagolago i le sosolo sa'o o le vai ma mea'ai mai le siosiomaga.
2. Pulea o Tupulaga:
– I la'au toto, o le tupulaga o le sporophyte (diploid) e sili atu ona taatele ma va'aia, ae o le tupulaga o le gametophyte (haploid) e masani ona la'ititi ma e tu'ufa'atasia ma le sporophyte.
– I totonu o limu, o le tupulaga o gametophyte e sili ona taatele ma o le ituaiga lea tatou te vaʻaia i aso uma. E laʻititi le sporophyte ma e faʻalagolago i le gametophyte.
3. Siosiomaga:
– E sili atu ona eseese laau toto i siosiomaga e ola ai, e amata mai i le eleele mago e oo atu i le eleele susū.
– O la'au e lē ola i alatoto e masani ona ola i siosiomaga susū ona o lo latou mana'omia ona mitiia sa'o le vai.
Fa'ata'ita'iga Fesili 3
Fesili:
Fa'amatala le faagasologa o le fa'afesuia'iga ma le auala e a'afia ai e lenei faagasologa le ta'amilosaga ola o la'au fugālaau.
Talanoaga:
O le fa'apupulaina o le fesiita'iga lea o le poleni mai le anther (vaega tane o le fugālaau) i le stigma (vaega fafine o le fugālaau). E lua ituaiga o fa'apupulaina:
1. Fa'apolinasi e ia lava: E tupu i totonu o le fugālaau e tasi pe i totonu o fugālaau eseese i le la'au e tasi. O lenei mea e fa'amautinoa ai e mafai e le la'au ona toe fanafanau e tusa lava pe leai ni isi la'au.
2. Fa'afefiloi fa'atasi: E aofia ai le fesiita'iga o le poleni mai le tasi la'au i le isi. O lenei faiga e fa'ateleina ai le suiga o kenera, lea e mafai ona fa'aleleia atili ai le fetu'una'i ma le soifua maloloina o la'au.
E mafai ona faafaigofieina le faafeusuaiga e le matagi, vai, po o isi meaola fa'afeusuaiga e pei o pi, manu felelei, ma pe'a.
Aafiaga i le Taamilosaga o le Olaga:
– A maeʻa ona faʻapaleniina, e tupu le faʻapalapala pe a tuʻufaʻatasia le fatu poleni ma le fuamoa ma maua ai se zygote.
– E tupu aʻe le zygote ma avea ma embryo i totonu o le fatu lea e puipuia e le fua.
– O lenei faagasologa o le fa'afesuia'iga ma le toe gaosia e fa'amautinoa ai le fa'aauauina o le isi tupulaga ma le eseesega o tupu'aga o la'au.
Fa'ata'ita'iga Fesili 4
Fesili:
Aiseā ua manatu ai o le photosynthesis o se vaega tāua o le taamilosaga o le olaga o laau?
Talanoaga:
O le photosynthesis o le faagasologa lea e liua ai e la'au, limu, ma nisi siama le susulu o le la i le malosiaga fa'akemikolo i le tulaga o le kulukose. O tali autu o le photosynthesis o:
\[ \text{6 CO}_2 + \text{6 H}_2\text{O} + \text{light} \rightarrow \text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6 + \text{6 O}_2 \]
E iai le sao taua o synthesizers i le taamilosaga o le olaga o laau:
1. Malosiaga: E maua mai i le photosynthesis le malosi e manaʻomia mo le tuputupu aʻe o sela, toe gaosia, ma le tausiga.
2. Punaoa o le Kaponi: O ga'o kaponi e gaosia e avea ma mea mata mo le fa'aputuina o molela'au e sili atu ona lavelave e pei o le cellulose ma le lignin, ia e fausia ai le fausaga autu o la'au.
3. Okesene: E fa'asa'oloto e le photosynthesis le okesene i le ea, o se elemene taua mo le manava o isi mea ola i le lalolagi.
I le taamilosaga o le olaga, e faia le photosynthesis i le taimi o le tuputupu aʻe o laau ma le tuputupu aʻe o le tino, e lagolagoina ai le fausiaina o fatu ma le matua o fua.
O le malamalama i fesili ma talanoaga e fesoʻotaʻi ma le taamilosaga o le olaga o laʻau, e faʻamoemoe o le a malamalama atili ai tamaiti aʻoga i faiga e ui ai se laʻau mai le fatu i le fatu, faʻapea foʻi ma le iloa o eseesega o loʻo iai i le va o ituaiga laʻau. O lenei malamalama e le gata ina aoga i le biology mama ae faʻapea foʻi i faʻaoga moni i faʻatoʻaga, togālaau, ma le puipuiga o le siosiomaga.