Me pēhea te whakahaere i ngā tūroro e pāngia ana e te mate manawa
Ko te mate manawa tonu te tino take o te mate me te matenga i roto i te maha o ngā whenua, tae atu ki Initonīhia. Ko te kupu "mate manawa" e kapi ana i te whānuitanga o ngā āhuatanga, tae atu ki te mate manawa, te ngoikore o te ngakau, te arrhythmias, te mate takirere, me ngā āhuatanga whānau. Nā te whānui o te whānuitanga, ko te whakahaere i ngā tūroro e pāngia ana e te mate manawa me whai huarahi hanganga, tonu, me te mahi tahi i waenga i te tūroro, te whānau, ngā tākuta, ngā nēhi, me ētahi atu tohunga hauora. E matapakihia ana e tēnei tuhinga ngā mahi nui hei whakahaere whānui i ngā tūroro e pāngia ana e te mate manawa.
1. Kia mārama ki te āhua, ā, kia whakatakotohia ngā whāinga maimoatanga
Ko te taahiraa tuatahi ko te mārama ki te tautuhi mate, te kaha, me te mōrearea o ngā raruraru ka pā mai. Ko te aromatawai tuatahi ko te uiuinga hauora (ngā amuamu, te hītori hauora, me te hītori whānau), he whakamātautau tinana , me ngā whakamātautau tautoko pēnei i te EKG, te echocardiography, ngā whakamātautau toto (te cholesterol, te huka toto, me te mahi a te whatukuhu), he hihi-X o te uma, tae atu ki te whakamātautau ahotea, te angiography rānei, mēnā e tika ana.
I runga i ngā hua o tēnei aromatawai, ka whakatū te tīma hauora i ngā whāinga maimoatanga. Kei roto i ēnei whāinga ko te whakaiti i ngā tohu (hei tauira, te mamae o te uma, te poto rānei o te manawa), te ārai i ngā whakaekenga manawa anō, te whakaiti i te mōrearea o te whiu, te whakanui ake i te kaha mahi, te whakaroa i te whanaketanga o te mate, me te whakaroa i te roanga o te oranga me te kounga pai o te oranga. Mā ngā whāinga mārama ka āwhina i ngā tūroro kia ngāwari ake te whakarongo me te mārama ki te "take" o tētahi maimoatanga motuhake.
2. Te mātauranga mō te tūroro me te whānau: te tūāpapa o te tutuki i ngā whakaritenga
Ko te whakahaere i te mate manawa ehara i te mea ko te rongoā, ko ngā tikanga hauora rānei anake, engari ko te māramatanga o te tūroro anō hoki. Me whakarato te mātauranga i roto i te reo ngāwari ki te mārama, tae atu ki te whakamārama i ngā āhuatanga mōrearea, ngā tohu whakatūpato, te huarahi tika ki te tango rongoā, me ngā huringa oranga e tika ana.
He mahi nui tā ngā whānau, inā koa mō ngā tūroro kaumātua, te hunga he iti noa te kaha tinana, te hunga rānei e mōrearea ana ki te wareware i ā rātou rongoā. Ko te tautoko a te whānau ko te whakamahara i ngā tūroro ki te whakarite i ā rātou rongoā, te āwhina i te whakarite kai hauora, te haere tahi me rātou ki ngā tirotiro hauora, me te aroturuki i ngā tohumate.
3. Te whakahaere i ngā āhuatanga mōrearea: te kaupapa matua o te aukati i ngā raruraru
He hononga tata te nuinga o ngā mate manawa ki ngā āhuatanga mōrearea ka taea te whakarerekē. Nō reira, ko te whakahaere i ēnei āhuatanga mōrearea te mea nui hei ārai i te kino haere o te mate.
a. Te toto toto tiketike (te toto toto tiketike)
Ka whakarerekētia te toto toto whainga i runga i te āhua o te tūroro, tōna tau, me ōna mate tāpiri. Me aroturuki tonu ngā tūroro i ō rātou toto toto, me whakawhāiti i te kai tote, me pupuri i te taumaha hauora, me te piri ki ngā rongoā whakaheke toto toto, mēnā kua tohua.
b. Cholesterol (dyslipidemia)
He pānga nui tō te cholesterol LDL teitei ki te hanganga o te paraka i roto i ngā oko toto. Ko ngā whakarerekētanga kai me te whakamahi i ngā rongoā pēnei i te statins ngā rongoā matua. Me whakamātautau anō i te kōtaha lipid kia tutuki ai ngā whāinga.
c. Mate huka
Ka tere ake te pakaru o ngā oko toto i te huka toto kore e whakahaeretia. Me whakarerekē te kai, te whakakori tinana, me ngā rongoā mate huka, inā koa mēnā he ngoikore te ngākau, he mate whatukuhu rānei tō te tūroro.
d. Te kai hikareti
Ko te whakamutu i te momi hikareti tētahi o ngā wawaotanga tino whai hua. Ka taea e ngā tohunga hauora te āwhina ki te tuku tohutohu, ki te whakaora whakakapinga nikotīni, ki ngā rautaki whakamutu āta rānei. Me karo hoki i te pānga ki te momi hikareti tuarua.
e. Te taumaha o te tinana me te porowhita o te hope
Mā te whakaiti noa i te 5–10% o tō taumaha tinana ka taea te whakapai ake i tō toto toto, tō huka toto, me tō kōtaha ngako. Ko te arotahi matua ko te whakarerekē i ō tikanga, kaua ko te kai tino kino.
4. Kai hauora mō te ngākau
Ko te kai hauora mō te ngākau e aro nui ana ki ngā kai hou, kāore i te tino tukatukahia. Ko ōna mātāpono matua ko:
– Whakanuia tō kai i ngā huawhenua, ngā hua rākau, ngā nati me ngā witi katoa.
– Kōwhiria ngā pūmua iti-ngako pērā i te ika, te heihei kore kiri, te tōfu me te tempeh, ā, me whakawhāiti i te kai i te mīti whero me te mīti tukatuka.
– Whakawhāitihia te kai i ngā ngako kukū me ngā ngako whakawhiti (ngā kai parai, ngā kai tere, ētahi pata), whiriwhiria ngā ngako hauora mai i ngā ika momona, ngā āwōkātō, me te hinu oriwa i ngā wā katoa e taea ai.
– Whakaitihia te huka tāpiri me ngā inu huka.
– Whakaitihia te tote, inā koa i roto i ngā ngā tūroro toto tiketike te ngoikore rānei o te ngākau.
– Whakatikatikahia ngā wāhanga kai me ngā wātaka kai hei ārai i te pikinga o te huka toto, hei āwhina hoki ki te whakahaere i te taumaha.
Mō ngā tūroro e pāngia ana e te ngoikore o te ngākau, ka tūtohu pea ngā tākuta kia whakawhāitihia te wai me te aroturuki tata atu i te nui o te konutai e kainga ana.
5. Te mahi ā-tinana me te whakaora i te ngākau
Mā te whakakori tinana auau ka whakapakari i te ngākau, ka whakanui ake i te manawanui, ka whakaheke i te toto toto, ka whakapai ake hoki i te wairua. Heoi anō, me whakarite te momo me te kaha o te whakakori tinana kia rite ki te āhua o te tūroro.
I te nuinga o te wā, e taunakihia ana kia mahi i ngā mahi aerobic māmā ki te kaha taurite (te hikoi tere, te eke pahikara mārire, te kaukau) mō te 150 meneti ia wiki, engari mō ētahi tūroro he mate pēnei, me arotake anō. Ko te kaupapa whakaora ngākau te kōwhiringa pai rawa atu nā te mea he mea hanga, he mea tirotiro, ā, kei roto ko te mātauranga me te tautoko hinengaro.
Me mōhio ngā tūroro ki ngā tohu hei whakamutu i te whakakori tinana, pērā i te mamae o te uma, te poto o te manawa, te whanoke, te tere o te pā o te ngakau, ā, me rapu tonu i te awhina hauora mēnā kāore ngā tohu e pai ake.
6. Te whakamahi haumaru me te whakamahi auau i te rongoā
Ko te rongoā rongoā e whakawhirinaki ana ki te momo mate ngakau. Hei tauira, mō te mate ngakau coronary, ka tohua pea e ngā tākuta ngā antiplatelets, ngā statins, ngā beta blockers, ngā ACE inhibitors/ARBs, ngā nitrates rānei. Mō te ngoikore o te ngakau, ka uru pea ki te maimoatanga ngā rongoā hei āwhina i te mahi a te ngakau me te whakaiti i te hanga wai. Mō ngā arrhythmias, ka hiahiatia pea ngā rongoā whakahaere-ira, ngā rongoā whakangawari toto rānei hei ārai i te whiu.
Ko te kī ki te angitu ko te ngohengohe. Me mahi e ngā tūroro ēnei:
– Tangohia te rongoā i runga i te horopeta me te wā e tohua ana.
– Kaua e mutu te tango i te rongoā me te kore he kōrero ki te tākuta.
– Pūrongohia ngā pānga taha, pērā i te maremare, te whanoke, te pupuhi, te toto rānei.
– Puritia he rārangi rongoā, ā, mauria atu ki te tirotiro hauora.
Me aroturuki hoki ngā taunekeneke rongoā me ngā rongoā otaota, ngā tāpiringa rānei. Me pātai tonu ngā tūroro i mua i te tāpiri i tētahi hua otaota, inā koa mēnā ka tango i ngā rongoā whakaiti toto.
7. Te aroturuki auau me te kite wawe i te pirau
Me tirotirohia auau ngā tāngata hei aromatawai i te urupare ki te rongoā, hei whakarerekē i ngā rongoā, hei aroturuki hoki i ngā raruraru. Tērā pea ka uru atu ki te aroturuki te toto totoka, te tere o te manawa, te taumaha, te huka toto, te cholesterol, te mahi a te whatukuhu, tae atu ki te ECG, te echocardiography rānei, mēnā e tika ana.
I roto i te ngoikore o te ngākau, he mea nui te aroturuki i te taumaha i ia rā, nā te mea ka taea e te pikinga tere o te taumaha te tohu i te pupuri wai. Me mōhio hoki ngā tūroro ki ngā tohu whakatūpato pēnei i:
– Te mamae o te uma e mau tonu ana, e horapa ana rānei ki te ringa/kauae
– Ka kino haere te poto o te manawa, inā koa i te wā e okioki ana
– Ka tere te pupuhi o te waewae
– Te ngoikore ohorere, te pōhēhē rānei
– Ngā tere o te manawa e haere tahi ana me te whanoke, te mamae rānei o te uma
Mena ka puta mai ēnei tohu, me haere tonu te tūroro ki tētahi whare hauora.
8. Ngā āhuatanga hinengaro me te kounga o te oranga
He maha ngā wā ka puta te manukanuka, te ahotea, te pouri rānei i te mate manawa. Ka taea e ēnei āhuatanga hauora hinengaro te whakaiti i te piripono me te kino ake o ngā tohu. Nō reira, he mea nui te tirotiro māmā mō te pouri me te tautoko hinengaro, ahakoa mā te tohutohu, mā ngā rōpū tautoko, mā te rongoā rānei, mēnā e tika ana.
Ko te kounga o te moe, te whakahaere i te ahotea (hei tauira, ngā tikanga whakangā, ngā mahi manawa), me te tautoko pāpori, he mea nui anō hoki ki te pupuri i te pumau o ngā mate o te ngākau.
9. Te mahi tahi a te tīma hauora me te whakamahere mō te wā roa
Ko te whakahaere tino pai ko te tākuta whānui, te taote ngakau, te nēhi, te tohunga kai, te kaiwhakaora tinana, me te kaiwhakahaere rongoā. He mahi tā ia tohunga: te whakawhanake i tētahi mahere maimoatanga, te whakarite i te haumaru o ngā rongoā, te whakawhanake i tētahi kai, me te āwhina i tētahi kaupapa whakakori tinana haumaru. Mā tēnei whakaritenga ka āwhina i ngā tūroro ki te whiwhi i te tiaki ōrite me te arotahi.
Hei mahere mō te wā roa, me whai pūkete hauora ngā tūroro, me mōhio ki te kaupapa whakahaere, me mārama ki ngā whāinga mō te toto toto me te cholesterol, ā, me whai mahere ohorere mēnā ka puta he tohu kino.
Te Katinga
Ko te whakahaere i ngā tūroro e pāngia ana e te mate manawa me whai huarahi whānui e uru ana ki te mātauranga, ngā huringa momo noho, te whakahaere i ngā āhuatanga mōrearea, te piri ki ngā rongoā, me te aroturukitanga auau. Mā te mahi tahi a ngā tūroro, ngā whānau, me ngā kaiwhakarato hauora, ka taea e te tini o ngā tūroro te noho ora ake, te noho pumau ake, me te karo i ngā raruraru nui. Ko te mea nui ko te auau: ko ngā mahi iti o ia rā—te kai hauora ake, te whakakori tinana ake i ia wā, te tango rongoā i te wā tika, me te tirotiro auau—ka pā nui ki te hauora o te manawa mō te wā roa.
