Te Manaaki Motuhake mō ngā Tūroro e Mate ana ki te Tākihi
Ko te mate tākihi he āhuatanga e heke ai te mahi a te tākihi, e uaua ai te tinana ki te tātari i ngā para, ki te whakahaere i te taurite wai me te electrolyte, me te whakahaere i te toto toto. Nā te mea he mahi nui tā ngā tākihi i roto i te maha o ngā pūnaha tinana, ka pā mai he pānga whānui ki te ngoikore o te mahi tākihi—mai i te pupuhi me te toto toto tiketike ki ngā mate wheua me te anemia ki ngā raruraru ngākau. Nō reira, me whai tiaki motuhake, kua whakaritea, me te auau hoki ngā tūroro e pangia ana e te mate tākihi, e uru ana te mahi tahi a te tūroro, te whānau, me ngā tohunga hauora.
Te mārama ki ngā momo mate whatukuhu
I te nuinga o te wā, ka taea te wehewehe i ngā mate tākihi kia rua ngā rōpū matua: te whara tākihi whakapeka me te mate tākihi mau tonu (CKD). Ka puta ohorere te whara tākihi whakapeka, hei tauira nā te matewai nui, te mate pāwera, te ohorere, te aukati i te ara mimi, ngā pānga taha rānei o ētahi rongoā. Ka taea e tēnei āhuatanga te whakapai ake mēnā ka rongoatia wawe te take matua. I taua wā, ka puhoi te whanaketanga o te mate tākihi mau tonu i roto i te wā, he maha ngā wā nā te mate huka, te toto toto tiketike, te mumura tākihi, ngā āhuatanga whānau rānei. I roto i te CKD, ka heke haere te mahi tākihi, ā, ka taea te ahu whakamua ki te ngoikore o te tākihi i te wāhanga whakamutunga.
He mea nui te mārama ki te momo me te taumata o te mate tākihi, nā te mea ka whakatauhia te arotahi o te maimoatanga, ngā whāinga whakaora, ngā here kai, me te auau o te aroturukitanga.
Ko te whāinga matua o te rongoā i ngā tūroro e pāngia ana e ngā mate pukupuku
He maha ngā whāinga matua o te tiaki motuhake mō ngā tūroro e pāngia ana e ngā mate tākihi. Tuatahi, te whakaroa i te hekenga o te mahi tākihi me te ārai i ngā kino atu. Tuarua, te whakahaere i ngā tohu me te pupuri i te kounga o te oranga o te tūroro—hei tauira, te whakahaere i te whakapairuaki, te ngoikore, te pupuhi, me ngā raruraru moe. Tuatoru, te ārai i ngā raruraru pēnei i te toto toto tiketike kāore i te whakahaeretia, te anemia, ngā mate kohuke wheua, te kohikohi wai i roto i ngā pukahukahu, tae atu ki te mate pūnaha toto. Tuawhā, mēnā kua tae te mate ki tētahi wāhanga matatau, te whakarite mō te rongoā whakakapinga tākihi pēnei i te dialysis, te whakawhitinga toto rānei.
Te whakahaere i te kai: he pou tiaki nui
Ko tētahi o ngā momo maimoatanga tino nui ko te whakarerekētanga kai. Heoi, kāore te kai mō ngā tūroro e mate ana i te tākihi e ōrite ana mō te katoa. Me whakarite ngā whakarerekētanga kai ki te wāhanga o te mate, ngā hua o ngā whakamātautau taiwhanga, te āhua haumanu, me te mea kei te haere te tūroro ki te dialysis.
1. Te herenga tote (konutai)
Ka taea e te nui o te konutai te whakanui ake i te toto toto me te pupuri i te wai. E tohutohuhia ana ngā tūroro kia whakaiti i tā rātou kai i ngā kai tote pērā i ngā kai tukatuka, ngā parai paraoa, ngā nūru tere, ngā hōtiti, ngā nati, me ngā mea kakara nui te konutai. Ka āwhina te whakaiti i te tote ki te whakahaere i te pupuhi me te toto toto.
2. Te whakahaere i te kai pūmua
Mō ētahi tūroro CKD kāore anō kia whiwhi i te dialysis, he maha ngā wā ka whakawhāitihia te pūmua hei whakaiti i te mahi a ngā whatukuhu. Heoi, mō ngā tūroro dialysis, ka piki ake pea ngā hiahia pūmua nā te ngaronga o te pūmua i te wā o te mahi. Ko ngā puna pūmua e taunakitia ana ko ngā pūmua kounga pai pērā i te hua manu, te ika, te heihei kore kiri, me te mīti kikokore—i roto i ngā wāhanga i tūtohutia e te tākuta, e te tohunga kai rānei.
3. Whakahaerehia te pāhare pākawa (potassium)
He uaua ki ngā whatukuhu kua ngoikore te whakaputa i te pāhare pākawa. Ka taea e ngā taumata pāhare pākawa teitei te whakararuraru i te manawa o te ngākau. Me tūpato ngā tūroro ki ngā kai nui te pāhare pākawa pērā i te panana, te āwōkātō, te karaka, te tōmato, te rīwai, me te wai kokonati, ina koa mēnā he nui ake ngā taumata pāhare pākawa i roto i ngā hua toto.
4. Te herenga o te whākawa
Ka taea e ngā taumata teitei o te phosphorus te whakamākūkū, te mate wheua, me te whakapūngā o ngā oko toto. He nui te phosphorus i roto i te miraka me ngā hua miraka, ngā mīti whekau, ngā nati, me ētahi kai me ngā inu kua takaihia. Ka taea e tō tākuta te tohu i ngā here phosphate mēnā e tika ana.
5. Te whakahaere wai
Mena kāore e taea e ngā whatukuhu te whakaputa tika i ngā wai, ka pāngia ngā tūroro e te pupuhi, te poto o te manawa, tae atu ki te toto toto tiketike. He mea tika te whakawhāiti i te wai, inā koa mō ngā tūroro he iti te putanga mimi, mō te hunga rānei e tangohia ana te dialysis. Kaua e puta noa mai ngā wai i te wai inu engari mai i ngā hupa, ngā hupa, te aihikirīmi, me ngā hua reka hoki.
Te whai i ngā rongoā me te karo i ētahi rongoā
He maha ngā wā ka hiahiatia he rongoā mō ngā tūroro e pāngia ana e ngā mate tākihi hei whakahaere i te toto toto tiketike, te mate huka, te cholesterol, te anemia, me te taurite o ngā kohuke. He mea nui te piri ki ngā wātaka rongoā. Hei tāpiri, me karo, me aroturukitia rānei ētahi rongoā nā te mea ka kino haere te mahi a te tākihi, pērā i ngā rongoā anti-inflammatory kore-steroidal (NSAID) pērā i te ibuprofen me ētahi rongoā whakamamae mēnā ka whakamahia me te kore e tirotirohia.
Me tūpato hoki ngā tūroro ki ngā rongoā otaota, ngā tāpiringa, ngā rongoā rānei kāore i te mārama te haumaru mō ngā whatukuhu. He maha ngā hua kei roto ngā matū ka pā kino ki te roro, ka whai konganuku taumaha rānei. Mātāpono haumaru: kōrero ki te tākuta i mua i te tango i tētahi mea me te kore he whakahaunga.
Te aroturukitanga auau me ngā whakamātautau taiwhanga
Me aroturuki tonu te tiaki motuhake. Ko ngā whakamātautau noa ko te creatinine, te tere tātari glomerular (eGFR), te urea, ngā electrolytes (konutai, pāhare pākawa), te whākōkī, te konupūmā, me ngā taumata hemoglobin, tae atu ki ngā whakamātautau mimi mō te pūmua. Mō ngā tūroro mate huka me te toto toto tiketike, he mea tino taunakihia hoki te aroturuki i te huka toto me te toto toto i ia rā.
Mā ngā tirotiro auau ka āwhina i ngā tākuta ki te whakarite i te rongoā me te kite wawe i ngā raruraru. He maha ngā tūroro e "pai ana" i ngā wāhanga tōmua o te hekenga o te mahi whatukuhu, engari ka taea e te kino te haere puku. Nō reira, he wāhanga nui o te tiaki ngā tirotiro auau, kaua e warewaretia.
Te whakahaere i te toto toto me te huka toto
Ko te toto toto tiketike me te mate huka ngā tino take o te mate tākihi mau tonu. Ko te whakahaere i ngā mea e rua he mea nui hei whakaroa i te haere whakamua o te kino o te tākihi.
– Mā te toto toto pumau ka āwhina i te tiaki i ngā oko toto o te whatukuhu. He mea āwhina katoa te kai iti te tote, te korikori tinana tika, te pupuri i te taumaha hauora, me te tango rongoā i ngā wā katoa.
– Mā te huka toto whakahaeretia ka whakaitihia te kino o ngā oko toto iti i roto i ngā whatukuhu. Me āta whakahaere te hunga mate huka i ā rātou kai, rongoā/insulin, me te aroturuki i te HbA1c i ia wā e ai ki ngā taunakitanga a te kaiwhakarato hauora.
Te mahi ā-tinana me te āhua noho
Mā ngā mahi whakakori tinana māmā ki te whakaōrite pērā i te hikoi, te eke pahikara tū, te whakakori tinana māmā rānei ka pai ake te hauora, ka āwhina ki te whakahaere i te toto totoka, me te whakapai ake i te wairua. Heoi, me whakarite te kaha ki te āhua o te tūroro. Ko ngā tūroro e ngenge wawe ana, e totohu ana rānei, me whai kaupapa āta haere pea.
Ko ētahi atu kōwhiringa oranga nui ko te whakamutu i te kai hikareti, te whakawhāiti i te waipiro, te moe nui, me te whakahaere i te ahotea. Ka tere ake te kino o ngā oko toto i te kai hikareti, ā, ka nui ake te mōrearea o te mate ngakau, he raruraru nui tēnei mō ngā tūroro e pāngia ana e te mate tākihi.
Te tiaki matatau: te whakarite mō te dialysis me te whakawhitinga uri
I roto i te ngoikore o te whatukuhu kua pāngia, me whai rongoā whakakapinga whatukuhu hei oranga tonutanga. Ko ngā kōwhiringa matua e rua ko te hemodialysis me te peritoneal dialysis. I te nuinga o te wā ka mahia te hemodialysis i roto i tētahi whare hauora i ētahi wā i te wiki, engari ka taea te mahi peritoneal dialysis i te kāinga me te whakangungu motuhake. He rerekē ngā painga, ngā wero, me ngā whakaritenga tiaki o ia mea.
Hei tāpiritanga, ko te whakawhitinga whatukuhu pea te kōwhiringa pai rawa atu mō ētahi tūroro, ā, tera pea ka pai ake te kounga o te oranga. Heoi anō, me arotake pai te tukanga, me rite te tinana me te hinengaro, me te tautoko a te whānau.
Te tūranga o te whānau me te tautoko hinengaro-pūtaiao
Ka pāngia te oranga o ia rā e te mate tākihi: ngā huringa o te kai, ngā tirotiro auau, te āheinga o te dialysis, me ngā utu nui. He mea nui te tautoko a te whānau kia mau tonu ai ngā tūroro ki te kai me te maimoatanga. He rite tonu te hiranga o te tautoko hinengaro. He maha ngā tūroro e pāngia ana e te manukanuka, te pouri, te kare ā-roto rānei o te taumahatanga. Mā te tohutohu, ngā hapori tūroro tākihi, te tautoko hinengaro rānei ka āwhina i ngā tūroro ki te urutau me te noho hihiri.
Ngā tohu mōrearea hei tūpato
Me mōhio ngā tūroro me ō rātou whānau ki ngā tohu e hiahia ana kia arohia wawetia e te hauora, pērā i te poto o te manawa, te pupuhi tere haere, te hekenga nui o te mimi, te mamae o te uma, te ngoikore rawa, te ruaki tonu, te pōhēhē, te pā o te ngakau kāore i te tika. Ka tohu pea ēnei tohu i te pupuri wai, te kore taurite o te electrolyte, ētahi atu raruraru kino rānei.
Te Katinga
Ko te tiaki motuhake mō ngā tūroro e pāngia ana e ngā mate tākihi ehara i te mea ko te "tango rongoā" anake, engari he huarahi whānui e uru ana ki ngā whakarerekētanga kai, te whakawhāiti wai ina hiahiatia, te whakahaere i te toto toto me te huka toto, te aroturuki taiwhanga, ngā whakarerekētanga momo noho, me te tautoko hinengaro me te whānau. Mā te tiaki tika me te auau, ka taea e te tini o ngā tūroro te whakaroa i te whanaketanga o te mate, te ārai i ngā raruraru, me te pupuri i te kounga pai o te oranga. Ko te mea nui ko te mahi tahi me ngā tākuta, ngā nēhi, me ngā tohunga kai, me te pātai mēnā he mea kāore koe e mārama.
