Àgwà nke Osisi Angiosperm
Angiosperms, ma ọ bụ angiosperms, bụ otu osisi kachasị dị iche iche ma baa ụba nke a na-ahụ n'ọtụtụ gburugburu ebe obibi dị iche iche n'ụwa. Aha "angiosperms" sitere na okwu Grik bụ angeion (arịa) na sperma (mkpụrụ), na-ezo aka na njirimara ha bụ isi: mkpụrụ ndị dị n'ime mkpụrụ osisi. Ihe ịga nke ọma nke angiosperms n'ịchịkwa ọtụtụ ebe obibi bụ n'ihi njirimara pụrụ iche ha, gụnyere nhazi ahụ ha, ụzọ ọmụmụ, na mgbanwe gburugburu ebe obibi. Isiokwu a na-atụle nke ọma njirimara bụ isi nke angiosperms.
1. Nwee okooko osisi dị ka akụkụ ahụ ọmụmụ nwa
Ihe kacha pụta ìhè na angiosperms bụ ọnụnọ nke okooko osisi. Okooko osisi bụ akụkụ ahụ ọmụmụ nke nwere ọtụtụ akụkụ, dị ka sepals, petals, stamens, na pistils. Ọ bụghị okooko osisi niile nwere akụkụ ndị a niile, mana n'ozuzu, okooko osisi na-arụ ọrụ dị ka ebe a na-eme ka mkpụrụ osisi na fatịlaịza dị.
Ọdịnihu nke okooko osisi na-enye uru dị ukwuu n'ihi na ha na-adọta ndị na-eme ka ihe gbasaa site na agba, isi, na nectar. Usoro a na-eme ka ohere maka ịgbasa mkpụrụ ndụ ihe nketa dịkwuo elu, na-eme ka ụmụ nwee mgbanwe mkpụrụ ndụ ihe nketa ka ukwuu ma na-agbanwe agbanwe na mgbanwe gburugburu ebe obibi.
2. Mkpụrụ osisi ahụ jupụtara na mkpụrụ osisi ahụ.
N'adịghị ka gymnosperms (osisi mkpụrụ gba ọtọ), angiosperms nwere mkpụrụ ndị na-etolite n'ime ovary (mkpụrụ osisi). Mgbe a gbasasịrị ya, ovary na-etolite ghọọ mkpụrụ osisi nke na-echebe mkpụrụ ndị ahụ.
Mkpụrụ osisi nwere ọrụ dị mkpa, gụnyere:
– Na-echebe mkpụrụ site na mmebi anụ ahụ na nnyonye anya site na ihe ndị ọzọ dị ndụ.
– Na-enyere aka gbasaa mkpụrụ site na ifufe, mmiri, ma ọ bụ anụmanụ (dịka ọmụmaatụ, anụmanụ na-eri mkpụrụ anụ ahụ, mgbe ahụ, a na-agbasa mkpụrụ ahụ site na nsị).
– Debe mkpụrụ osisi ahụ n'ebe dị mmiri mmiri ma dị nchebe ruo mgbe ha dị njikere ipu.
Enwere ike ịhụ ihe atụ dị mfe na mango, tomato, na agwa. N'ihe atụ ndị a niile, mkpụrụ ndị ahụ dị n'ime usoro mkpụrụ osisi.
3. Inweta njikọta mkpụrụ osisi ugboro abụọ
Otu n'ime ihe pụrụ iche nke angiosperms bụ njikọta okpukpu abụọ. Nke a na-eme mgbe mkpụrụ ndụ ihe nketa abụọ sitere na mkpụrụ osisi pollen na-eme ka e nwee ụdị abụọ dị iche iche:
1. Otu mkpụrụ ndụ ihe nketa sperm na-eme ka mkpụrụ ndụ àkwá nwee ike ịmepụta zygote (2n) nke ga-aghọ nwa ebu n'afọ.
2. Ngwurugwu sperm ọzọ na-eme ka nsụpọ germ nke abụọ (nke na-abụkarị nsụpọ polar abụọ) nwee ike ịmepụta endosperm (3n), nke bụ nri echekwara maka nwa ebu n'afọ.
Ọnụnọ nke endosperm na-enye mkpụrụ angiosperm ezigbo nri, na-eme ka o kwe omume ka embrayo dị ndụ ma tolite nke ọma.
4. Nwee usoro akwara ọbara nke ọma
Angiosperms bụ osisi akwara (Tracheophyta), nke pụtara na ha nwere anụ ahụ xylem na phloem iji bufee mmiri, mineral na nsonaazụ nke photosynthesis.
Ihe dị mkpa nke angiosperms bụ:
– Xylem nwere ihe ndị dị n'ime arịa nke na-enye ohere ka mmiri na-asọfe nke ọma karịa tracheids dịka ọ dị n'ọtụtụ ebe egwuregwu.
– Phloem nwere ihe ndị dị na tube sieve nke mkpụrụ ndụ ndị enyi na-akwado, na-akwado nkesa dị irè nke ihe oriri.
Ịrụ ọrụ nke anụ ahụ akwara a na-enyere aka na-eto ngwa ngwa, na-ewulite akụkụ ahụ dị mgbagwoju anya, ma na-adị ndụ n'ebe dị iche iche.
5. Nwee ụdị mgbọrọgwụ, ogwe osisi na akwụkwọ dị iche iche
Anụmanụ Angiosperms nwere ụdị ahụ dị iche iche. Ha sitere na ahịhịa (obere osisi dị nro), osisi, ruo nnukwu osisi. Ọzọkwa, usoro ihe ọkụkụ ha dị mma.
– Mgbọrọgwụ: nwere ike ịbụ taproots (a na-ahụkarị na dicots) ma ọ bụ mgbọrọgwụ fibrous (a na-ahụkarị na monocots). Mgbọrọgwụ na-arụ ọrụ iji na-amịkọrọ mmiri na mineral ma na-eme ka osisi ahụ sie ike na ihe ndị dị n'ime ala.
– Mkpuru osisi: nwere ike ịbụ osisi ma ọ bụ osisi. Mkpuru osisi (dịka ọmụmaatụ, tiak, mango) nwere cambium, nke na-eme ka o too nke abụọ, na-eme ka mkpuru osisi ahụ too.
– Akwụkwọ: na-abịa n'ụdị dị iche iche, site na obosara na warara ruo na palmate na ngwakọta. Akwụkwọ na-arụ ọrụ dị ka ebe a na-eme fotosynthesis na mgbanwe gas.
Mgbanwe a na-egosi otú angiosperms si agbanwe agbanwe iji dịrị ndụ n'ọnọdụ gburugburu ebe obibi dị iche iche, site n'ebe kpọrọ nkụ ruo n'ebe mmiri dị.
6. Kewara n'ime Monocots na Dicots
N'ozuzu, a na-ekekọta angiosperm n'ime nnukwu klas abụọ: Monocotyledons (Monocotyledonae) na Dicotyledons (Dicotyledonae/Eudicotyledonae). Enwere ike ịhụ ọdịiche dị na njirimara ndị a:
1. Ọnụọgụ nke cotyledons (akwụkwọ mkpụrụ)
– Monocots: otu cotyledon (ihe atụ: osikapa, ọka, aki oyibo).
– Dicots: cotyledons abụọ (ihe atụ: ahụekere, mango, sunflower).
2. Ọkpụkpụ akwụkwọ
– Monocots: yiri ibe ha ma ọ bụ gbagọrọ agbagọ.
- Dicotyledons: pinnate ma ọ bụ palmate.
3. Sistemụ mgbọrọgwụ
– Monocots: mgbọrọgwụ fibrous.
– Dicots: taproot.
4. Nhazi nke arịa dị n'ime ogwe osisi ahụ
– Monocots: gbasaara agbasasị.
– Dicotyledons: okirikiri.
5. Uto nke abụọ
– Monocots: n'ozuzu ha anaghị enwe uto nke abụọ (ma e wezụga ihe ole na ole).
– Dicots: ọtụtụ na-enwe uto nke abụọ n'ihi ọnụnọ nke cambium.
Nkewa a na-enyere aka ime ka nchọpụta na nghọta nke usoro angiosperm dị mfe na ọmụmụ ihe gbasara ihe ọkụkụ.
7. Mgbanwe dị iche iche nke mkpụrụ osisi
Angiosperms nwere ọtụtụ ụzọ dị iche iche esi eme ka mkpụrụ ghara ito nke ọma. Enwere ike ime ka mkpụrụ ghara ito site na:
– Ifufe (anemogamy): dịka ọmụmaatụ osikapa na ọka, na-enwekarị obere okooko osisi na ọtụtụ pollen.
– Ụmụ ahụhụ (entomogamy): dịka ọmụmaatụ hibiscus na orchids, na-enwekarị agba mara mma ma na-emepụta nectar.
– Nnụnụ (ornitogamy): dịka ọmụmaatụ okooko osisi uhie ma ọ bụ oroma na-adọta nnụnụ na-aṅụ nectar.
– Mmiri (hydrogamy): n'ime ụfọdụ osisi mmiri.
Ụdị usoro mmeputakwa a na-eme ka ohere ịmụ nwa dịkwuo elu n'ọtụtụ ọnọdụ gburugburu ebe obibi.
8. Ọrụ dị oke mkpa gbasara gburugburu ebe obibi na akụ na ụba
Àgwà nke angiosperms na-eme ka ha bụrụ otu dị mkpa maka ndụ mmadụ na nguzozi gburugburu ebe obibi. N'ime gburugburu ebe obibi, angiosperms na-arụ ọrụ dị ka ndị na-emepụta ihe mbụ, na-enye oxygen na nri maka ihe ndị ọzọ dị ndụ.
N'ụzọ ego, angiosperms na-enye:
– Ihe ndị e ji mee nri: osikapa, ọka wit, ọka, aki, poteto, mkpụrụ osisi.
– Ihe ndị e ji agwọ ọrịa: ginger, turmeric, cinchona, na sambiloto.
– Ihe eji arụ ụlọ: tik, mahogany.
– Eriri na uwe: owu, hemp.
- Osisi ịchọ mma: rose, orchids, jasmine.
Uru ndị a sara mbara na-eme ka angiosperms dị mkpa ọ bụghị naanị n'ihe gbasara ihe ndị dị ndụ, kamakwa ọ dị mkpa maka mmepeanya mmadụ.
Mmechi
A na-eji okooko osisi, mkpụrụ osisi gbara ya gburugburu, na njikọta okpukpu abụọ nke na-emepụta endosperm dị ka ihe nchekwa nri. Ha nwekwara anụ ahụ akwara dị irè, usoro mgbọrọgwụ-akwụkwọ osisi dị iche iche, na usoro nhazi mkpụrụ osisi dị iche iche. Site na ọdịdị ha nke na-agbanwe agbanwe nke ukwuu, angiosperms bụ otu osisi kachasị ike n'ụwa ma na-arụ ọrụ dị mkpa na gburugburu ebe obibi mmadụ na ndụ akụ na ụba. Ịghọta njirimara nke angiosperms na-enyere anyị aka ịghọta otu osisi ndị a si eme nke ọma, dị ndụ, ma na-akwado ndụ n'ebe dị iche iche.
