Mmetụta Gburugburu Ebe Obibi na Mgbanwe Anụmanụ
Metabolism bụ usoro usoro kemịkalụ dị n'ime ahụ ihe ndị dị ndụ nke na-arụ ọrụ iji mepụta ike, wulite ma rụzie anụ ahụ, ma nọgide na-adị ndụ. N'ime anụmanụ, metabolism gụnyere ihe abụọ bụ isi: catabolism (mmebi nke molekul iji mepụta ike) na anabolism (nchịkọta nke molekul maka uto na ndozi). Ọ bụ ezie na ihe ndị dị n'ime dịka mkpụrụ ndụ ihe nketa, homonụ, na sistemụ akwara na-achịkwa metabolism, gburugburu ebe obibi na-arụ ọrụ dị mkpa n'ịchọpụta ọnụego nke usoro ndị a. Mgbanwe na okpomọkụ, nnweta nri, ọkwa oxygen, iru mmiri, ìhè, na ọbụna ikpughe na ihe ndị na-emerụ emerụ nwere ike ịgbanwe mkpa ike anụmanụ na otu ahụ ya si ahazi ike.
1. Okpomọkụ bụ ihe kacha akpata ya
Okpomọkụ gburugburu ebe obibi bụ ihe kacha pụta ìhè na-emetụta metabolism, ọkachasị n'anụmanụ ectothermic (ndị nwere ọbara oyi) dịka azụ̀, anụ mmiri amphibians, anụ na-akpụ akpụ, na ọtụtụ ndị na-enweghị ike ime ihe. Na ectotherms, okpomọkụ gburugburu ebe obibi na-emetụta okpomọkụ ahụ nke ukwuu. Ka okpomọkụ na-abawanye, mmeghachi omume enzymatic n'ime ahụ na-agba ọsọ, na-amụba ọnụego metabolic. N'aka nke ọzọ, na obere okpomọkụ, ọrụ enzyme na-ebelata ma metabolism na-ebelata.
A na-akọwakarị ihe a site n'echiche nke Q10, ihe atụ nke etu ọnụego mmeghachi omume bayọlọji si amụba mgbe okpomọkụ rịrị elu site na 10°C. N'ọtụtụ ectotherms, mmụba nke 10°C nwere ike ime ka metabolism mụbaa ugboro abụọ ruo atọ. Mmetụta ya doro anya: ngwere na-arụ ọrụ nke ọma mgbe ha na-anwụ n'anwụ, ebe azụ̀ dị n'ime mmiri oyi na-agagharị nwayọ nwayọ ma chọọ obere nri.
N'ime anụmanụ endothermic (ndị ọbara na-ekpo ọkụ) dịka nnụnụ na anụmanụ ara, okpomọkụ ahụ na-adịgide otu ebe n'ihi na ha nwere ike imepụta okpomọkụ site na metabolism. Agbanyeghị, okpomọkụ gburugburu ebe obibi ka bụ ihe na-emetụta ya. Mgbe ihu igwe dị oyi, endotherms na-eme ka metabolism dịkwuo elu iji nọgide na-enwe okpomọkụ dị n'ime, dịka ọmụmaatụ site na ịma jijiji ma ọ bụ mmụba nke abụba aja aja na-ere ọkụ na ụfọdụ anụmanụ ara. N'aka nke ọzọ, mgbe ihu igwe dị ọkụ, ahụ ga-efunahụ okpomọkụ site na usoro dịka ọsụsọ, iku ume, ma ọ bụ vasodilation. Usoro oyi a na-achọkwa ike, yabụ ọbụna okpomọkụ dị oke njọ nwere ike ịbawanye ọnụ ahịa metabolic.
2. Nri dị na ịdị mma nke nri
Mmega ahụ nwere njikọ chiri anya na oriri ike. Gburugburu ebe obibi na-ekpebi otú anụmanụ ga-esi nweta nri ngwa ngwa na otú nri ahụ si dị mma. N'oge nri jupụtara, anụmanụ na-emekarị ka ọrụ ha dịkwuo elu, too, na ịmụpụta nwa—ihe niile chọrọ ka metabolism ha ka mma. N'aka nke ọzọ, mgbe nri dị ụkọ, ọtụtụ anụmanụ na-ebelata ọnụego metabolic ha iji dịrị ndụ.
Mgbanwe ndị a na-ahụkarị bụ torpor na ihi ụra. N'ọnọdụ torpor, anụmanụ na-ebelata okpomọkụ ahụ ha na metabolism ha nwa oge, dịka ọ dị n'ụfọdụ obere nnụnụ na usu. Oge ihi ụra bụ ụdị torpor ogologo oge nke na-eme n'oge oyi; metabolism na-ebelata nke ukwuu, obi na-ebelata, a na-ebelatakwa mkpa ike. N'ebe ọkụ na kpọrọ nkụ, ụfọdụ anụmanụ na-enwetakwa atụmatụ, ụdị "oge ihi ụra" n'oge okpomọkụ maka nsogbu ọkọchị na ụkọ nri.
Ụdị nri na-arụkwa ọrụ. Dịka ọmụmaatụ, ndị na-eri ahịhịa ndị na-eri nri nwere nnukwu eriri chọrọ usoro nri pụrụ iche (dịka rumen dị n'ime anụ) na ike ọzọ maka ịgbaze nje bacteria. Ọ bụrụ na gburugburu ebe obibi na-enye naanị nri na-adịghị mma na nri, anụmanụ nwere ike ịchọ iri nri karịa ma ọ bụ tụgharịa ike site na uto ruo na nlekọta ahụ.
3. Nnweta oxygen na elu
Oxygen bụ isi ihe na-eme ka iku ume aerobic na-eku ume, nke na-emepụta ATP. Ya mere, ọkwa oxygen gburugburu ebe obibi na-emetụta metabolism nke ukwuu. N'ebe dị elu, nrụgide ikuku na-adị ala, na-eme ka oxygen dị obere. Anụmanụ bi ebe ahụ na-agbanwe agbanwe site n'ịbawanye ọnụọgụ nke mkpụrụ ndụ ọbara uhie, ịgbanwe njikọ nke hemoglobin maka oxygen, na ịbawanye ikike akpa ume ma ọ bụ ikike sistemu iku ume.
N'ime anụmanụ mmiri, ọkwa oxygen agbazere agbaze na mmiri nwere ike ịgbanwe n'ihi okpomọkụ, mmiri ozuzo, ma ọ bụ mmetọ. Mmiri ọkụ na-enwekarị ọkwa oxygen dị ala karịa mmiri oyi. N'ihi ya, azụ̀ dị na mmiri ọkụ nwere ike inwe nrụgide hypoxic ma gbanwee atụmatụ metabolic ha - dịka ọmụmaatụ, ibelata ọrụ ma ọ bụ ịkwaga ebe nwere ọkwa oxygen dị elu. Ọ bụrụ na hypoxia anọgide, ụfọdụ ụdị na-agbanwe gaa na metabolism anaerobic nwa oge, ọ bụ ezie na nke a anaghị arụ ọrụ nke ọma ma na-emepụta ihe ndị sitere na ya dị ka lactic acid.
4. Iru mmiri na nnweta mmiri
Mmiri bụ ihe dị mkpa maka mmeghachi omume kemịkalụ, njem nri, na nhazi okpomọkụ ahụ. Gburugburu ebe kpọrọ nkụ na-eme ka ohere nke nkụchi mmiri dịkwuo elu, nke nwere ike imebi metabolism ozugbo. Ọtụtụ anụmanụ ọzara na-eme mgbanwe iji belata mfu mmiri, dị ka imepụta mmamịrị dị oke elu, ibelata uzuoku, na ịnọ n'abalị.
Iru mmiri na-emetụtakwa usoro okpomọkụ. N'ime anụmanụ ndị na-eme ka ahụ ha jụọ oyi site na ịpụ apụ (ịsụsọ ma ọ bụ ịsụ ude), oke iru mmiri na-egbochi ịpụ apụ, na-eme ka okpomọkụ ghara ịdị irè. N'ihi ya, anụmanụ nwere ike inwe nrụgide okpomọkụ, ahụ na-emekwa ka mbọ anụ ahụ na-agba iji mee ka onwe ya dị jụụ, na-emetụta mmefu ike na metabolism.
5. Ìhè, fotoperiodism, na ụda ndụ
Ike ìhè na ogologo ehihie na abalị (photoperiod) na-emetụta usoro circadian na homonụ. N'ọtụtụ anụmanụ, mgbanwe na photoperiod na-eje ozi dị ka ihe mgbaàmà oge maka mmalite nke ịkwaga, ịmụpụta, ịkpụcha, ma ọ bụ mkpokọta abụba. Ihe omume ndị a niile chọrọ mgbanwe metabolic.
Dịka ọmụmaatụ, nnụnụ ndị na-akwaga mba ọzọ na-echekwa abụba dị ka ebe nchekwa ike tupu njem dị ogologo. Nchekwa a bụ usoro anabolic nke homonụ na-achịkwa ma mgbanwe gburugburu ebe obibi na-akpali, gụnyere fotoperiod na nri dị. Ozugbo mbugharị malitere, metabolism na-abawanye iji kwado njem dị anya.
6. Ihe ndị na-emerụ emerụ na kemịkalụ dị ka ihe na-akpata nrụgide metabolic
Gburugburu ebe obibi nke oge a na-enwekarị ihe ndị na-emerụ emerụ dịka ọla dị arọ, ọgwụ nje, obere plastik, na ihe ndị na-adịghị arụ ọrụ nke organic. Ikpughe na ihe ndị na-emerụ emerụ nwere ike imetụta metabolism site na mmebi akụkụ ahụ, mmebi endocrine, ma ọ bụ mgbanwe na ọrụ enzyme. Dịka ọmụmaatụ, ụfọdụ ọgwụ nje nwere ike imebi sistemụ akwara, na-akpata mmụba nke ọrụ akwara, nke na-eme ka oriri ike dịkwuo elu. Ígwè dị arọ nwere ike imebi imeju na akụrụ, na-egbochi nsị na-adịghị mma ma na-emebi usoro metabolic.
Ọzọkwa, mmetọ nwere ike ịkpalite nrụgide na-adịghị ala ala. Mgbe nrụgide gasịrị, ahụ na-ewepụta homonụ dị ka cortisol (n'ime vertebrates), nke nwere ike ịbawanye ọkwa shuga dị n'ọbara ma tụgharịa ike site na uto na ịmụpụta nwa gaa na usoro ndụ. Ọ bụrụ na nke a na-eme mgbe niile, nke a nwere ike ibelata ahụ ike na ihe ịga nke ọma n'ọmụmụ nwa.
7. Mmekọrịta nke ihe ndị metụtara gburugburu ebe obibi na atụmatụ mgbanwe
N'eziokwu, ihe ndị metụtara gburugburu ebe obibi anaghị arụ ọrụ nke ọma n'otu ebe. Okpomọkụ, nri, oxygen, na mmiri na-akpakọrịta. Dịka ọmụmaatụ, mmụba okpomọkụ nwere ike ime ka metabolism nke ectotherm dịkwuo elu, na-eme ka mkpa ọ nwere maka nri dịkwuo elu. Agbanyeghị, ọ bụrụ na oxygen agbazere agbaze belata ma nri belata n'otu oge, anụmanụ ahụ na-eche nsogbu ike ihu: ahụ chọrọ ike karịa, mana gburugburu ebe obibi enweghị ike inye ya. Nke a bụ ebe mgbanwe omume (ịgbanwe ebe obibi, ịgbanwe oge ọrụ) na mgbanwe physiological (ịgbanwe enzymes, arụmọrụ iku ume) na-aghọ isi ihe dị mkpa.
Mgbanwe ndị a na-akọwakwa ihe mere anụmanụ ndị nọ n'ebe dị oke njọ—polar, desert, ma ọ bụ elu—ji nwee àgwà pụrụ iche nke metabolic. Dịka ọmụmaatụ, anụmanụ polar na-enwekarị oke abụba na metabolism dị elu iji mepụta okpomọkụ, ebe anụmanụ desert na-egbochi metabolism ha n'ehihie iji chekwaa mmiri na ike.
Mmechi
Gburugburu ebe obibi nwere mmetụta sara mbara na metabolism anụmanụ. Okpomọkụ na-agbanwe ọnụego mmeghachi omume enzyme na ihe achọrọ maka thermoregulatory; nri na-ekpebi ike ọkọnọ; oxygen na-egbochi mmepụta ATP; mmiri na iru mmiri na-emetụta nguzozi mmiri na oyi ahụ; ìhè na-achịkwa usoro ndụ; ihe ndị na-emerụ ahụ nwere ike imebi sistemụ metabolic site na nrụgide na mmebi homonụ. Site n'ịghọta mmekọrịta dị n'etiti gburugburu ebe obibi na metabolism, anyị nwere ike inyocha mmetụta nke mgbanwe ihu igwe, mbibi ebe obibi, na mmetọ na ndụ anụmanụ. N'ikpeazụ, metabolism bụ akwa nke na-ejikọ ọnọdụ gburugburu ebe obibi na ikike anụmanụ itolite, ịmụ nwa, na ịlanarị.
