Otu Ọmụmụ Ihe Eluigwe Si Emetụta Kalenda
Agụmakwụkwọ mbara igwe na-arụ ọrụ dị mkpa n'ịhazi na ịgbanwe kalenda anyị na-eji kwa ụbọchị. Kalenda abụghị naanị ngwaọrụ maka ịchọpụta ụbọchị na ọnwa; ha bụ usoro ndị sitere na ihe ndị a na-ahụ na mbara igwe, usoro okike, na ihe ndị mere na mbara igwe. Site n'oge ochie ruo n'oge a, ụmụ mmadụ ejirila mbara igwe dị ka nduzi maka oge. Isiokwu a ga-enyocha otu mbara igwe si emetụta kalenda site n'echiche dị iche iche nke akụkọ ihe mere eme, omenala, na sayensị.
Mmalite nke Nnyocha Eluigwe na Ala
Ike ụmụ mmadụ nwere ikiri mbara igwe n'abalị malitere ogologo oge tupu e jiri telescope na teknụzụ dị elu mee ihe. Mgbe ụmụ mmadụ mbụ malitere ibi n'ụwa, ha hụrụ ihe ndị dị n'eluigwe iji nyere ha aka n'ihe omume kwa ụbọchị dịka ịchụ nta, ọrụ ugbo, na ịnyagharị.
Otu n'ime ihe ndị mbụ a hụrụ bụ okirikiri ọnwa. Mgbanwe ọdịdị ọnwa site na zuru oke ruo na zuru oke bụ ntọala nke kalenda ọnwa, nke ọtụtụ obodo ochie, gụnyere Ijipt, Mesopotemia, na China ji eme ihe. Ọnwa nwere okirikiri nke ihe dị ka ụbọchị 29,5, nke na-akọwa ọdịiche dị n'etiti kalenda ọnwa na nke anyanwụ.
Kalenda ọnwa
Kalenda ọnwa, nke dabere na okirikiri ọnwa, bụ otu n'ime usoro kalenda kacha ochie nke mmadụ ji eme ihe. Ndị Sumeria, ndị Babịlọn, na ọtụtụ mmepeanya China oge ochie jiri ya. Kalenda ọnwa bụkwa ntọala maka kalenda ndị Alakụba na ndị Juu.
N'okpukpe Islam, kalenda Hijri bụ kalenda ọnwa nke na-anaghị agbanwe agbanwe na afọ anyanwụ. Ya mere, ezumike dịka Ramadan na Eid al-Fitr na-agbanwe na kalenda anyanwụ kwa afọ. N'otu aka ahụ, kalenda ndị Juu, ọ bụ ezie na ọ dabere na ọnwa, na-agbakwụnye ọnwa ịrị elu mgbe ụfọdụ iji kwekọọ na afọ anyanwụ.
Kalenda Anyanwụ
Ka oge na-aga, ụfọdụ mmepeanya malitere ịmepụta kalenda ndị ka mma nke gụnyere ihe ndị a na-ahụ anya n'anyanwụ. Kalenda anyanwụ dabere na gburugburu ụwa gburugburu anyanwụ, otu afọ nwere ihe dị ka ụbọchị 365,25.
Kalenda oge ochie nke ndị Ijipt bụ ihe atụ nke kalenda anyanwụ mbụ. Ha ghọtara na otu afọ nwere ụbọchị 365 ma kewaa ya n'ime ọnwa 12. Agbanyeghị, iji kwụọ ụgwọ maka ụbọchị anọ ọzọ kwa afọ, ha tinyere ememme ụbọchị ise pụrụ iche na njedebe afọ.
Kalenda Julian, nke Julius Caesar webatara na 46 BC, bụ ihe atụ pụtara ìhè nke kalenda anyanwụ nke jisiri ike jikwaa oge nke ọma. Kalenda a gụrụ otu afọ dị ka ụbọchị 365,25 ma webata echiche nke afọ ịwụ elu kwa afọ anọ iji kwụọ ụgwọ maka ọdịiche oge. E jiri kalenda Julian mee ihe n'ụwa Ọdịda Anyanwụ ruo mgbe Pope Gregory nke Iri na Atọ webatara kalenda Gregorian na 1582, nke anyị na-eji taa.
Kalenda Gregorian
Kalenda Gregorian nwere ike ịbụ ihe atụ kacha ama ama nke mmetụta mbara igwe na sistemụ kalenda. Ọ bụ mmụba na kalenda Julian ma dozie njehie mkpokọta nke butere ọdịiche nke nkeji iri na otu kwa afọ. Mgbanwe a nwere ike iyi obere, mana ihe karịrị afọ 1500, ọdịiche ahụ mụbara ruo ihe dị ka ụbọchị iri, na-akpata mgbanwe oge, nke na-egbochikarị Ista ịdaba na mmalite oge opupu ihe ubi.
Mgbanwe na kalenda Gregorian gụnyere usoro mgbakọ na mwepụ dị mgbagwoju anya iji chọpụta afọ ịwụ elu. Afọ anọ ọ bụla bụ afọ ịwụ elu, ewezuga afọ nke a na-ekewa site na 100 mana ọ bụghị site na 400. Dịka ọmụmaatụ, afọ 2000 bụ afọ ịwụ elu, mana afọ 1900 abụghị.
Mgbanwe nke Oge A
Ọ bụ ezie na kalenda Gregorian ziri ezi nke ukwuu, ndị ọkà mmụta mbara igwe nke oge a na ndị ọkà mmụta sayensị na-eme mgbanwe mgbe niile iji hụ na izi ezi ka mma. Nke a dị mkpa maka ọtụtụ ebumnuche, gụnyere oge ọrụ mbara igwe, mwepụta satịlaịtị, na nnwale sayensị ndị ọzọ.
Oge Mba Nile Atọm (TAI) na Oge Ụwa Nile Nhazi (UTC) bụ ọkọlọtọ oge eji eme ihe n'ụwa niile. A na-eji TAI eme ihe na sekọnd ndị e ji elekere atọm tụọ, ebe UTC na-ejikọta elekere atọm na ntụgharị Ụwa, gụnyere mgbakwunye nke sekọnd ịwụ elu iji gbanwee oge nke mgbanwe na ọsọ ntụgharị Ụwa kpatara. A na-agbakwụnye sekọnd ịwụ elu ndị a mgbe niile iji mee ka elekere atọm kwekọọ na ụbọchị anyanwụ.
Mmetụta Omenala
Mmetụta nke mbara igwe na kalenda dị na ya abụghị naanị na sayensị na mgbakọ na mwepụ, kamakwa na omenala ọdịnala gburugburu ụwa. Ọtụtụ emume na ezumike dabere na ihe omume mbara igwe dịka ọnọdụ anyanwụ, ọnwa, na ụfọdụ kpakpando.
Ihe atụ ndị a ma ama gụnyere emume Afọ Ọhụrụ n'ọdịnala dị iche iche. Dịka ọmụmaatụ, a na-agbakọ Afọ Ọhụrụ nke ndị China dabere na kalenda ọnwa ma na-amalite n'ọnwa ọhụrụ n'etiti Jenụwarị 21 na Febụwarị 20. Ka ọ dị ugbu a, oge oyi na oge okpomọkụ na oge opupu ihe ubi na oge mgbụsị akwụkwọ bụkwa ihe omume dị mkpa a na-echeta n'ọdịnala na okpukperechi dị iche iche.
Ihe Ịma Aka n'Oge A
Ọ bụ ezie na kalenda Gregorian ziri ezi nke ukwuu, enwere ihe ịma aka dị iche iche n'ịgbalị ime ka ọ kwekọọ na ihe dị iche iche dị na mbara igwe na mkpa nke ọha mmadụ nke oge a. Ịgbanwe elekere na oge gburugburu ụwa aghọọla ihe siri ike karịa ka teknụzụ nkwukọrịta na njem zuru ụwa ọnụ si abịa. Dịka ọmụmaatụ, ijikwa mpaghara oge mba ụwa, oge nchekwa ehihie, na ikpebi oge ọrụ akụ na ụba ụwa chọrọ nhazi nke ọma.
Mmechi
Nnyocha mbara igwe rụrụ ọrụ dị mkpa n'ịhazi kalenda anyị na-eji taa. Nleba anya nke ọma n'usoro ọnwa na anyanwụ enyerela ụmụ mmadụ aka ịhazi oge ma mee ka ọ dabara na ihe ndị sitere n'okike. Kalenda mechara ghọọ ngwaọrụ ziri ezi, ọ bụghị naanị maka mkpa kwa ụbọchị kamakwa maka ebumnuche sayensị na omenala. Kalenda anyị na-eji, karịsịa kalenda Gregorian, bụ naanị ihe atụ kachasị ọhụrụ n'akụkọ ihe mere eme ogologo oge nke mgbanwe mbara igwe na kalenda na ndụ mmadụ n'ozuzu ya. Mmepe ndị a abụghị naanị na-egosipụta ọganihu na sayensị kamakwa na-egosi njikọ miri emi dị n'etiti ụmụ mmadụ na eluigwe na ala.
