Ozizi nke Ọnwa Dịka Ọmụmụ Ihe Eluigwe na Ala si kwuo
Ọnwa, satịlaịtị okike kachasị ukwuu nke na-agbagharị n'ụwa, abụrụla isiokwu nke nnyocha sayensị na echiche efu ruo ọtụtụ narị afọ. Ndị na-enyocha mbara igwe, ndị ọkà mmụta ala, na ndị ọkà mmụta physics enyela echiche dị iche iche gbasara mmalite ọnwa. Isiokwu a ga-akọwa ụfọdụ echiche ndị kacha pụta ìhè gbasara nhazi ọnwa, yana ihe akaebe na arụmụka na-akwado ma na-agọnarị ozizi ọ bụla.
1. Ozizi nkewa
George Darwin tụrụ aro Theory Fission, nke a makwaara dịka "Fission Hypothesis," na ngwụcha narị afọ nke 19. Dabere na nyocha nke usoro ntụgharị nke Ụwa na Ọnwa, ozizi a na-ekwu na Ọnwa sitere na ihe e si n'Ụwa na-agba ọsọ na-apụta. Darwin tụrụ aro ka ihe a jụọ oyi ma chịkọta ka ọ bụrụ Ọnwa.
Agbanyeghị, ozizi a nwere ọtụtụ adịghị ike. Nke mbụ, ike ntụgharị dị mkpa iji kewaa oke dị ka Ọnwa na Ụwa siri ike ịkọwa. Ọzọkwa, ihe mejupụtara kemịkalụ nke Ọnwa, nke yiri, mana ọ bụghị otu, na nke Ụwa, na-egosi na o nwere ike ịnwe ihe sitere na isi mmalite ndị ọzọ na-abụghị Ụwa.
2. Ozizi ijide
Echiche njide na-egosi na Ọnwa ahụ kpụrụ ebe ọzọ n'ime sistemụ anyanwụ ma mesịa jide ya site na ike ndọda ụwa. N'etiti narị afọ nke 20, onye na-enyocha mbara igwe bụ́ Harold C. Urey bụ onye na-akwado ozizi a. Echiche a na-akọwa ụfọdụ ihe dị iche iche dị na okirikiri ọnwa na mgbanwe dị na nhazi isotope oxygen dị n'etiti Ụwa na Ọnwa.
Agbanyeghị, ịkọwa otu Ụwa ga-esi jide ihe buru ibu dịka Ọnwa wee tinye ya n'ime okirikiri kwụsiri ike siri ike nke ukwuu. Usoro njide atụmatụ anaghị abụkarị ihe a na-apụghị ime eme, ebe ọ bụ na mmetụta ndọda na ike ndị ọzọ nke usoro anyanwụ mbụ ahụ.
3. Echiche nke Ịnakọta Ọnụ
Dịka echiche co-accretion si kwuo, Ụwa na Ọnwa kpụrụ n'otu oge site na igwe ojii nke gas na uzuzu gbara sistemụ anyanwụ ọhụrụ gburugburu. N'ọnọdụ a, otu ihe ahụ kpụrụ Ụwa kpụkwara Ọnwa n'usoro yiri nke mbara ala.
Agbanyeghị, ozizi a na-echekwa ọtụtụ nsogbu ihu. Otu isi okwu bụ otu esi akọwa ọdịiche dị n'etiti nha na nhazi dị n'etiti Ụwa na Ọnwa. Ụwa nwere nnukwu isi ígwè, ebe Ọnwa nwere obere isi, nke na-egosi na ihe abụọ ahụ nwere ike ọ gaghị esi n'otu ihe mepụta.
4. Echiche Nnukwu Mkpọchi
Echiche mmetụta dị ukwuu bụ echiche a na-anabatakarị n'etiti ndị ọkà mmụta sayensị ugbu a. Dịka ozizi a si kwuo, Ọnwa malitere n'ihi ihe mberede dị n'etiti Ụwa na-eto eto na mbara ala dị ka Mars nke a na-akpọ Theia. Mmetụta a mere ihe dị ka ijeri afọ 4,5 gara aga, na-emepụta ihe ndị mebiri emebi nke mechara kpụọ Ọnwa.
E nwere ọtụtụ ihe akaebe na-akwado ozizi a:
a. Ihe mejupụtara Isotope
Nnyocha nke ihe atụ nkume ọnwa nke ọrụ Apollo chịkọtara na-egosi na isotopes oxygen dị na nkume ọnwa fọrọ nke nta ka ọ bụrụ otu ihe ahụ na nke dị na nkume Ụwa. Nke a na-egosi na Ọnwa na Ụwa nwere otu ebe ha si malite ma ọ bụ na ha nwere otu ihe mejupụtara ha.
b. Ụdị Ntụle Kọmputa
Nlereanya kọmputa gosiri na nnukwu mmetụta dị otu a nwere ike ịkpata ihe mkpofu zuru oke iji mepụta Ọnwa. Ụdị a na-akọwakwa ọdịiche dị na nha nke isi ụwa na nke ọnwa, yana ọsọ ntụgharị ụwa n'oge mbụ.
c. Ihe Akaebe Geọketịkal
Nnyocha geochemical na-egosi na ụfọdụ ihe dị n'Ọnwa na-agbanwe agbanwe karịa n'ụwa, nke kwekọrọ na ọnọdụ mmetụta nke na-emepụta oke okpomọkụ.
Agbanyeghị, ozizi mmetụta dị ukwuu a enweghị ndị nkatọ ya. Dịka ọmụmaatụ, ụfọdụ ndị ọkà mmụta sayensị na-arụ ụka na ozizi ahụ akọwaghị ụfọdụ njirimara isotopic nke ọma, a ka na-enyochakwa ụfọdụ nkọwa gbasara usoro nke mmetụta ahụ.
5. Ihe Akaebe Site na Ọrụ na Nnyocha Ndị Na-adịbeghị Anya
Ọrụ mbara igwe dị iche iche, dịka ọrụ Apollo, Lunar, na ọrụ ndị ọzọ na-agbagharị n'ọnwa, enyela ndị ọkà mmụta sayensị data bara uru iji nyochaa ma nwalee echiche dị iche iche gbasara mmalite ọnwa. Data sitere na ọrụ ndị a gụnyere ihe atụ nkume ọnwa, nyocha ihe mejupụtara mineral, na nha ike ndọda na magnet.
N'afọ 2020, ọrụ dịka ọrụ Artemis nke NASA na-achọ ịlaghachi ụmụ mmadụ n'ọnwa ma weghachite ihe atụ ndị ọzọ nwere ike inye azịza zuru ezu gbasara akụkọ ihe mere eme na nhazi nke ọnwa.
Mmechi
N'ihe gbasara mbara igwe, echiche gbasara nhazi ọnwa ka bụ akụkụ nyocha siri ike ma na-ese okwu. Ọ bụ ezie na ozizi mmetụta dị ukwuu bụ nke a na-anabata nke ọma ugbu a, nnyocha ndị ọzọ na nchọpụta ọhụrụ sitere na ọrụ mbara igwe n'ọdịnihu nwere ike inye nghọta miri emi ma ọbụna gbaa ozizi ndị dị ugbu a mgba.
Nhazi nke Ọnwa bụ otu n'ime ọtụtụ ihe omimi nke usoro anyanwụ nke na-ejikọ anyị nke ọma na nghọta mmalite na evolushọn nke Ụwa na ndị agbata obi ya na mbara igwe. Ịmụ Ọnwa abụghị naanị maka ịzaghachi ọchịchọ mmadụ, kamakwa ọ na-enyere anyị aka ịghọta usoro ndị bụ isi nke kpụziri mbara ala na satịlaịtị ha n'eluigwe.
