Otu esi amata kpakpando dị iche iche n'eluigwe n'abalị
Ilele mbara igwe n'abalị na-enwekarị ọmarịcha nke ya. N'azụ kpakpando ndị yiri ka ha na-enwu n'enweghị usoro, e nwere ụfọdụ ụkpụrụ ụmụ mmadụ na-amata kemgbe ọtụtụ puku afọ dị ka kpakpando. Kpakpando na-enyere ndị ọrụ ụgbọ mmiri aka ịnyagharị, ndị ọrụ ugbo na-ekpebi oge, na ndị ọkà mmụta sayensị na-ahazi mbara igwe. Agbanyeghị, maka ndị mbido, ịchọta "foto" kpakpando n'etiti ọtụtụ puku isi ihe nwere ike ịdị mgbagwoju anya. Isiokwu a ga-atụle otu esi amata kpakpando ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ, site na nkwadebe ruo na nzọụkwụ bara uru n'ọhịa.
1. Ghọta nke mbụ: Kpakpando vs kpakpando
Tupu anyị amalite, ọ dị mkpa ịmata ọdịiche dị n'etiti okwu abụọ:
– Kpakpando (gọọmenti) bụ mpaghara dị n'ọkwa eluigwe nke International Astronomical Union (IAU) họpụtara. Ugbu a, e nwere kpakpando 88 gọọmentị.
– Akara kpakpando bụ ihe nnọchianya kpakpando a ma ama nke na-abụkarị "ihe ịrịba ama nduzi" mana ọ bụghị ìgwè kpakpando gọọmentị, dịka ọmụmaatụ Big Dipper nke bụ akụkụ nke Ursa Major.
Ịmara ọdịiche ndị a na-enyere gị aka izere mgbagwoju anya mgbe ngwa ma ọ bụ sky map gosipụtara aha dị iche na nke ị maara.
2. Chọpụta oge kacha mma ị ga-ekiri
Kpakpando ndị a na-ahụ anya na-agbanwe dabere n'oge ụbọchị na oge. Eluigwe n'elekere asaa nke abalị ga-adị iche na mbara igwe n'elekere abụọ nke ụtụtụ, mbara igwe n'ọnwa Juun ga-adị iche na mbara igwe n'ọnwa Disemba.
Ndụmọdụ ụfọdụ maka ịhọrọ oge:
– Họrọ abalị doro anya na-enweghị igwe ojii dị oke.
– Zere abalị ọnwa zuru oke ma ọ bụrụ na ịchọrọ ịhụ kpakpando ndị ọzọ, n'ihi na ìhè ọnwa na-ebelata ọdịiche dị n'etiti ha.
– Oge kachasị mma na-abụkarị mgbe eluigwe gbara ọchịchịrị kpamkpam (ihe dị ka awa 1-2 mgbe anyanwụ dara) ruo ụtụtụ.
Ọ bụrụ na ị bi n'ógbè okpomọkụ dịka Indonesia, a pụrụ ịhụ ọtụtụ kpakpando n'afọ niile, mana ọnọdụ ha na elu ha ka ga-agbanwe dịka oge si dị.
3. Chọọ ebe nwere obere mmetọ ọkụ.
Ihe kacha akpata anya kpakpando bụ mmetọ ọkụ sitere na ọkụ obodo. Ka eluigwe na-agba ọchịchịrị, otú ahụ ka ọ na-adị mfe ịhụ kpakpando ndị na-adịghị ike nke na-emepụta kpakpando.
Maka nsonaazụ kacha mma:
– Gaa n'ebe mepere emepe dịka ugwu, osimiri, ma ọ bụ ime obodo.
– Gbanyụọ ọkụ ndị na-adịghị mkpa ma zere ile anya na ihuenyo ndị na-egbuke egbuke.
– Nye anya gị oge iji mee ka ọchịchịrị ahụ dịgide ruo nkeji iri na ise ruo iri atọ.
Ime mgbanwe anya dị oke mkpa; mgbe nkeji ole na ole gachara, ị ga-amalite ịhụ kpakpando ndị a na-anaghị ahụ anya na mbụ.
4. Mara ntụziaka ndị dị mkpa na ebe ntụaka eluigwe
Iji chọpụta otu ìgwè kpakpando, ịkwesịrị ịma ntụziaka ndị a: ugwu, ndịda, ọwụwa anyanwụ, na ọdịda anyanwụ. Ị nwere ike iji:
- Kompas (anụ ahụ ma ọ bụ na mkpanaka)
- Ihe ndị e ji mara ihe ndị sitere n'okike (dịka ọmụmaatụ, anyanwụ na-ada n'ọdịda anyanwụ)
- Ngwa Astronomy nke na-egosi ntụzịaka eluigwe n'oge dị adị
E wezụga ntụzịaka, marakwa ịdị elu nke kpakpando site na mbara igwe. Ụfọdụ kpakpando na-adị naanị ala n'elu igwe, ebe ndị ọzọ nwere ike ịnọ kpọmkwem n'elu igwe (ebe kachasị elu).
5. Jiri "ịwụli elu kpakpando"
Ụzọ kachasị dị irè maka ndị mbido bụ ịwụli elu kpakpando, nke gụnyere ịwụli elu site na kpakpando na-egbuke egbuke, nke a na-amata ngwa ngwa gaa na ụkpụrụ achọrọ. Malite na kpakpando kachasị pụta ìhè.
Ụfọdụ kpakpando na-egbuke egbuke nke a na-ejikarị eme ihe dị ka ntụaka:
– Sirius (nke kacha egbuke egbuke n'eluigwe n'abalị) – dị na ìgwè kpakpando Canis Major
– Canopus – na-egbuke egbuke nke ukwuu, nke a na-ahụ nke ọma site na ndịda ụwa
– Arcturus, Vega, Capella, Altair, Antares (dabere na oge na ebe ọ dị)
Site n'ịchọpụta otu kpakpando na-egbuke egbuke, ị nwere ike ịchọpụta akara echiche nke kpakpando ndị gbara ya gburugburu.
6. Malite site na kpakpando ndị a kacha mara ngwa ngwa.
Lee ụfọdụ kpakpando/amaara ama nke na-adịkarị mfe maka ndị mbido:
a) Orion (Onye dinta)
Orion bụ "ihe a na-ahụkarị" n'ihi ọdịdị doro anya ya.
Isi atụmatụ:
– Kpakpando atọ a haziri ahazi ka ha bụrụ Orion's Belt.
– N'okpuru eriri ahụ, e nwere “mma agha” nke nwere ike ịpụta n'ebe Orion Nebula dị ma ọ bụrụ na eluigwe gbara ọchịchịrị nke ukwuu.
– Kpakpando abụọ na-egbuke egbuke: Betelgeuse (ọbara ọbara) na Rigel (acha anụnụ anụnụ).
Ndụmọdụ: Ozugbo ịchọtara eriri Orion, ị nwere ike iji ahịrị ya chọta kpakpando ndị ọzọ dịka Sirius.
b) Crux (Southern Cross)
N'ebe ndịda ụwa, Crux bụ ihe a ma ama nke ukwuu.
Isi atụmatụ:
– Kpakpando anọ ndị bụ́ isi na-etolite ọdịdị obe.
– A na-ejikarị ya enyere aka ịchọpụta ebe ndịda ga-esi aga.
Rịba ama: N'ebe ụfọdụ, Crux nwere ike iyi ka ọ dị ala n'ihu igwe, yabụ họrọ ebe nwere ọmarịcha echiche dị n'ebe ndịda.
c) Scorpius (Scorpius)
A na-amata Scorpius nke ọma site na kpakpando ya.
Isi atụmatụ:
– Kpakpando uhie na-egbuke egbuke nke Antares bụ "obi" nke akpị.
– Dị ka mkpụrụedemede "S" ma ọ bụ nko ogologo.
Nke a na-apụtakarị ìhè n'ọnwa ụfọdụ mgbe abalị na-aka mma.
7. Jiri maapụ mbara igwe ma ọ bụ ngwa mee ihe nke ọma
E nwere ngwaọrụ abụọ bụ isi:
1) Maapụ mbara igwe ebipụtara (planisphere)
Uru: enweghị ìhè, enweghị batrị achọrọ, ọ dị mma maka ntụzịaka mmụta.
Otu esi eji ya: tụgharịa dịka ụbọchị na oge si dị, wee kwekọọ ntụziaka map ahụ na ntụziaka ị na-eche ihu.
2) Ngwa mbara igwe (dịka Stellarium, SkySafari, Star Walk, wdg.)
Uru: bara uru nke ukwuu, nwere ike igosi aha kpakpando na kpakpando ozugbo site na igwefoto.
Iji ghara imebi nhazi anya:
- Mee ka ọnọdụ abalị (ọnọdụ uhie) rụọ ọrụ ma ọ bụrụ na ọ dị.
– Belata ìhè ihuenyo.
Mana adaberela na ngwa dị iche iche. Gbalịa iburu ụkpụrụ ndị dị mkpa n'isi ka i wee mata kpakpando dị iche iche na-enweghị enyemaka.
8. Lezienụ anya n'ihe nlereanya ahụ, ọ bụghị ọnụọgụ kpakpando dị.
Ndị mbido na-efufukarị ụzọ iji jikọọ kpakpando niile. Isi ihe dị mkpa iji mata kpakpando bụ ilekwasị anya na:
- ụkpụrụ nhazi
- anya dị n'etiti kpakpando
- kpakpando kachasị mma dị ka arịlịka
Dịka ọmụmaatụ, Orion abụghị maka kpakpando niile gbara ya gburugburu, kama ọ bụ eriri pụrụ iche. Ozugbo e guzobere isi ihe nlereanya ahụ n'isi gị, kpakpando ndị ọzọ ga-adị mfe nghọta.
9. Kpachara anya maka "kpakpando ụgha": mbara ala na satịlaịtị
Mgbe ụfọdụ ihe ị chere na ọ bụ kpakpando na-egbuke egbuke bụ n'ezie mbara ala, ọkachasị:
- Venus (na-egbuke egbuke nke ukwuu, ọ na-abụkarị nso mbara igwe n'oge chi jiri ma ọ bụ chi ọbụbọ)
– Jupiter (na-enwu gbaa ma kwụsie ike)
– Mars (na-acha ọbara ọbara)
– Saturn (dị nro karịa Jupiter mana ọ ka pụtara ìhè)
Ihe pụrụ iche: kpakpando na-adịkarị ka ha "na-agbagọ agbagọ" nke ukwuu, ebe mbara ala na-enwekarị ìhè kwụsiri ike (ọ bụ ezie na nke a dabere na ọnọdụ ikuku).
A na-ahụkarị satịlaịtị e ji aka rụọ dị ka ntụpọ na-egbuke egbuke na-agagharị nwayọ nwayọ n'eluigwe. Nke a bụ ihe nkịtị ma ọ naghị egbochi njirimara kpakpando ma ọ bụrụhaala na ị lekwasị anya na ụkpụrụ kpakpando a kapịrị ọnụ.
10. Mee omume nke ileba anya na idetu ihe.
Ike ịmata kpakpando na-aka mma ka a na-eme ihe. Nwaa ihe ndị a:
– Na-eme nkeji iri na ise ruo iri atọ mgbe niile otu ugboro n'izu.
– Họrọ otu kpakpando 1-2 iji mụọ oge ọ bụla.
– Dee ihe ndị dị mkpa: ụbọchị, oge, ebe, ọnọdụ eluigwe, na kpakpando ndị a na-ahụ anya.
– Gbalịa ise ihe osise kpakpando dị mfe. Ọ dịghị mkpa ka ọ bụrụ ihe mara mma; ebumnuche bụ ịzụ ebe nchekwa anya gị.
N'ime izu ole na ole, ị ga-amalite ịghọta "map" nke eluigwe n'ụzọ ebumpụta ụwa.
Penutup
Ịchọpụta kpakpando dị n'eluigwe n'abalị bụ nkà na-atọ ụtọ ma na-eme ka mmadụ zuru ike. Isi ihe dị mkpa bụ ịhọrọ oge na ebe kwesịrị ekwesị, ịghọta ebe ị na-aga, iji kpakpando na-egbuke egbuke dị ka ndị nduzi, na ịmụta ịmata ụkpụrụ dị mkpa. Site n'enyemaka nke chaatị mbara igwe ma ọ bụ ngwa - na-adabereghị na ha nke ukwuu - ị ga-enwe ike "ịgụ" mbara igwe dị ka nnukwu maapụ, na-agbanwe site n'oge ruo n'oge. Ka ị na-ele anya elu ma na-ahụ ya, otú ahụ ka kpakpando ndị ahụ ga-adịkwu mma, dị ka a ga-asị na ị nwere compass ebumpụta ụwa nke ndị na-ekiri mbara igwe nyere n'akụkọ ihe mere eme niile.
Ọ bụrụ na ịchọrọ, enwere m ike idepụta ndepụta nke kpakpando ndị a na-ahụ anya nke ọma kpọmkwem maka Indonesia dabere na ọnwa (Jenụwarị-Disemba) yana ebe ha si apụta.
