Max Weber Txoj Kev Xav Txog Kev Ua Haujlwm Hauv Zej Zog
Max Weber (1864–1920) yog ib tug neeg muaj hwj chim tshaj plaws hauv kev kawm txog zej zog niaj hnub no. Nws cov kev pab tsis yog tsuas yog nyob rau hauv nws txoj kev kawm txog kev ua haujlwm hauv tsoomfwv, kev ntseeg, thiab kev lag luam xwb, tab sis kuj nyob rau hauv nws txoj kev nkag siab txog tib neeg txoj kev ua haujlwm hauv lub neej hauv zej zog. Ib qho ntawm Weber lub tswv yim tseem ceeb yog txoj kev xav ntawm kev ua haujlwm hauv zej zog, lub moj khaum rau kev piav qhia txog tib neeg ua li cas los ntawm kev xav txog lub ntsiab lus thiab kev taw qhia rau lwm tus. Los ntawm txoj kev xav no, Weber tau pab kev kawm txog zej zog txav mus dhau qhov kev piav qhia txog cov qauv hauv zej zog mus rau kev nkag siab txog lub hom phiaj thiab lub ntsiab lus tom qab tib neeg txoj kev ua.
Kev ua haujlwm hauv zej zog: lub hauv paus ntawm Weber txoj kev xav
Raws li Weber, tsis yog txhua yam kev ua ntawm tib neeg hu ua "kev ua hauv zej zog." Kev ua tsuas yog ua kev ua hauv zej zog yog tias nws muaj lub ntsiab lus rau tus neeg ua yeeb yam thiab raug taw qhia - tiag tiag lossis xav - rau lwm tus. Qhov no txhais tau tias Weber hais tias kev ua hauv zej zog tsis yog tsuas yog kev txav mus los ntawm lub cev, kev coj cwj pwm tsis siv neeg, lossis kev xav xwb. Qhov tseem ceeb yog tus neeg ua yeeb yam muab lub ntsiab lus rau nws cov kev ua li cas thiab nws xav txog cov kev ua lossis kev cia siab ntawm lwm tus li cas.
Piv txwv li, ib tug neeg qhib lub kaus thaum los nag tej zaum yuav yog ib qho kev ua kom tsis txhob ntub dej xwb—nws yuav yog ib qho kev ua ntawm tus kheej ib txwm muaj. Txawm li cas los xij, yog tias lawv qhib lub kaus vim lawv xav kom lawv cov npoj yaig zoo li lawv xav tau lossis kom lawv cov thawj coj zoo li lawv yog ib tug kws tshaj lij, ces lawv qhov kev ua muaj kev sib raug zoo hauv zej zog. Yog li ntawd, Weber tsis yog tsuas yog tsom mus rau "yam uas tau ua," tab sis yog "vim li cas thiab rau leej twg qhov kev ua no tau ua."
Verstehen: nkag siab txog lub ntsiab lus los ntawm sab hauv
Weber txoj kev qhia feem ntau yog txuam nrog lub tswv yim ntawm Verstehen (German: "kev nkag siab"). Verstehen yog ib txoj kev txhais lus rau kev nkag siab txog kev ua haujlwm hauv zej zog los ntawm kev sim ntes lub ntsiab lus uas cov neeg ua yeeb yam xav tau. Weber tau sib cav tias kev kawm txog zej zog tsis txaus tsuas yog sau cov ntaub ntawv txheeb cais lossis piav qhia txog tib neeg tus cwj pwm los ntawm kev cai lij choj dav dav zoo li kev tshawb fawb txog ntuj. Kev kawm txog zej zog yuav tsum muaj peev xwm txhais cov laj thawj, lub hom phiaj, thiab txoj hauv kev uas tib neeg nkag siab txog lawv lub ntiaj teb kev sib raug zoo.
Txawm li cas los xij, Weber txoj kev nkag siab tsis yog tsuas yog kev xav xwb. Nws hais txog qhov xav tau kev piav qhia uas muaj laj thawj thiab muaj kev lav ris, piv txwv li los ntawm kev tsim kho dua tshiab ntawm cov laj thawj raws li cov ntsiab lus hauv zej zog, cov ntaub ntawv, kev xam phaj, thiab kev sib raug zoo ntawm qhov ua rau thiab qhov tshwm sim. Yog li, Verstehen muab kev txhais lus ntawm lub ntsiab lus thiab kev tshuaj xyuas kev tshawb fawb ua ke.
Qhov sib txawv ntawm Weber, Durkheim thiab Marx
Yuav kom nkag siab txog Weber txoj haujlwm, nws yog ib qho tseem ceeb uas yuav tsum saib nws qhov txawv ntawm lwm tus neeg. Émile Durkheim feem ntau hais txog "qhov tseeb hauv zej zog" uas muaj nyob sab nraud thiab txwv tsis pub cov tib neeg (xws li cov qauv, kev cai lij choj, thiab cov tsev kawm ntawv). Karl Marx hais txog kev tsis sib haum xeeb hauv chav kawm thiab kev lag luam ua cov yam tseem ceeb ntawm kev hloov pauv hauv zej zog. Weber tsis tau tsis lees paub cov qauv, tab sis nws tau hais tias cov qauv hauv zej zog tsis tuaj yeem nkag siab yam tsis tau xav txog cov kev ua ntawm tus kheej thiab lub ntsiab lus uas cov tib neeg txuas nrog cov kev ua ntawd.
Hauv lwm lo lus, Weber tso tus neeg ua qhov pib ntawm kev tshuaj xyuas, tab sis tsis yog tus neeg nyob ib leeg - tab sis yog tus neeg uas ib txwm txuas nrog hauv kev sib raug zoo hauv zej zog, kev lig kev cai, tus nqi, thiab lub hwj chim.
Plaub hom kev ua ub ua no zoo tshaj plaws hauv zej zog
Ib qho ntawm Weber cov kev pab tseem ceeb tshaj plaws yog nws txoj kev faib tawm plaub hom kev ua haujlwm hauv zej zog. Weber hu cov "hom zoo tagnrho," cov qauv kev xav uas pab piav qhia qhov tseeb, txawm hais tias hauv lub neej tiag tiag, tib neeg cov kev ua feem ntau yog kev sib xyaw ntawm ntau hom.
1. Kev ua haujlwm ntawm kev xav (Zweckrational)
Nws yog ib qho kev nqis tes ua raws li kev xam pom txog lub hom phiaj thiab txoj hauv kev zoo tshaj plaws los ua tiav lawv. Tus neeg ua yeeb yam xav txog ntau txoj kev xaiv, xam qhov zoo thiab qhov tsis zoo, thiab xaiv txoj hauv kev zoo tshaj plaws.
Piv txwv li: Ib tug neeg ua lag luam tsim ib txoj kev lag luam raws li kev tshawb fawb kev ua lag luam kom nce kev muag khoom. Nws xaiv txoj kev uas nws xav tias muaj txiaj ntsig zoo tshaj plaws thiab muaj kev pheej hmoo tsawg tshaj plaws.
2. Kev nqis tes ua uas tsom mus rau tus nqi (Wertional)
Qhov kev ua no tseem yog qhov muaj laj thawj, tab sis nws lub hom phiaj tsis yog kev ua haujlwm tau zoo, tab sis yog kev cog lus rau cov txiaj ntsig uas suav tias yog qhov tseeb, dawb huv, lossis muaj lub ntsiab lus. Tus neeg ua txhaum ua txhaum vim raug txim, txawm tias qhov tshwm sim yuav ua rau muaj kev puas tsuaj loj heev.
Piv txwv li: ib tug neeg los ua ib tug neeg pab dawb hauv thaj chaw muaj kev puas tsuaj tsis yog rau kev khwv tau nyiaj rau tus kheej, tab sis vim lawv xav tias kev pab lwm tus yog ib qho kev lav ris ntawm tus kheej.
3. Kev ua haujlwm cuam tshuam (Affectual)
Tej yam kev ua uas cuam tshuam rau lub siab yog los ntawm tej kev xav uas tshwm sim tsis tau npaj tseg, xws li kev npau taws, kev hlub, kev ntshai, lossis kev tu siab. Feem ntau, kev xav uas tau xam pom tsis zoo, vim tias tej yam uas ua los ntawm kev xav uas tawm los.
Piv txwv li: Ib tug neeg qw nrov nrov thaum lawv ua haujlwm vim lawv ntxhov siab heev. Lawv ua raws li kev xav, tsis yog raws li lub hom phiaj mus sij hawm ntev.
4. Tej yam kev ua ib txwm muaj
Cov kev ua ib txwm muaj yog ua tawm ntawm kev coj noj coj ua uas tau cog rau hauv lub siab. Tus neeg ua txhaum ua raws li kev coj noj coj ua, kev ua niaj hnub, lossis keeb kwm kab lis kev cai yam tsis muaj kev xav ntau.
Piv txwv li: tib neeg ua tej kev cai dab qhuas txhua xyoo vim "nws yeej ib txwm zoo li ntawd," txawm tias qee tus neeg yuav tsis nkag siab txog cov laj thawj thawj zaug lawm.
Plaub hom no pab peb nyeem txog tus cwj pwm hauv zej zog kom meej dua: qhov kev nqis tes ua puas yog xam los ntawm kev ua tib zoo, tsav los ntawm kev coj ncaj ncees, ua los ntawm kev xav, lossis tsuas yog ua raws li kev lig kev cai xwb?
Kev tsim kho tshiab thiab kev niaj hnub
Weber txoj kev xav txog kev ua haujlwm hauv zej zog muaj feem cuam tshuam nrog nws lub tswv yim ntawm kev xav hauv lub zej zog niaj hnub no. Weber pom kev niaj hnub no ua ib qho txheej txheem ntawm kev nce qib ntawm kev ua haujlwm ntawm kev xav hauv ntau qhov chaw: kev lag luam, kev cai lij choj, kev tswj hwm, kev kawm, thiab txawm tias lub neej txhua hnub. Kev txhim kho ntawm kev lag luam, kev ua haujlwm hauv tsoomfwv, thiab kev tshawb fawb tau txhawb kom tib neeg los ntsuam xyuas lub ntiaj teb hauv kev ua haujlwm zoo, kev kwv yees tau, thiab kev tswj hwm.
Txawm li cas los xij, Weber kuj tau ceeb toom txog "lub tawb hlau" ntawm lub neej niaj hnub no: thaum lub tswv yim ntawm cov cuab yeej siv los ua tus thawj coj, tib neeg lub neej muaj kev pheej hmoo qhuav qhawv, raug kaw hauv cov cai, cov txheej txheem, thiab kev thov kom ua haujlwm tau zoo uas txo qis kev ywj pheej thiab lub ntsiab lus. Hauv cov ntsiab lus no, kev tshawb fawb txog kev ua haujlwm hauv zej zog piav qhia txog kev taw qhia ntawm tib neeg kev ua haujlwm tuaj yeem hloov pauv ntawm cov nqi thiab kev lig kev cai mus rau kev suav lej.
Qhov tseem ceeb ntawm kev tshawb fawb txog kev ua haujlwm hauv zej zog hauv lub neej niaj hnub no
Weber txoj kev xav tseem ceeb rau kev nkag siab txog cov xwm txheej niaj hnub no. Piv txwv li, hauv chaw ua haujlwm niaj hnub no, ntau yam kev ua yog coj los ntawm cov hom phiaj, cov ntsuas kev ua tau zoo, thiab cov txheej txheem ntsuam xyuas - ib qho piv txwv zoo ntawm kev siv cuab yeej. Ntawm qhov tod tes, kev txav mus los hauv zej zog, kev ua ub no ib puag ncig, thiab kev ua haujlwm pab tib neeg qhia txog kev nqis tes ua. Kev tshaj xov xwm hauv zej zog kuj qhia txog kev sib xyaw ntawm ntau hom kev ua: tib neeg tuaj yeem tshaj tawm ua lub tswv yim tsim hom lag luam tus kheej (cuab yeej), tawm ntawm kev ntseeg siab ntawm kev coj ncaj ncees (tus nqi), tawm ntawm kev xav ib ntus (kev xav), lossis tsuas yog ua raws li cov qauv (kev coj ua digital ib txwm muaj).
Txoj kev xav no kuj tseem pab tau rau kev nkag siab txog kev tsis sib haum xeeb hauv zej zog: qhov sib txawv feem ntau tsis yog hais txog kev nyiam khoom xwb, tab sis kuj yog hais txog kev sib tsoo ntawm lub ntsiab lus, tus nqi, thiab txoj kev pom lub ntiaj teb. Los ntawm kev nkag siab txog lub hom phiaj ntawm kev nqis tes ua, kev sib tham hauv zej zog tuaj yeem muaj kev khuv leej ntau dua thiab kev daws teeb meem muaj tseeb dua.
Kev kaw
Max Weber txoj kev xav txog kev ua haujlwm hauv zej zog tso lub ntsiab lus ntawm tus kheej thiab kev coj noj coj ua hauv zej zog ua qhov tseem ceeb rau kev nkag siab txog lub zej zog. Siv txoj kev Verstehen, Weber txhawb kom kev kawm txog zej zog txhais cov kev ua ntawm tib neeg los ntawm qhov pom ntawm tus neeg ua yeeb yam yam tsis tso tseg kev tshuaj xyuas kev tshawb fawb. Nws txoj kev faib tawm ntawm plaub hom kev ua haujlwm hauv zej zog - kev xav txog cov cuab yeej siv, kev xav txog tus nqi, kev xav txog kev xav, thiab kev xav txog ib txwm muaj - muab cov cuab yeej muaj zog rau kev txhais cov cwj pwm hauv zej zog hauv ntau yam xwm txheej.
Nyob rau hauv lub ntiaj teb niaj hnub no uas muaj kev xav thiab kev ntsuas ntau zuj zus, Weber txoj kev xav ua rau peb nco ntsoov tias tib neeg txoj kev ua yeej tsis yog ib qho tshwj xeeb: tom qab kev txiav txim siab, kev coj cwj pwm, thiab kev teb, yeej ib txwm muaj lub ntsiab lus uas ua rau peb nyob ua ke li cas. Txoj kev xav txog kev ua haujlwm hauv zej zog tsis yog tsuas yog lub tswv yim kev kawm xwb, tab sis kuj yog lub lens rau kev nkag siab peb tus kheej ua cov neeg hauv zej zog uas sib tham txog lub hom phiaj, tus nqi, kev xav, thiab kev lig kev cai hauv lub neej txhua hnub.