Lub Luag Haujlwm ntawm Kev Xav Hauv Kev Lag Luam Kev Ncaj Ncees
Hauv lub ntiaj teb kev lag luam uas nrawm heev, kev ntsuas kev vam meej feem ntau raug txo kom tsawg: kev loj hlob, feem ntawm kev ua lag luam, cov nyiaj tau los ntawm kev muag khoom, thiab kev ntsuas tus nqi. Txawm li cas los xij, tom qab tag nrho cov cim qhia no muaj ib lo lus nug tseem ceeb uas cov ntaub ntawv nyiaj txiag tsis tuaj yeem teb tau: peb puas ua tiav txoj kev vam meej yog txoj kev zoo? Qhov no yog qhov uas kev xav los ua si. Kev xav tsis yog tsuas yog kev sib tham tsis meej xwb, tab sis yog lub moj khaum uas pab tib neeg ntsuam xyuas cov kev ua - suav nrog cov kev ua lag luam - raws li cov laj thawj tsim nyog. Kev coj ncaj ncees ua lag luam, ua ib ceg ntawm kev coj ncaj ncees, kos nws lub hauv paus ntsiab lus thiab kev coj ua los ntawm kev xav kom ntseeg tau tias cov kev txiav txim siab ntawm cov tuam txhab tsis yog "ua haujlwm zoo" tab sis kuj "zoo."
Philosophy ua lub hauv paus ntawm kev xav txog kev ncaj ncees
Kev xav, tshwj xeeb tshaj yog kev xav txog kev coj ncaj ncees (kev coj ncaj ncees), muab cov cuab yeej los teb cov lus nug no: yuav tsum ua li cas? Hauv kev lag luam, cov lus nug no tshwm sim hauv cov qauv tseeb heev: puas yog qhov tsim nyog los nce tus nqi thaum muaj teeb meem? Cov tuam txhab yuav tsum sau cov ntaub ntawv ntawm cov neeg siv khoom mus txog qhov twg? Kev ua haujlwm zoo puas yog qhov ua rau muaj kev tso tseg ntau tus neeg ua haujlwm? Kev coj ncaj ncees ntawm kev lag luam xav tau txoj kev xav tas li los ntsuas cov teeb meem no. Kev xav pab tsim cov lus sib cav, sim cov kev xav, thiab lees paub cov txiaj ntsig tsis sib haum xeeb tom qab kev txiav txim siab.
Yog tsis muaj kev xav txog kev lag luam, kev coj ncaj ncees ua lag luam yooj yim dhau los ua ib kab lus zoo li "kev ncaj ncees" lossis "kev saib xyuas" - uas zoo li zoo tab sis tsis muaj kev taw qhia thaum cov nqi sib tsoo. Kev xav ua rau kev coj ncaj ncees ntau dua li lub hom phiaj zoo xwb; nws dhau los ua kev qhuab qhia ntawm kev xav uas xav tau kev lav ris.
Cov qauv kev coj ncaj ncees: consequentialism, deontology, thiab virtue ethics
Lub luag haujlwm ntawm kev xav yog qhov pom tseeb los ntawm cov kev xav txog kev coj ncaj ncees uas feem ntau siv los ntsuam xyuas cov cai thiab kev coj ua lag luam.
Ua ntej, kev xav txog qhov tshwm sim (kev siv tau zoo) ntsuas cov kev ua raws li lawv qhov cuam tshuam. Hauv kev lag luam, txoj hauv kev no txhawb kom xav txog cov txiaj ntsig thiab cov nqi rau ntau tog: cov neeg siv khoom, cov neeg ua haujlwm, cov tub ua lag luam, thiab lub zej zog. Piv txwv li, kev txiav txim siab rov qab xa cov khoom tsis zoo yuav ua rau lub tuam txhab puas tsuaj rau lub sijhawm luv luv, tab sis nws tiv thaiv kev pheej hmoo ntawm kev nyab xeeb rau pej xeem thiab tswj kev ntseeg siab rau lub sijhawm ntev. Kev siv tau zoo yog qhov tseem ceeb vim tias kev lag luam ib txwm tsim cov txiaj ntsig rau zej zog, tsis yog cov txiaj ntsig sab hauv xwb.
Txawm li cas los xij, txoj hauv kev uas ua rau muaj kev pheej hmoo kuj muaj kev pheej hmoo: yog tias qhov ntsuas ntawm "qhov zoo tshaj plaws" tsuas yog txhais tau tias yog qhov txiaj ntsig xwb, cov cai ntawm ib pawg me me yuav raug tso tseg. Yog li ntawd, kev xav pab peb nco ntsoov tias "zoo" tsis yog lub ntsiab lus nrog "muaj txiaj ntsig" - thiab tias tib neeg tsis yog cov lej hauv kev suav lej xwb.
Qhov thib ob, kev kawm txog kev ua txhaum cai hais txog cov luag num thiab cov ntsiab cai. Piv txwv li, hauv Kantian kev coj ncaj ncees, tib neeg raug kho raws li qhov kawg, tsis yog tsuas yog txhais tau tias yuav ua li cas xwb. Hauv kev lag luam, qhov no txhais tau tias cov neeg siv khoom yuav tsum tsis txhob raug dag los ntawm kev tshaj tawm dag, cov neeg ua haujlwm yuav tsum tsis txhob raug kho tsuas yog cov nqi tsim khoom xwb, thiab cov neeg koom tes yuav tsum tsis txhob raug dag txawm tias muaj feem me me ntawm kev raug ntes. Kev kawm txog kev ua txhaum cai teeb tsa cov ciam teb kev coj ncaj ncees uas tsis tuaj yeem hla dhau, txawm tias qhov kev ua zoo li muaj txiaj ntsig los xij.
Lub zog ntawm Deontology suav nrog nws qhov kev hais txog kev ncaj ncees, kev cog lus, thiab txoj cai. Nws qhov tsis muaj zog suav nrog nws qhov kev tawv ncauj thaum cov ntsiab cai sib tsoo, xws li ntawm kev ceev ntiag tug ntawm cov ntaub ntawv thiab lub luag haujlwm los tiv thaiv pej xeem ntawm kev raug mob. Qhov no yog qhov kev sib tham txog kev xav pab txiav txim siab seb lub ntsiab cai twg tseem ceeb dua hauv ib qho xwm txheej.
Qhov thib peb, kev coj ncaj ncees tsom mus rau tus cwj pwm: ua tus neeg ua lag luam zoo, tsis yog ua qhov "yog lawm." Kev coj ncaj ncees no ntsuas kab lis kev cai ntawm lub tuam txhab, kev coj ncaj ncees, thiab kev coj ua ntawm lub koom haum. Piv txwv li, cov tuam txhab uas cog qoob loo zoo xws li kev ncaj ncees, kev ua siab loj, thiab kev ncaj ncees yuav muaj peev xwm tiv taus kev thuam vim tias kev txiav txim siab txog kev coj ncaj ncees tsis raug saib xyuas nruj tab sis tshwm sim los ntawm tus cwj pwm ua ke.
Rau lub ntiaj teb ua lag luam, kev coj ncaj ncees yog qhov tseem ceeb vim tias ntau qhov kev ua txhaum cai tsis yog vim cov neeg ua haujlwm tsis paub cov cai, tab sis vim yog kab lis kev cai uas pom zoo rau kev luv luv. Kev xav pab cov koom haum soj ntsuam seb lub tuam txhab cov nqi tau hais tseg puas tau ua neej nyob tiag tiag hauv kev xyaum.
Kev xav txog kev nom kev tswv thiab lub tswv yim ntawm kev ncaj ncees hauv kev lag luam
Kev coj ncaj ncees ua lag luam tsis yog tsuas yog txhawj txog kev sib raug zoo ntawm tus kheej xwb tab sis kuj tseem muaj cov qauv hauv zej zog: cov nyiaj hli, kev tsis sib luag, kev nkag mus rau hauv kev ua lag luam, kev tiv thaiv cov neeg siv khoom, thiab kev cuam tshuam rau ib puag ncig. Qhov no yog qhov uas kev xav txog kev nom kev tswv thiab kev xav txog kev ncaj ncees los ua si. Cov lus nug xws li "cov nyiaj hli rau kev ua neej yog dab tsi?" lossis "thaum twg kev lag luam monopoly dhau los ua tsis ncaj ncees?" tsis tuaj yeem teb los ntawm cov txheej txheem ua lag luam xwb; cov tswv yim ntawm kev faib khoom thiab kev ncaj ncees txheej txheem yog qhov yuav tsum muaj.
Piv txwv li, lub tswv yim ntawm kev ncaj ncees yuav ua rau lub tuam txhab tshuaj xyuas nws cov saw hlau xa khoom: puas yog cov neeg xa khoom me me them nyiaj raws sijhawm? Puas yog cov qauv kev nyab xeeb raug ntsib hauv cov chaw tsim khoom koom tes? Hauv lub ntiaj teb thoob ntiaj teb, kev txiav txim siab ntawm cov tuam txhab tuaj yeem cuam tshuam rau cov zej zog hauv lwm lub tebchaws uas lub tuam txhab muaj hwj chim tsawg dua. Kev xav pab ntsuas lub luag haujlwm ntawm lub tuam txhab dhau ntawm qhov kev txwv tsawg kawg nkaus raws li txoj cai.
Kev coj ncaj ncees, kev cai lij choj, thiab qhov chaw nyob nruab nrab
Ib qho ntawm cov kev pab tseem ceeb ntawm kev xav yog qhov sib txawv ntawm kev coj ncaj ncees thiab kev cai lij choj. Kev cai lij choj teeb tsa qhov tsawg kawg nkaus rau kev coj cwj pwm; kev coj ncaj ncees ua rau muaj cov qauv siab dua. Ntau yam kev ua yog raug cai tab sis tsis raug cai: siv cov loopholes hauv cov cai se, sau cov ntawv cog lus "raug cai" tab sis tsis zoo, lossis siv cov qauv app uas ua rau tus neeg siv quav yeeb quav tshuaj. Los ntawm kev xav ntawm kev xav, peb tuaj yeem nug: yog tias cov kev ua no ua rau tib neeg lub meej mom lossis ua rau pej xeem tsis ntseeg siab, lawv puas yog qhov raug cai vim tias lawv tsis raug txwv?
Ntawm qhov tod tes, muaj tej yam xwm txheej uas cov kev cai lij choj yuam kom cov tuam txhab ua ntau tshaj qhov kev lav ris raws li txoj cai, piv txwv li hauv kev pob tshab, kev ruaj ntseg ntawm cov ntaub ntawv, lossis kev cog lus txog kev tso pa phem. Kev xav pab qhia txog cov laj thawj tseem ceeb vim li cas "kev ua raws li txoj cai" tsis yog qhov kawg, tab sis yog qhov pib.
Cov txheej txheem kev xav: kev xav tseem ceeb thiab kev sim sib cav
Ntxiv rau kev xav, kev txawj ntse pab txhawb cov txheej txheem. Kev coj ncaj ncees ua lag luam xav tau lub peev xwm los txheeb xyuas cov chaw zais cia, kev ntxub ntxaug, thiab kev tsis sib haum xeeb. Kev txawj ntse cob qhia cov thawj coj thiab cov neeg ua haujlwm kom:
1. Piav qhia meej txog cov ntsiab lus: "kev ncaj ncees", "lub luag haujlwm", "kev ruaj khov", lossis "cov txiaj ntsig ntawm cov tuam txhab" txhais li cas?
2. Kev sim ua kom sib xws: puas yog txoj cai ntawm lub tuam txhab hauv ib cheeb tsam tsis sib haum nrog nws cov lus thov kev coj ncaj ncees hauv lwm cheeb tsam?
3. Ua pov thawj rau pej xeem: puas piav qhia tau rau cov neeg koom nrog txog qhov laj thawj ntawm kev txiav txim siab yam tsis muaj kev dag ntxias?
4. Xav txog qhov cuam tshuam: cov txiaj ntsig mus sij hawm ntev rau kev ntseeg siab, lub koob npe nrov, thiab kev noj qab haus huv ntawm pej xeem yog dab tsi?
Nrog txoj kev no, kev coj ncaj ncees ua lag luam tsis yog tsuas yog kev cob qhia ua raws li txoj cai xwb, tab sis kuj yog ib qho txheej txheem ntawm kev xav thiab kev txhim kho tas mus li.
Cov kev tshawb fawb niaj hnub no: thev naus laus zis, cov ntaub ntawv, thiab kev txawj ntse cuav
Hauv lub caij nyoog digital, cov teeb meem kev coj ncaj ncees ua lag luam nyuaj zuj zus. Cov tuam txhab thev naus laus zis tuaj yeem sau cov ntaub ntawv ntawm qhov loj heev, cuam tshuam rau pej xeem lub tswv yim, thiab ua kom cov kev txiav txim siab ua haujlwm los ntawm cov algorithms. Kev xav pab teb cov lus nug xws li: kev ceev ntiag tug puas yog txoj cai tseem ceeb lossis tsuas yog qhov nyiam xwb? Puas yog nws ncaj ncees yog tias cov algorithm nrhiav neeg ua haujlwm cais tawm rau qee pawg? Leej twg yog tus lav ris thaum cov txheej txheem tsis siv neeg ua rau cov neeg siv raug mob?
Ib txoj kev xav txog kev lag luam tso cai rau cov tuam txhab kom ua ntau yam ntxiv tsis yog tsuas yog kev tsim kho tshiab xwb, tab sis kuj tseem tsim cov ntsiab cai xws li kev pob tshab, kev lav ris, kev ncaj ncees, thiab kev hwm tib neeg txoj cai. Kev coj ncaj ncees zoo txo qhov kev pheej hmoo ntawm kev ua txhaum cai thiab ua rau pej xeem raug cai.
Kev cuam tshuam zoo: kev ntseeg siab ua ib qho khoom muaj nqis ntawm kev coj ncaj ncees thiab kev lag luam
Kev coj ncaj ncees feem ntau raug pom tias yog ib qho kev nyuaj siab rau tus nqi. Txawm li cas los xij, thaum kawg, kev coj ncaj ncees tuaj yeem yog qhov chaw ntawm kev sib tw kom zoo dua. Kev ntseeg siab ntawm cov neeg siv khoom, kev ua siab ncaj rau cov neeg ua haujlwm, thiab kev txhawb nqa hauv zej zog yog cov khoom muaj nqis uas tsim los ntawm kev coj ncaj ncees. Kev xav pab cov lag luam nkag siab tias lub koob npe tsis yog tsuas yog "duab," tab sis yog kev cuam tshuam ntawm qhov zoo ntawm kev txiav txim siab thiab cov txiaj ntsig uas tau siv.
Cov tuam txhab uas tsis quav ntsej txog kev coj ncaj ncees yuav muaj kev pheej hmoo rau kev tawm tsam, kev foob, thiab kev kub ntxhov sab hauv. Ntawm qhov tod tes, cov tuam txhab uas suav nrog kev xav txog kev coj ncaj ncees rau hauv lawv txoj kev npaj yuav npaj tau zoo dua los ntsib kev hloov pauv txoj cai, kev xav tau ntawm zej zog, thiab kev pheej hmoo uas tsis tau pom dua.
Kev kaw
Lub luag haujlwm ntawm kev xav hauv kev coj ncaj ncees hauv kev lag luam yog los muab lub hauv paus kev xav, txoj kev xav tseem ceeb, thiab kev xav txog tib neeg thiab kev ncaj ncees uas hla dhau qhov kev suav ntawm qhov txiaj ntsig thiab kev poob. Kev xav hloov kev coj ncaj ncees los ntawm cov cai yooj yim mus rau kev ua ub no xav: nug cov hom phiaj, ntsuas cov txhais tau tias, thiab lav ris rau qhov cuam tshuam. Hauv lub ntiaj teb uas muaj kev sib txuas thiab pob tshab ntau zuj zus, kev lag luam tsis yog tsuas yog hais txog kev tsim kom muaj txiaj ntsig kev lag luam xwb, tab sis kuj yog hais txog kev khaws cia tib neeg cov txiaj ntsig. Yog li ntawd, kev xav tsis yog ib qho khoom siv kawm ntawv, tab sis yog lub koob qhia uas pab cov lag luam txav mus tom ntej yam tsis poob lawv txoj kev coj ncaj ncees.