Lub Tswv Yim ntawm Kev Txiav Txim Siab thiab Kev Ywj Pheej
Pendahuluuan
Thoob plaws hauv keeb kwm ntawm tib neeg txoj kev xav, kev sib cav txog cov ntsiab lus ntawm kev txiav txim siab thiab kev ywj pheej tau ntev los ua qhov kev tsom mus rau cov kws tshawb fawb, cov kws tshawb fawb, thiab cov kws tshawb fawb. Lo lus nug tseem ceeb no kov txog qhov tseem ceeb ntawm seb peb, ua tib neeg, puas muaj kev tswj hwm tag nrho rau peb cov kev ua lossis tsuas yog ua raws li qhov xwm txheej uas tau teem tseg. Kev sib cav no tsis yog tsuas yog kev xav xwb, tab sis kuj cuam tshuam rau peb txoj kev nkag siab txog kev coj ncaj ncees, kev cai lij choj, thiab txawm tias kev puas siab puas ntsws. Tsab xov xwm no yuav tshuaj xyuas tob txog kev txiav txim siab thiab kev ywj pheej yog dab tsi, ob lub ntsiab lus no sib cuam tshuam li cas, thiab lawv cov kev cuam tshuam nrog kev xav thiab kev xyaum.
Kev Txiav Txim Siab: Ib Lub Lus Txhais
Kev txiav txim siab yog ib lub tswv yim kev xav uas tuav hais tias txhua yam xwm txheej, suav nrog tib neeg tej kev ua, yog qhov tshwm sim ntawm ntau yam xwm txheej dhau los uas tuaj yeem kwv yees tau los ntawm cov cai ntawm xwm. Hais yooj yim, kev txiav txim siab tuav hais tias lub ntiaj teb tau teeb tsa hauv txoj kev meej meej uas txhua qhov xwm txheej muaj qhov ua rau tshwj xeeb uas tuaj yeem taug qab thiab nkag siab.
Kev txiav txim siab tau muab faib ua ntau hom, suav nrog kev txiav txim siab ua rau muaj qhov tshwm sim, kev txiav txim siab txog kev xav, thiab kev txiav txim siab txog kev ntseeg. Kev txiav txim siab ua rau muaj qhov tshwm sim, hom uas feem ntau pom, sib cav tias txhua qhov xwm txheej yog qhov tshwm sim ntawm kev sib raug zoo ua rau thiab qhov tshwm sim uas tau teem tseg ua ntej. Kev txiav txim siab txog kev xav tuav tias yav tom ntej twb "sau" hauv kev xav thoob ntiaj teb, thaum kev txiav txim siab txog kev ntseeg ntxiv qhov kev ntseeg los ntawm kev hais tias Vajtswv tau txiav txim siab txhua yam ntawm peb lub neej.
Qhov kev sib cav rau kev txiav txim siab yog los ntawm kev ntseeg tias lub ntiaj teb yog ib lub kaw lus kaw uas txhua yam xwm txheej tuaj yeem piav qhia los ntawm cov kev cai ntawm physics. Yog tias peb muaj cov ntaub ntawv txaus txog lub xeev pib ntawm lub ntiaj teb, peb tuaj yeem kwv yees txhua qhov xwm txheej yav tom ntej nrog qhov tseeb siab, raws li cov ntsiab cai ntawm cov txheej txheem kho tshuab uas Isaac Newton tau hais.
Kev Ywj Pheej: Lub Ntsiab Lus thiab Nws Cov Yam Ntxwv
Nyob rau sab tod ntawm lub spectrum, kev ywj pheej, lossis "kev ywj pheej ntawm lub siab nyiam," yog lub tswv yim hais tias tib neeg muaj hwj chim tag nrho rau lawv cov kev ua. Qhov no txhais tau hais tias peb, ua cov neeg paub txog tus kheej, muaj peev xwm ua kev xaiv uas tsis yog txiav txim siab los ntawm peb lub cev lossis lub hlwb.
Cov kws tshawb fawb tau sib cav ntev lawm seb puas muaj kev ywj pheej tiag tiag hauv lub ntiaj teb uas zoo li tswj hwm los ntawm cov kev cai lij choj deterministic. Kev ywj pheej tau muab faib ua ntau lub tsev kawm ntawv loj ntawm kev xav, suav nrog kev ywj pheej libertarian thiab kev ywj pheej compatibilist. Cov neeg Libertarian tsis lees txais determinism, hais tias tib neeg muaj qee yam kev muaj peev xwm mystical lossis sab ntsuj plig los tswj lawv tus kheej txoj hmoov. Kev ywj pheej compatibilist, ntawm qhov tod tes, sib cav tias kev ywj pheej tiag tiag tuaj yeem muaj nyob txawm tias nyob hauv lub ntiaj teb deterministic; kev ywj pheej tsis sib xws nrog determinism yog tias peb txhais kev ywj pheej ua lub peev xwm ua raws li peb tus kheej lub hom phiaj thiab kev xav.
Qhov Teeb Meem ntawm Kev Ywj Pheej thiab Kev Txiav Txim Siab hauv Kev Xav
Cov kws tshawb fawb tau tsim ntau cov lus sib cav los sib haum xeeb lossis ua kom kev sib cav sib ceg ntawm kev txiav txim siab thiab kev ywj pheej. Ib qho kev sib cav nto moo yog "Kev Sib Cav Los Ntawm Kev Ywj Pheej," uas cov kws tshawb fawb libertarian xws li Sartre thiab Kant tau muab tso tawm. Lawv sib cav tias tib neeg muaj kev paub txog tus kheej uas muab lub hwj chim rau lawv xaiv dhau ntawm cov kev txwv ntawm cov txheej txheem ua rau thiab qhov tshwm sim.
Nyob rau hauv kev sib piv, cov neeg txiav txim siab nruj xws li Spinoza thiab Holbach tsis lees txais lub tswv yim ntawm kev ywj pheej tag nrho thiab pom tib neeg cov kev ua yog ib feem ntawm cov saw hlau uas tsis zam tau. Lawv sib cav tias peb txoj kev xav ntawm kev ywj pheej yog kev dag ntxias; peb xav tias muaj kev ywj pheej vim peb tsis paub txog cov yam ntxwv uas ua rau peb cov kev ua.
Di antara kedua ekstrem ini, kompatibilis seperti John Locke dan David Hume berusaha menemukan jalan tengah. Mereka berpendapat bahwa kebebasan bukanlah tentang kemerdekaan dari sebab akibat, tetapi lebih tentang kemampuan untuk bertindak sesuai dengan hasrat dan penilaian kita, bahkan jika hasrat dan penilaian tersebut dibentuk oleh serangkaian sebab-sebab deterministik.
Kev cuam tshuam txog kev ncaj ncees thiab kev xyaum ua
Perdebatan mengenai determinisme dan kebebasan bukanlah semata-mata teoretis; ia memiliki implikasi langsung pada etika dan moralitas. Jika determinisme benar, apakah itu berarti kita tidak bisa memegang seseorang bertanggung jawab atas tindakannya? Bagaimana hukum dan keadilan harus diartikan dalam konteks determinisme?
Ntawm ib sab tes, yog tias txhua yam kev ua tau raug teem tseg ua ntej lawm, lub tswv yim ntawm kev lav ris ntawm kev coj ncaj ncees yuav muaj teeb meem. Nws yuav nyuaj rau rau txim rau ib tus neeg rau tej yam uas lawv tsis tuaj yeem tswj tau. Ntawm qhov tod tes, hauv kev xav sib xws, txawm tias ib tus neeg tej kev ua tau kwv yees tau los ntawm ntau yam ua rau, lawv tseem tuaj yeem raug lav ris vim tias tej yam ntawd yog qhov tshwm sim ntawm lawv tej kev xav thiab kev txiav txim siab.
Kev cuam tshuam hauv Kev Tshawb Fawb thiab Kev Xav
Hauv kev tshawb fawb, tshwj xeeb tshaj yog quantum physics, kev txiav txim siab ntsib teeb meem loj heev. Heisenberg txoj cai tsis paub meej qhia tias muaj cov kev txwv tseem ceeb rau kev paub cov xwm txheej pib ntawm cov khoom me me nrog qhov tseeb tsis kawg, tsa cov lus nug tseem ceeb txog kev txiav txim siab causal. Ntau dua, neuropsychology thiab kev paub txog kev paub kuj tau ntsuas qhov kev sib cav no, qhia tau tias ntau yam ntawm peb cov kev ua thiab kev txiav txim siab raug cuam tshuam los ntawm cov txheej txheem biological thiab lub hlwb mechanisms uas tej zaum yuav dhau peb qhov kev paub txog.
Hauv kev puas siab puas ntsws, lub tswv yim ntawm kev ywj pheej feem ntau cuam tshuam nrog cov tswv yim ntawm kev tswj tus kheej thiab kev ywj pheej ntawm tus kheej. Cov kws kho mob puas siab puas ntsws xws li Carl Rogers thiab Abraham Maslow tau hais txog qhov tseem ceeb ntawm kev ywj pheej hauv kev loj hlob tus kheej thiab kev ua tiav tus kheej. Lawv tau sib cav tias kev ntseeg hauv kev ywj pheej ntawm tus kheej txhawb kom tib neeg ua tiav lawv lub peev xwm tag nrho.
Xaus
Qhov kev sib cav sib ceg ntawm kev txiav txim siab thiab kev ywj pheej tsis yog tsuas yog muab kev nkag siab tob txog tib neeg lub cev xwb tab sis kuj ua rau peb rov ntsuam xyuas peb cov tswv yim tseem ceeb ntawm kev coj ncaj ncees, lub luag haujlwm, thiab txoj cai. Txawm hais tias tsis muaj cov lus teb tseeb, nws yog ib qho tseem ceeb rau peb kom txuas ntxiv nug thiab tshawb nrhiav cov lus nug no. Hauv cov txheej txheem, peb yuav pom txoj hauv kev tshiab los nkag siab peb tus kheej thiab lub ntiaj teb nyob ib puag ncig peb. Ob lub tswv yim no, thaum zoo li tsis sib xws, tej zaum yuav muab kev piav qhia ntau ntxiv txog qhov nyuaj ntawm tib neeg kev paub.