Kev Kho Mob Anthropology thiab Lwm Yam Kev Kho Mob
Kev kawm txog tib neeg kho mob yog ib ceg ntawm kev kawm txog tib neeg uas kawm txog kev noj qab haus huv, kab mob, lub cev, thiab kev kho mob hauv kev sib raug zoo nrog kab lis kev cai, kev sib raug zoo hauv zej zog, kev lag luam, thiab hwj chim. Daim teb no qhia meej tias "kev noj qab haus huv" thiab "kev mob nkeeg" tsis yog tsuas yog cov teeb meem ntawm lub cev xwb, tab sis kuj yog kev paub ntawm tib neeg uas tsim los ntawm kev ntseeg, kev ntseeg, kev sib raug zoo hauv zej zog, thiab cov ntsiab lus ntawm lub neej txhua hnub. Hauv ntau lub zej zog, tib neeg nkag siab txog qhov ua rau muaj mob, xaiv kev kho mob, thiab ntsuas kev kho mob li cas yog cuam tshuam los ntawm cov kab lig kev cai hauv zos thiab kev paub. Yog li ntawd, kev kawm txog tib neeg kho mob ua haujlwm ua tus choj tseem ceeb rau kev nkag siab txog kev sib cuam tshuam ntawm cov txheej txheem kho mob niaj hnub thiab ntau hom kev kho mob lwm txoj hauv kev.
Kev kho mob lwm txoj kev kho mob—feem ntau hu ua kev kho mob ib txwm muaj, kev kho mob sib pab, lossis kev kho mob tsis yog biomedical— suav nrog kev coj ua xws li jamu (tshuaj ntsuab), zaws, koob txhaj tshuaj, kev kho mob tshuaj ntsuab, kev kho mob ntawm sab ntsuj plig, thiab ntau txoj kev tsim los ntawm kev paub txog keeb kwm. Hauv Indonesia, cov ntawv no nyob ua ke nrog cov kev pabcuam kho mob niaj hnub no: tsev kho mob, chaw kho mob, kws kho mob, thiab tshuaj kho mob. Los ntawm lub lens ntawm kev kho mob anthropology, kev muaj nyob ntawm kev kho mob lwm txoj kev kho mob tsis yog tsuas yog "kev xaiv," tab sis yog ib feem ntawm lub ntsiab lus uas muab kev nyab xeeb, kev coj noj coj ua, thiab cov tswv yim ciaj sia nyob rau hauv kev nkag mus tsawg thiab kev tsis paub meej txog kev noj qab haus huv.
Kev Tshawb Fawb Txog Kab Mob (Medical Anthropology) Saib Li Cas Txog Kab Mob
Hauv cov lus anthropological, muaj qhov sib txawv tseem ceeb ntawm kab mob thiab kev mob nkeeg. Kab mob yog hais txog kev mob nkeeg uas tuaj yeem ntsuas tau los ntawm kev kho mob, xws li kev kis kab mob, kev o, lossis kev puas tsuaj ntawm lub cev. Lub caij no, kev mob nkeeg yog hais txog kev paub txog kev xav tias tsis zoo, tsis muaj zog, lossis "tsis zoo li qub," suav nrog kev sib raug zoo thiab kev xav uas nrog nws. Ib tug neeg tuaj yeem muaj mob yam tsis tau kuaj mob meej, lossis rov qab, muaj kab mob tab sis xav tias zoo. Qhov sib txawv no piav qhia vim li cas qee tus neeg mob tseem nrhiav lwm txoj kev kho mob txawm tias tom qab ntsib kws kho mob: vim tias qhov lawv tab tom nrhiav tsis yog tsuas yog kev piav qhia txog kab mob xwb, tab sis kuj yog kev daws teeb meem rau lawv lub neej kev paub - kev ntxhov siab, kev ntshai, kev txaj muag, lossis kev tsis sib haum xeeb hauv kev sib raug zoo.
Kev kawm txog tib neeg kho mob kuj kawm txog "cov qauv piav qhia" ntawm cov ua rau muaj kab mob. Hauv qee lub zej zog, kev mob nkeeg raug nkag siab tias yog qhov kub thiab txias tsis sib npaug, kev cuam tshuam ntawm lub zog, kev cuam tshuam ntawm kev noj zaub mov, lossis txawm tias cov yam ntxwv ntawm sab ntsuj plig xws li khawv koob dub thiab kev ua txhaum cai. Cov qauv piav qhia no cuam tshuam rau kev txiav txim siab kho mob. Yog tias kev mob nkeeg raug ntseeg tias yog los ntawm "masuk angin," ces kev khawb, kev zaws, lossis kev sib xyaw sov so raug suav hais tias yog qhov tsim nyog. Yog tias kev mob nkeeg raug nkag siab tias yog kev cuam tshuam ntawm sab ntsuj plig, ces kev thov Vajtswv kho mob lossis kev kho mob yuav tseem ceeb. Qhov no tsis tau txhais hais tias cov kev xav no "tsis muaj laj thawj," tab sis yog qhov muaj laj thawj hauv cov kab lis kev cai thiab kev paub uas lub zej zog paub.
Kev Kho Mob Lwm Yam Ua Kev Xyaum Ua Kab Lis Kev Cai
Kev kho mob lwm yam feem ntau muaj nyob hauv lub neej txhua hnub. Piv txwv li, Jamu tsis yog tsuas yog kev sib xyaw ntawm cov khoom xyaw tshuaj ntsuab xwb, tab sis kuj yog kev paub txog lub cev, lub caij, zaub mov, thiab kev coj noj coj ua hauv tsev neeg. Kev zaws ib txwm tsis yog kev tswj cov leeg nqaij xwb, tab sis yog kev sib raug zoo ntawm kev ntseeg siab ntawm tus kws kho mob thiab tus neeg mob, suav nrog kev xav tias "haum" uas feem ntau yog qhov qhia txog kev vam meej. Hauv ntau qhov xwm txheej, kev kho mob lwm yam muab qhov chaw sib txuas lus ntau dua li kev kho mob raws cai, uas feem ntau ua sai thiab ua raws li cov txheej txheem.
Ntxiv mus, kev kho mob lwm yam ua haujlwm ua lub hauv paus rau zej zog. Thaum ib tug neeg mob, tsev neeg thiab cov neeg zej zog qhia txog qee yam tshuaj ntsuab lossis pom zoo "cov kws txawj ntse" uas ntseeg tias tuaj yeem kho lawv. Cov lus qhia no tsim kom muaj kev txhawb nqa. Kev rov zoo tsis yog tsuas yog ntsuas los ntawm kev ploj ntawm cov tsos mob xwb, tab sis kuj los ntawm kev rov qab los ntawm kev ua haujlwm hauv zej zog: lub peev xwm ua haujlwm, koom nrog cov haujlwm hauv zej zog, thiab ua tiav lub luag haujlwm hauv tsev neeg. Qhov no yog qhov uas kev kho mob anthropology pab peb nkag siab tias kev kho mob yog ib qho txheej txheem hauv zej zog, tsis yog ib qho kev ua ntawm tus kheej xwb.
Vim li cas ntau tus neeg thiaj xaiv lwm txoj kev kho mob?
Muaj ntau yam laj thawj uas feem ntau pom hauv kev tshawb fawb txog kev kho mob. Ua ntej, kev nkag mus: tus nqi, qhov deb, muaj cov kws kho mob, thiab qhov zoo ntawm kev pabcuam. Hauv qee qhov chaw, kev kho mob ib txwm nyob ze dua thiab pheej yig dua. Qhov thib ob, kev ntseeg siab thiab kev paub dhau los: cov neeg mob uas tau xav tias "tsis tau hnov" hauv cov chaw kho mob raug cai yuav xav tias muaj nqis ntau dua los ntawm cov kws kho mob lwm txoj hauv kev. Qhov thib peb, kab lis kev cai thiab tus kheej: kev siv tshuaj ib txwm tuaj yeem yog txoj hauv kev los khaws cia qhov qub txeeg qub teg ntawm tsev neeg thiab zej zog kev paub. Qhov thib plaub, kev cia siab rau kev kho mob: thaum cov kab mob ntev ntev nyuaj kho, cov neeg mob feem ntau nrhiav kev kho mob ntxiv kom txo qhov mob, ua kom muaj zog ntxiv, lossis tsuas yog tau txais kev tswj hwm lawv lub cev.
Ntawm qhov tod tes, kev xaiv lwm txoj kev kho mob tsis txhais tau tias yuav tsis lees txais biomedicine. Muaj ntau tus neeg siv ob qho tib si ua ke: mus ntsib kws kho mob kom kuaj mob thiab kho mob thaum muaj xwm txheej ceev, tom qab ntawd siv cov tshuaj ntsuab lossis kev zaws kom rov zoo. Qhov xwm txheej no hu ua kev siv tshuaj ntxiv. Kev kho mob anthropology pom qhov kev xyaum "sib xyaw" no ua ib qho kev hloov pauv - cov neeg mob siv ntau txoj kev paub los ua kom lawv muaj feem rov zoo.
Kev Sib Raug Zoo ntawm Lub Hwj Chim thiab Kev Ncaj Ncees hauv Kev Kho Mob
Kev kawm txog tib neeg kho mob kuj tseem ceeb rau kev sib raug zoo hauv kev kho mob. Cov txheej txheem biomedical feem ntau raug muab tso ua tus qauv ntawm qhov tseeb, thaum kev paub hauv zos raug suav hais tias yog qhov thib ob. Txawm li cas los xij, cov qauv no yog yug los ntawm keeb kwm, cov tsev kawm ntawv, thiab cov kev txaus siab tshwj xeeb. Lub tswv yim no tsis tsis lees txais kev kho mob niaj hnub no, tab sis xav kom muaj kev sib txuas lus ntawm tus kws kho mob thiab tus neeg mob kom ncaj ncees dua: nkag siab tus neeg mob cov lus, hwm lawv txoj kev ntseeg, thiab piav qhia meej txog cov kev pheej hmoo thiab cov txiaj ntsig ntawm kev kho mob.
Txawm li cas los xij, kev kho mob anthropology kuj qhia txog cov teeb meem ntawm kev kho mob lwm txoj hauv kev. Tsis yog txhua txoj kev kho mob ib txwm muaj kev nyab xeeb lossis ua tau zoo, tshwj xeeb tshaj yog thaum lawv tau hais tias yog "kev kho" rau cov kab mob hnyav yam tsis muaj pov thawj, lossis thaum cov neeg mob raug hais kom tsum tsis txhob kho cov kev kho mob tseem ceeb. Qhov no yog qhov uas kev coj ncaj ncees tseem ceeb heev: tiv thaiv cov neeg mob ntawm kev coj ua phem, kev pom tseeb txog kev txwv ntawm kev kho mob, thiab cov cai uas ua kom muaj kev nyab xeeb ntawm cov khoom xyaw thiab kev txawj ntse ntawm cov kws kho mob. Txoj hauv kev zoo tshaj plaws yog tsis txhob tawm tsam ib tog, tab sis es tsim kev koom tes thiab kev paub txog kev noj qab haus huv.
Kev Sib Koom Tes Ua Ke Txog Kab Lis Kev Cai
Ib qho ntawm cov txiaj ntsig zoo ntawm kev kho mob anthropology yog kev txhawb nqa kev saib xyuas uas muaj kev nkag siab txog kab lis kev cai. Qhov no txhais tau tias cov kws kho mob tsis yog tsuas yog tsom mus rau cov tsos mob xwb tab sis kuj tseem tsom mus rau kev nkag siab txog tus neeg mob txoj kev noj haus, kev ua haujlwm, kev ntseeg hauv tsev neeg, thiab kev siv cov tshuaj ib txwm muaj. Qhov no txo qhov kev pheej hmoo ntawm kev sib cuam tshuam tshuaj, kev sib txuas lus tsis meej, thiab kev tsis ua raws li kev kho mob.
Kev koom ua ke kuj tseem tuaj yeem ua tiav los ntawm kev tshawb fawb thiab kev sib tham. Qee cov kev coj ua ib txwm muaj tuaj yeem raug sim los ntawm kev tshawb fawb txog kev nyab xeeb thiab kev ua haujlwm zoo, tom qab ntawd muab tso rau hauv kev kho mob sib xyaw ua ke. Tib lub sijhawm, kev paub hauv zos yuav tsum tau muab nqi zog ua qhov chaw ntawm kev tsim kho tshiab. Ntau cov tshuaj niaj hnub pib nrog kev tshawb fawb txog cov nroj tsuag tshuaj. Nrog kev koom tes ncaj ncees, kev kho mob ib txwm tsis yog romanticized tab sis txhawb nqa los ntawm cov qauv zoo, kev kawm, thiab kev tiv thaiv cov zej zog txoj cai rau lawv cov kev paub.
Kev kaw
Kev kawm txog tib neeg kho mob pab peb nkag siab tias kev noj qab haus huv tsis yog nyob ib leeg hauv chaw kho mob, tab sis nyob hauv kab lis kev cai, kev sib raug zoo hauv zej zog, thiab kev paub txhua hnub. Kev kho mob lwm txoj hauv kev muaj vim tias tib neeg xav tau ntau dua li kev kuaj mob xwb: lawv xav tau lub ntsiab lus, kev txhawb nqa, thiab kev cia siab. Thaum cov kev pabcuam kho mob niaj hnub hloov zuj zus, kev kho mob ib txwm muaj thiab kev kho mob ntxiv yuav txuas ntxiv ua ib feem tseem ceeb ntawm tib neeg saib xyuas lawv lub cev.
Txoj kev ua tau zoo tshaj plaws yog kev tsim kom muaj kev sib txuas lus zoo: txhawb kom muaj kev kho mob biomedicine nrog kev nkag siab txog kab lis kev cai, tib lub sijhawm muab cov kev kho mob xaiv rau hauv lub moj khaum ntawm kev nyab xeeb, kev coj ncaj ncees, thiab pov thawj. Ua li no, cov neeg mob tsis raug yuam kom xaiv ntawm "niaj hnub" thiab "ib txwm," tab sis tuaj yeem tau txais kev saib xyuas holistic - kev kho mob, kev puas siab puas ntsws, thiab kev sib raug zoo - uas ua tau raws li lawv cov kev xav tau.