ʻO ka Wā Victorian a me ka Hoʻomohala ʻana o ʻEnelani
ʻO ka Wā Victorian (1837–1901) kekahi o nā wā koʻikoʻi loa ma ka mōʻaukala Pelekane. ʻAʻole wale ka noho aliʻi ʻana o Kuini Victoria he wā, akā he wā o ka hoʻololi nui i hoʻololi iā Pelekane i mana honua me ka mana hoʻokele waiwai, politika, moʻomeheu, a me ka ʻenehana. I loko o kēia au, ua ʻike ʻo Pelekane i ka ulu wikiwiki mahalo i ka Industrial Revolution, ka hoʻonui ʻana o ke aupuni, ka hoʻoponopono kaiāulu, a me nā holomua ʻepekema. Eia naʻe, ma lalo o ke kiʻi o ka pōmaikaʻi a me ka holomua e waiho ana i nā ʻano like ʻole o ka nohona, ka hoʻohana pono ʻole ʻana o nā kolone, a me nā pilikia pono i hoʻohālikelike i ke ʻano paʻakikī o ke kaiāulu Victorian.
Ka Moolelo: Ka Piʻi ʻana o Victoria a me ke Kūlana o ʻEnelani
Ua piʻi aʻe ʻo Mōʻīwahine Victoria i ka noho aliʻi i ka makahiki 1837 i ka wā e hele mua ana ʻo Beritania ma ke ala i ka ʻoihana. Ua hoʻomaka ka ulu ʻana o ka Industrial Revolution mai ka hopena o ke kenekulia 18, akā i ka wā Victorian i hiki ai kona hopena i kona kiʻekiʻe: ua ulu nā hale hana, ua hoʻonui ʻia nā kūlanakauhale, a ua loli nui nā ʻano nohona. Ua lele aku nā heluna kanaka ma nā kuaʻāina i nā kūlanakauhale no nā hana, e hana ana i ka wikiwiki o ke kūlanakauhale ʻaʻole i hele mau ʻia e nā hale kūpono, ka hoʻomaʻemaʻe, a me nā lawelawe lehulehu.
I ka manawa like, ua hoʻomohala ʻo Beritania i kahi ʻōnaehana politika pāremata e paʻa mau ana. ʻOiai ʻo ke aliʻi a i ʻole ka mōʻīwahine e noho mau ana he hōʻailona koʻikoʻi, ua hoʻomalu nui ʻia ka mana aupuni e ke keʻena kuhina a me ka pāremata. Ua ʻike ʻia kēia au e ka ulu ʻana o ka ʻike o ka lehulehu i nā pilikia pili kaiaulu a me ka politika, ʻoiai ma o ka pāpāho ākea e ulu wikiwiki ana.
ʻO ka Hoʻokahuli ʻOihana: Nā Mīkini, nā Hale Hana, a me nā Kūlanakauhale
Ua pili loa ka hoʻomohala ʻana o ʻEnelani i ka wā Victorian me ka Industrial Revolution. ʻO nā holomua ʻenehana e like me ka mīkini mahu, nā mīkini wili a me nā mīkini ulana, a me ka hoʻohana nui ʻana i ka lanahu i hoʻonui i ka huahana. Ua lilo nā ʻoihana lole, kila, a me ka mining i iwi kuamoʻo o ka hoʻokele waiwai. Ua hoʻonui nui ʻia ka pūnaewele kaʻaahi, e hoʻopili ana i nā kūlanakauhale ʻoihana e like me Manchester, Liverpool, Birmingham, a me Ladana.
ʻAʻole wale nā kaʻaahi i hoʻolalelale i ka neʻe ʻana o nā waiwai a me nā kānaka akā ua hoʻohui pū ʻia nā mākeke aupuni. Ua ʻoi aku ka paʻa o nā kumukūʻai, ua wikiwiki ka hoʻolaha ʻana, a ua pili nā wahi i hoʻokaʻawale ʻia ma mua. Eia kekahi, ua hoʻonui ka telegraph i ka wikiwiki o ke kamaʻilio ʻana, e hana ana i kahi manaʻo e komo ana ʻo Beritania i ke au hou.
Eia nō naʻe, ua lawe mai ka ʻoihana ʻoihana i kahi ʻaoʻao pōʻeleʻele. ʻO nā limahana hale hana, me nā wahine a me nā keiki, ua kū pinepine lākou i nā hola lōʻihi no nā uku haʻahaʻa. Ua lilo nā hale noho liʻiliʻi ma nā kūlanakauhale ʻoihana i mau hōʻailona o ka like ʻole. Ua hōʻino ʻia ka maikaʻi o ka ea ma muli o ka haumia, ʻoiai ua haumia nā muliwai e nā ʻōpala ʻoihana. Ua hana ʻia ka hoʻomohala waiwai, akā ʻaʻole i unuhi mau ʻia i ka pōmaikaʻi ākea.
Ka Hoʻoponopono Kaiaulu a me ka Hoʻololi Papa
Hoʻopili pinepine ʻia ke kaiāulu Victorian me ke ʻano pono, ka hana nui, a me ke aʻo ʻana. Ua lilo ka waiwai o ka "mahalo" (social respectability) i mea nui, ʻoiai no ka papa waena e ulu wikiwiki ana. ʻO ka papa waena he poʻe kālepa, nā ʻoihana, nā limahana aupuni, a me nā mea kālepa i loaʻa ka pōmaikaʻi mai ka hoʻokele waiwai ʻoihana a me ke kālepa honua. Ua koi lākou no nā hoʻoponopono hou ʻana i ka hoʻonaʻauao, ka mālama ola kino, a me ka hoʻolālā kūlanakauhale e kūlike me nā manaʻo o ka holomua.
Ma ka ʻaoʻao ʻē aʻe, ua hoʻomaka ka papa hana e hoʻomohala i kahi ʻano like. Ua ulu ka neʻe ʻana o ka poʻe hana, ʻoiai ke hoʻokaumaha pinepine ʻia. Ua piʻi mālie ka ʻāina o nā uniona kālepa, a ua hoʻomaka nā kānāwai like ʻole e hoʻoponopono i nā hola hana, ka palekana, a me nā pono o nā limahana. Ua hana pū ʻia nā hoʻoponopono ma ka ʻāpana koho balota—ma o nā Kānāwai Hoʻoponopono—nāna i hoʻonui mālie i nā kuleana koho balota, ʻoiai ua loaʻa i nā wahine nā kuleana koho balota koʻikoʻi i ka hoʻomaka ʻana o ke kenekulia 20.
Ua holomua nui ka hoʻonaʻauao ʻana. Ua hoʻokumu nā aupuni a me nā hui aloha i nā kula, hoʻonui i ka heluhelu palapala, a paipai i ka hoʻomohala ʻana o kahi poʻe hana akamai. Ua hānai pū nā hoʻomohala hoʻonaʻauao i kahi moʻomeheu heluhelu: ua hoʻohana nui ʻia nā nūpepa, nā puke moʻolelo, a me nā makasina.
ʻO ke Aupuni Pelekane: Ka Hoʻonui ʻana a me kona Hopena
ʻO ka wā Victorian ka manawa i hōʻailona ai i ka piko o ka hoʻonui ʻana o ke Aupuni Pelekane. Ua hoʻonui ʻo Pelekane a hoʻopaʻa i kona mana ma India, ʻApelika, Hikina Hema ʻAsia, a me nā wahi ʻē aʻe. Ua lilo ʻo India i "lei aliʻi" o ke aupuni, ʻoiai ma hope o kona lawe pololei ʻana iā Pelekane i ka makahiki 1858 ma hope o ke Kipi ʻo Sepoy (1857). Ma waho aʻe o ka hoʻokuʻu aku i nā waiwai ʻoihana, ua lawe pū mai ʻo Pelekane i nā mea maka mai nā kolone: ka pulupulu, ke kī, ke kō, a me nā mea ʻala.
Ua lawe mai ke aupuni i nā pono nui iā Pelekane, e hoʻoikaika ana i kona hoʻokele waiwai a me ke kūlana politika. Ua kū mai ʻo Ladana ma ke ʻano he kikowaena kālā honua, me nā panakō, nā ʻoihana ʻinikua, a me ke kālepa honua e ulu ikaika ana. Eia nō naʻe, ua kūkulu ʻia kēia hoʻonui ʻana ma luna o ka like ʻole koʻikoʻi: ka hoʻohana pono ʻana i ka hoʻokele waiwai, ka hoʻokau ʻana i nā kulekele kolone, a me nā hakakā i waiho i nā hopena mau loa ma nā kaiāulu kolone.
Ma ka manaʻo o ka wā Victorian, ua hoʻohana pinepine ʻia ka manaʻo o kahi "misiona hoʻopulapula" e hoʻāpono i ka colonialism. Eia nō naʻe, ua hōʻike pinepine ka ʻoiaʻiʻo ma ka honua he mea nui ka hoʻohana pono ʻole a me ka noho aliʻi ʻana ma nā pilina imperial. Ua kū mai nā ʻōlelo hoʻohewa no ka colonialism, akā ua noho mau ka noho aliʻi ʻana ma ke ʻano koʻikoʻi o Beritania i kēia wā.
Holomua ʻEpekema a me ka Moʻomeheu
Ua hōʻailona ʻia hoʻi ka wā Victorian e nā holomua i ka ʻepekema i hoʻohuli i ke ʻano o ka nānā ʻana o ka poʻe i ke ao nei. Ua hoʻololi nā ʻike hou a me nā kumumanaʻo i nā ʻike o ke kūlohelohe, ke olakino, a me ke kaiāulu. ʻO kahi hanana koʻikoʻi ʻo ia ke kumumanaʻo o ka evolution a Charles Darwin, i paʻi ʻia i ka makahiki 1859 ma On the Origin of Species. Ua hoʻāla kēia kumumanaʻo i ka hoʻopaʻapaʻa koʻikoʻi, ʻoiai e pili ana i ka pilina ma waena o ka ʻepekema a me ka hoʻomana.
Ma ka ʻoihana olakino, ua holomua nā hoʻoponopono hoʻomaʻemaʻe a me ka hoʻomaopopo ʻana i nā maʻi. Ua hoʻomaka nā kūlanakauhale e kūkulu i nā ʻōnaehana wai hoʻoneʻe a hoʻolako i ka wai maʻemaʻe. ʻOiai ʻaʻole i holo pono loa kēia mau hana, ua hōʻemi kēia mau hana i nā maʻi ahulau a hoʻonui i ka manaʻolana o ke ola.
Ua hōʻike ʻia ka moʻomeheu kaulana o Victorian e kahi mana palapala ikaika. Ua kamaʻilio nā mea kākau e like me Charles Dickens i nā pilikia o ka ʻilihune, ka hana keiki, a me ka hoʻopono ʻole i ka nohona ma nā hana i hiki i ka lehulehu ke komo. Ua lilo nā puke moʻolelo i mea nui no ka noʻonoʻo ʻana i ka nohona. I kēia manawa, ua ulu ka hana noʻeau a me ke kuhikuhipuʻuone ma o ka Gothic Revival, a ʻo ka hoʻokumu ʻana o nā hale hōʻikeʻike, nā hale waihona puke, a me nā ʻoihana moʻomeheu i hōʻoia i ka haʻaheo o ka lāhui.
Kulekele Haole a me ka Mana Honua
ʻO ka ulu ʻana o Beritania ma ke ʻano he "mana nui" o ke kenekulia 19 ua pili pono ia me kona moku kaua ikaika. Ua kāohi ʻo Beritania i nā ala kālepa koʻikoʻi a mālama i ka mana moana. Ua kuhikuhi pinepine ʻia ke kulekele haole i ke kūpaʻa o ʻEulopa a me ka pale ʻana i nā pono kālepa honua. Ua hōʻike nā kaua e like me ke Kaua Crimean (1853–1856) i ke komo ʻana o Beritania i ka geopolitics honua.
Ma ka ʻāina holoʻokoʻa, ua kū mai kahi hoʻopaʻapaʻa ma waena o nā kulekele hoʻokele waiwai liberal (kālepa manuahi) a me nā koi no ka palekana kaiāulu no ka poʻe ʻilihune. Ua kū pū ʻo Beritania i nā nīnau e pili ana i ka ʻike aupuni, ʻoiai ʻo Ireland e koi ana i ke kūʻokoʻa nui aʻe. Ua lilo ka nīnau ʻIlelani i hoʻokahi o nā pilikia politika paʻakikī loa o ka hopena o ke kenekulia 19.
Nā Kūʻē o ka Wā Victorian: Holomua a me ke Kaulike ʻole
Hoʻomanaʻo pinepine ʻia ka wā Victorian he manawa o ka lanakila, akā ʻo nā kūʻēʻē kona ʻano kikoʻī. Ma kekahi ʻaoʻao, ua holomua koke ʻo Beritania i ka ʻoihana, ka ʻepekema, a me nā ʻoihana aupuni. Ma kekahi ʻaoʻao, ua mau ka ikaika o ka ʻilihune, ka hana paʻakikī, a me ka like ʻole o ka papa. ʻO ke ʻano kūpono o ka lehulehu e hoʻokūpaʻa ana i ke kauoha e noho pū ana me nā ʻoiaʻiʻo pilikanaka ʻino: ka hana keiki, nā hale haumia, a me ke olakino maikaʻi ʻole.
ʻOiai i waena o ka poʻe elite, aia nā hopohopo e pili ana i ka hopena o ka ʻoihana: ka nalowale ʻana o ke kuʻuna, ka hoʻonui ʻia o ka hewa, a me ka haunaele kaiaulu. Ua kū mai nā hoʻoponopono he nui ʻaʻole wale mai ka idealism akā mai ka makaʻu hoʻi e hiki i ka hana pono ʻole ke hoʻāla i ka hakakā.
Pani
ʻO ke au Victorian ka wā hoʻokumu o Beritania hou. Ma waena o 1837 a me 1901, ua kū mai ʻo Beritania ma ke ʻano he kikowaena ʻoihana a me ke kālā honua, e alakaʻi ana i ka hana hou ʻenehana, e hoʻonui ana i kona aupuni, a e kūkulu ana i nā moʻomeheu a me nā ʻoihana mau loa. Ua hoʻonui ʻia ka hana ʻana, ua ulu nā kūlanakauhale, a ua neʻe ka ʻōnaehana politika i ka komo nui ʻana. Eia nō naʻe, ua hele mai kēia mau holomua me ke kumukūʻai kiʻekiʻe no ka papa hana a me nā kānaka o nā kolone.
ʻO ka hoʻomaopopo ʻana i ka Wā Victorian ʻo ia hoʻi ka ʻike ʻana i ʻelua ʻaoʻao: nā hoʻokō nui o ka holomua a me ke au hou, akā ʻo nā pilikia hoʻi o ka like ʻole o ka nohona a me ka noho aliʻi ʻana. ʻAe kēia iā mākou e hoʻomaopopo i ke kumu i komo ai ʻo Beritania i ke kenekulia 20 ma ke ʻano he mana honua koʻikoʻi, akā ke hāpai nei hoʻi i kahi hoʻoilina paʻakikī e hoʻomau nei i ka hoʻopaʻapaʻa ʻia a hiki i kēia lā.
