Ka hakakā ʻo ʻIseraʻela ma Palesetina
ʻO ke kaua ʻIseraʻela-Palestinian kekahi o nā paio paʻakikī a lōʻihi loa i ka mōʻaukala hou. ʻAʻole ia he paio ʻāina wale nō, akā he hui ʻana o nā ʻano like ʻole: ka ʻike aupuni, ka mōʻaukala kolone, ka hoʻomana, ka palekana, ke kānāwai honua, a me nā ʻike ʻeha i hoʻoili ʻia ma waena o nā hanauna. No nā makahiki he kenekulia a ʻoi aku, ua hoʻokumu nā hanana nui—mai ka hiolo ʻana o ka Ottoman Empire, ke kauoha kolone Pelekane, ka hoʻokumu ʻana o ka mokuʻāina ʻo ʻIseraʻela, a hiki i nā kaua ʻāina a me nā dinamika politika kūloko—i kahi ʻoiaʻiʻo e loli mau ana, akā e hoʻolapalapa mau ana lākou i nā nīnau koʻikoʻi: ʻo wai ka mea nona ke aupuni kūʻokoʻa, ma ka ʻāina hea, a me nā hōʻoia o nā pono no nā poʻe a pau e noho ana ma laila.
Nā aʻa mōʻaukala pōkole
I ka hopena o nā kenekulia 19 a me ka hoʻomaka ʻana o nā kenekulia 20, aia ʻo Palesetina (ma ke ʻano mōʻaukala honua) ma lalo o ka Ottoman Empire a ua noho nui ʻia e nā ʻArabia Palesetina, me kahi kaiāulu Iudaio liʻiliʻi. Ma ʻEulopa, ua kū mai ka neʻe ʻana o Zionist ma muli o ka antisemitism a me nā pogroms, e kāhea ana no ka hoʻokumu ʻana i kahi "home aupuni" no nā Iudaio. ʻO ka hapa nui o ka neʻe ʻana mai o nā Iudaio i ka ʻāina i hana ʻia ma mua o ke Kaua Honua Mua a ua hoʻonui ʻia i nā makahiki ma hope.
Ma hope o ke Kaua Honua Mua, ua hiolo ka ʻEmepaea Ottoman a ua loaʻa iā Beritania ke Kauoha ma luna o Palesetina. I ka makahiki 1917, ua haʻi aku ka Balfour Declaration i ke kākoʻo Pelekane no ka hoʻokumu ʻana i kahi "home aupuni no ka poʻe Iudaio" ma Palesetina, inā ʻaʻole ia e hoʻopilikia i nā "kuleana kīwila a me ka hoʻomana" o nā kaiāulu ʻaʻole Iudaio. I ka hana maoli, ʻo ka wā Mandate Pelekane he wā o ka piʻi ʻana o nā haunaele: ka hoʻonui ʻia ʻana o ka neʻe ʻana mai o nā Iudaio, nā kūʻai ʻāina, a me nā hakakā politika ma waena o nā kaiāulu Iudaio Palesetina a me nā ʻArabia, a me ke kulekele Pelekane i manaʻo ʻia he kānalua a me ka capricious. Ua puka mai ka hana ʻino a me nā kipi kaiaulu, me ke Kipi ʻArabia o 1936–1939.
1947–1949: Nā hoʻolālā mahele a me ke kaua
Ma hope o ke Kaua Honua II a me ka Holocaust—ka luku ʻana i nā Iudaio ʻEulopa—ua ulu ke kākoʻo honua no ka hoʻokumu ʻana i kahi mokuʻāina Iudaio. I ka makahiki 1947, ua hāpai ka United Nations (UN) i kahi hoʻolālā e hoʻokaʻawale i ka Mandate i ʻelua mau mokuʻāina (Iudaio a me ʻArabia), me ke kūlana kūikawā no Ierusalema. Ua ʻae ke alakaʻi Iudaio i ka hoʻolālā, ʻoiai ua hōʻole nā alakaʻi Arab he nui, e ʻōlelo ana i ka hewa o ka māhele ʻana a me ka hōʻole ʻana i kahi papahana mokuʻāina i ʻike ʻia e ke kolone.
I ka makahiki 1948, ua hoʻolaha ʻo ʻIseraʻela i ke kūʻokoʻa. Ua hoʻomaka ke kaua ma waena o ʻIseraʻela a me nā mokuʻāina ʻArabia e pili kokoke ana. Ua hopena kēia kaua i nā loli nui: ua noho ʻo ʻIseraʻela a ua hoʻonui ʻia ma mua o ka hoʻolālā a ka UN, ʻoiai ua lilo ʻo West Bank ma lalo o ka mana o Ioredane a me Gaza ma lalo o ka hoʻokele ʻAigupita. I ka manawa like, ua lilo nā haneli haneli o nā Palesetina i mau mea mahuka—he hanana i kapa ʻia e nā Palesetina ʻo Nakba (pōʻino). ʻO ka hihia o nā mea mahuka a me ke kuleana e hoʻi mai ua lilo ia i kekahi o nā wahi koʻikoʻi o ka hakakā.
1967: ʻO ka noho ʻana a me ka puka ʻana mai o nā hakakā hou
Ua hōʻailona ke Kaua ʻEono Lā o 1967 i kahi huli nui. Ua noho ʻo ʻIseraʻela ma ke Komohana o ka Moku (me Ierusalema Hikina), Gaza, nā Kiʻekiʻe ʻo Golan, a me ka ʻĀina ʻo Sinai (kahi i hoʻihoʻi ʻia i ʻAigupita ma hope ma ke kuʻikahi maluhia o 1979). Mai ka makahiki 1967, ua noho ʻo ke Komohana o ka Moku a me Gaza ma ke kikowaena o ke kaua ʻIseraʻela-Palestinian hou, e hōʻike ana i ke kūlana o nā ʻāina i noho ʻia, nā noho ʻana o ʻIseraʻela, nā kapu i ka neʻe ʻana, ka palekana, a me nā koi a Palestine no ke kūʻokoʻa.
ʻO ke kānāwai honua—ʻoi aku hoʻi nā Geneva Conventions—ua ʻōlelo pinepine ʻia i nā hoʻopaʻapaʻa e pili ana i ka noho ʻana, ka pale ʻana i nā makaʻāinana, a me ke kānāwai o nā noho ʻana. Hoʻoikaika ʻo ʻIseraʻela i ka pono no ka palekana a me nā paʻakikī o ke kūlana ʻāina; Manaʻo ʻo Palesetina a me nā mokuʻāina he nui a me nā hui honua i ka noho ʻana a me ka hoʻonui ʻana i nā noho ʻana nā mea keakea nui i kahi mokuʻāina Palesetina kūʻokoʻa a ola.
Ke kaʻina hana maluhia: nā manaʻolana a me nā hemahema
Ua hana hou ʻia nā hana diplomasia. Ua hoʻokumu nā ʻAelike Oslo i nā makahiki 1990 i ka Palestinian Authority (PA) a me kahi ʻōnaehana i hoʻonohonoho ʻia no kahi hopena ʻelua mokuʻāina. Ua ʻike ka poʻe he nui i kēia he manawa kūpono mōʻaukala, akā ua kū ke kaʻina hana ma muli o ka hoʻomau ʻana o ka hana ʻino, ke kūkulu ʻana i nā noho ʻana, nā pilikia kūlana hope loa (Ierusalema, nā mea mahuka, nā palena, ka palekana), a me kahi pilikia o ka hilinaʻi politika.
Ua hōʻailona ka Intifada ʻElua (hoʻomaka o nā makahiki 2000) i kahi manawa o ka hana ʻino ākea, me nā hoʻouka kaua ʻana i nā makaʻāinana a me nā hana koa. Ua kūkulu ʻo ʻIseraʻela i kahi pā pale/hoʻokaʻawale ma nā ʻāpana o ka ʻāina, kahi a ʻIseraʻela i manaʻo ai no ka pale ʻana i nā hoʻouka kaua ʻana, ʻoiai ua ʻike ka poʻe Palesetina i kona mau ala a me nā hopena he hopu ʻāina a he mea e kaupalena ai i ke ola o kēlā me kēia lā.
Ma Gaza, ua loli nā ʻano politika ma hope o ka lanakila ʻana o Hamas i nā koho balota ʻahaʻōlelo Palesetina 2006 a ma hope iho ua lawe i ke kāohi o Gaza i ka makahiki 2007, ʻoiai ua mālama ka PA i hoʻomalu ʻia e Fatah i ka mana hoʻomalu palena ma luna o nā ʻāpana o ke Komohana Komohana. Mai ia manawa, ua lilo nā māhele kūloko o Palesetina i mea keakea nui, me ka ʻelele politika i māhele ʻia a me nā hoʻolālā like ʻole no ka hakakā. Ke kū nei hoʻi ʻo Gaza i kahi poloka paʻa o ka ʻIseraʻela (a me nā kapu i kau ʻia e ʻAigupita), kahi a nā keʻena kōkua kanaka he nui e ʻōlelo nei e hoʻonui ana i nā kūlana waiwai a me ka nohona, ʻoiai ʻo ʻIseraʻela e hoʻopaʻa nei ua pili ka poloka i nā hoʻoweliweli palekana a me ka lawe pio ʻana i nā mea kaua. ʻO nā pōʻai pinepine o nā hakakā kaua ma waena o ʻIseraʻela a me nā hui kaua ma Gaza ua hopena i nā make kīwila a me ka hōʻino nui ʻana i nā ʻoihana.
Nā pilikia nui e paʻakikī ai ke hoʻokō
Aia kekahi mau pilikia koʻikoʻi e kū hou mai ana ma aneane nā kūkākūkā āpau:
1. Nā palena a me ka ʻāina: Makemake nā Palesetina i kahi mokuʻāina ma nā palena ma mua o 1967 me Ierusalema Hikina ma ke ʻano he kapikala. Makemake ʻo ʻIseraʻela i nā palena pale a me nā hoʻonohonoho palekana paʻa; hōʻole pū kekahi mau ʻāpana o ka ʻaoʻao politika ʻIseraʻela i ka haʻalele piha ʻana.
2. Ke kūlana o Ierusalema: ʻO kēia kūlanakauhale hemolele no nā hoʻomana nui ʻekolu he hōʻailona a he kikowaena o ka ʻike. He mea koʻikoʻi loa nā koi ʻana i ke kūʻokoʻa a me ke komo ʻana i nā wahi hemolele.
3. Nā mea mahuka Palesetina: Kūʻē nā koi no ka "kuleana hoʻi" me nā hopohopo heluna kanaka a me nā hopohopo politika o ʻIseraʻela. Loaʻa nā hoʻonā i kūkākūkā ʻia mai ka uku, ka hoʻoneʻe hou ʻana, ka hoʻohui ʻana o ka ʻohana, a i ʻole ka hui pū ʻana.
4. Palekana: Hoʻoikaika ʻo ʻIseraʻela i ka pale ʻana i nā hoʻouka kaua rocket, nā pahū ʻana, a me nā hoʻoweliweli ma waena o nā palena. Hoʻoikaika ʻo Palesetina i ka palekana mai ka hana ʻino a ka poʻe noho malihini, nā hana koa, nā hoʻopaʻa ʻana, a me nā kaohi e kaupalena ana i ke ola.
5. Nā noho ʻana o ka ʻIseraʻela ma ke Komohana Komohana: Ua alakaʻi ko lākou laha ʻana i ka māhele ʻana o ka ʻāina Palesetina a ua paʻakikī ke kūkulu ʻana i kahi mokuʻāina i hoʻohui ʻia.
6. ʻIke politika a me ke kūpono: Ke koi nei nā ʻaoʻao i ka ʻike like ʻana a me nā hōʻoia—ʻo ka ʻike ʻana iā ʻIseraʻela ma ke ʻano he mokuʻāina Iudaio, a me ka ʻike piha ʻana i ke kūlana mokuʻāina o Palesetina.
Nā hopena kanaka a me nā hopena pili kanaka
He hopena koʻikoʻi kēia hakakā i ke ola o kēlā me kēia lā. Ma ka ʻaoʻao Palesetina, ʻo nā kapu i ka neʻe ʻana, ke komo ʻana i ka ʻāina, ka maopopo ʻole o ka hoʻokele waiwai, a me ka ʻeha o ka hana ʻino pinepine ʻia he mau pilikia koʻikoʻi. Ma ka ʻaoʻao ʻIseraʻela, ʻo ka hoʻoweliweli o nā hoʻouka kaua rocket, ka weliweli, a me nā haunaele palekana e hoʻopili pū i ka noʻonoʻo a me ke kulekele lehulehu. Ulu nā keiki ma nā ʻaoʻao ʻelua me nā ʻike like ʻole o ka makaʻu a me nā moʻolelo o ka ʻeha, e hoʻohaiki ana i ka hakahaka no ke aloha. Hoʻopaʻakikī pinepine nā pāpili kaiapili a me ka polarization honua i nā kūlana, no laila ua uhi ʻia ke kaumaha o ke kanaka e ka propaganda a me ka pololei politika.
Nā manaʻolana no ka hoʻopau ʻana
ʻO ka hopena ʻelua-aupuni—ʻoiai ke kākoʻo ʻia nei e ka hapa nui o ke kaiāulu honua—ke kū nei i nā pilikia koʻikoʻi, ʻoiai ka hoʻololi ʻana i nā ʻoiaʻiʻo ma ke kahua, ka māhele politika, a me ka hilinaʻi haʻahaʻa. Ua hoʻomaka kekahi e kūkākūkā i nā koho ʻē aʻe e like me kahi mokuʻāina hoʻokahi me nā pono like, kahi hui aupuni, a i ʻole kahi hoʻonohonoho honua kūikawā no Ierusalema. Eia nō naʻe, hōʻike kēlā me kēia koho i nā pilikia koʻikoʻi: mai nā pilikia o ka ʻike aupuni a me ka palekana a hiki i kahi ʻano pono politika kūpono.
ʻOiai ke ʻano o ka hopena, ua like mau nā mea e pono ai: ka hoʻopau ʻana i ka hana ʻino i nā makaʻāinana, ka pale ʻana i nā pono kanaka, ke komo ʻana i nā hana kōkua kanaka, ke kuleana no nā hana hewa, a me ke alakaʻi politika e mākaukau e lawe i nā pilikia no ka ʻaelike. Me ka ʻole o kēia mau mea, e lilo nā hakakā i mau pōʻaiapuni o ka hoʻopaʻi, e hoʻolōʻihi ana i ka ʻeha a me ka hoʻonui ʻana i ka hilinaʻi ʻole.
Pani
ʻAʻole hiki ke hoʻomaopopo ʻia ke kaua ma waena o ʻIseraʻela a me Palesetina ma o hoʻokahi moʻolelo. Loaʻa ia mai kahi mōʻaukala lōʻihi a me nā ʻike hui pinepine: ka pono no ka palekana, ka hoʻopono, ka ʻike ʻia, a me kahi home. Ma muli o kēia paʻakikī, aia ke ala i ka maluhia ma mua o nā ʻaelike elite, akā pili pū kekahi i ka hoʻololi ʻana i nā kūlana ma ka honua a me ke kūkulu hou ʻana i ka hilinaʻi ma waena o nā kaiāulu. I waena o ka hoʻopaʻapaʻa politika wela, hoʻokahi mea e maopopo nei: ʻo nā makaʻāinana ma nā ʻaoʻao ʻelua ke kaumaha o nā hopena. ʻO ka hoʻokau mua ʻana i nā waiwai kanaka—ke kuleana i ke ola, ka hanohano, a me ke kūʻokoʻa—ʻo ia ka hana liʻiliʻi loa e hōʻoia ʻaʻole i piha ka wā e hiki mai ana me nā pōʻino hou.
