Ka Mālama ʻana i nā Iʻa Kakaʻikahi a me nā Iʻa i Hoʻoweliweli ʻia
Ua ʻike ʻia ʻo Indonesia he lāhui pae ʻāina me nā ʻano meaola wai kupaianaha. Mai nā muliwai ikaika o Kalimantan a me Papua, a i nā loko kahiko o Sulawesi, a i nā ʻāpapa koʻa o Raja Ampat, ʻo nā wai o ka pae ʻāina he home no nā tausani o nā ʻano iʻa. Eia naʻe, me kēia waiwai, nui nā iʻa i kēia manawa i kahi kūlana hopohopo: ke emi nui nei ko lākou heluna kanaka, ke luku ʻia nei ko lākou mau wahi noho, a ua hoʻokaʻawale ʻia kekahi he mea laha ʻole a i ʻole i hoʻopau ʻia. ʻO ka mālama ʻana i nā iʻa laha ʻole ʻaʻole ia e pili ana i ka pale ʻana i hoʻokahi ʻano, akā, he hoʻāʻo e mālama i ke olakino o nā ʻōnaehana ola wai e kākoʻo ana i ka meaʻai, ka hoʻokele waiwai, a me ka moʻomeheu o ke kaiāulu.
No ke aha i lilo ai nā iʻa i mea kakaikahi?
ʻO ka hemahema o ka iʻa maʻamau ka wā e ʻoi aku ai ka nui o ka make ʻana o ka iʻa a me ka lawaiʻa nui ma mua o ka hiki o ke kūlohelohe ke hoʻihoʻi i nā heluna kanaka. He nui nā kumu nui i maʻamau i nā wai o Indonesia a me ka honua.
ʻO ka mua, ka luku ʻia ʻana o nā wahi noho. He nui nā iʻa e hilinaʻi nui ana i nā kūlana noho kikoʻī: ka maikaʻi o ka wai, ka uhi ʻana o nā mea kanu riparian, ka uhi kūpono o lalo, a me ka loaʻa ʻana o nā wahi hānau. Ke ʻoki ʻia nā ululāʻau ma uka, piʻi ka sedimentation, lilo nā muliwai i popopo, a uhi ʻia nā wahi hānau i ka one. Ma nā wahi kahakai, ʻo ka hoʻihoʻi ʻana, ka ʻeli ʻana i ke one, a me ka luku ʻana i nā mangrove a me nā mauʻu kai e hōʻemi ana i nā wahi hānai no nā iʻa ʻōpio.
ʻO ka lua, ka lawaiʻa nui ʻana. ʻO ka lawaiʻa i kāohi ʻole ʻia, ʻoiai hoʻi o nā ʻano ulu lohi a ola lōʻihi, e paʻakikī ai i nā heluna kanaka ke hoʻōla. He mau makahiki ka lōʻihi o kekahi mau iʻa e oʻo a hoʻohua hou. Inā ʻohi mau ʻia nā iʻa makua ma mua o ko lākou manawa e hānau ai, e hiolo nā waiwai.
ʻO ke kolu, nā lako lawaiʻa luku a me nā hana kū ʻole i ke kānāwai, e like me ka hoʻohana ʻana i nā pōkā a i ʻole nā mea make i nā wahi koʻa. ʻAʻole wale ka hopena e pepehi i ka iʻa i manaʻo ʻia akā luku pū kekahi i nā wahi noho e lawe i nā makahiki he ʻumi e hoʻōla ai.
ʻO ka hā, ka haumia mai nā ʻōpala home, ʻoihana, mahiʻai, a me nā ʻōpala eli. Hiki i nā metala kaumaha a me kekahi mau kemika ke hōʻiliʻili i loko o nā kino iʻa, e hoʻopilikia ana i ka hānau ʻana, a hiki ke hoʻoulu i ka make nui ʻana i ka wā e hāʻule ai nā pae oxygen ma muli o ka eutrophication.
ʻO ka lima, nā ʻano komohewa. I ka wai maʻemaʻe, hiki i ka hoʻokomo ʻana o nā iʻa ʻōiwi ʻole ke lanakila ma luna o nā iʻa ʻōiwi no ka meaʻai, ʻai i nā larvae, a hoʻokomo paha i nā maʻi hou.
ʻO ke ono, ka loli o ke aniau, ka mea e hoʻopilikia ai i ka mahana o ka wai, nā ʻano o kēia manawa, nā kau hānau keiki, a me nā hanana ʻino loa. ʻO nā ʻāpapa koʻa—he wahi noho koʻikoʻi no nā iʻa he nui—he mea maʻalahi ia i ka hoʻokeʻokeʻo ʻana i ka piʻi ʻana o ka mahana o ke kai.
Nā hiʻohiʻona o nā iʻa laha ʻole a me nā iʻa i aneane pau
He nui nā hiʻohiʻona o nā iʻa ma Indonesia e pono ai ka nānā nui ʻia. I loko o ka wai maʻemaʻe, aia kekahi mau iʻa kūloko mai nā loko kahiko (e like me ka loko ʻo Poso a me ka ʻōnaehana loko ʻo Malili ma Sulawesi) he palena loa ko lākou hoʻolaha ʻana, no laila hiki i nā loli liʻiliʻi i ko lākou kaiapuni ke loaʻa nā hopena koʻikoʻi. Ma Papua, aia kekahi mau iʻa muliwai a me nā iʻa ʻōiwi ma lalo o ke kaomi mai nā loli o ka nohona a me nā hana extraction.
I kēia manawa, ma nā wai kai, ʻo nā iʻa kino nui me ka waiwai waiwai kiʻekiʻe e nāwaliwali no ka mea ua hoʻopilikia pinepine ʻia lākou e ka lawaiʻa. Hoʻoweliweli pū nā ʻalā koʻa i hōʻino ʻia i nā iʻa koʻa i kū pono i kekahi mau microhabitat. ʻOiai ʻaʻole i ʻike nui ʻia nā ʻano āpau e ka lehulehu, ʻo ka nalowale ʻana o hoʻokahi hiki ke hoʻopilikia i ke kaulike o ke kaulahao meaʻai a me ka hana kaiaola.
Ka hopena o ka nalowale ʻana o nā iʻa i nā kānaka a me ke kūlohelohe
ʻIke pinepine ʻia ka mālama ʻana i nā iʻa he mea ia e pili ana i ke kaiapuni. Eia nō naʻe, pili pololei kona hopena i nā kānaka. ʻO ka emi ʻana o nā waihona iʻa, ʻo ia hoʻi ka emi ʻana o ke kumu protein, ke piʻi ʻana o nā kumukūʻai, a me ka emi ʻana o ka loaʻa kālā no nā lawaiʻa. Eia kekahi, ʻo ka nalowale ʻana o kekahi mau iʻa ʻai holoholona a i ʻole nā mea kanu lāʻau hiki ke hoʻololi i ke ʻano o nā kaiāulu wai. No ka laʻana, ʻo ka emi ʻana o nā iʻa ʻai limu ma nā koʻa koʻa hiki ke alakaʻi i ka ulu nui ʻana o ka limu a keakea i ka hoʻōla ʻana o ka koʻa.
Ma nā muliwai, hiki i ka nalowale ʻana o nā iʻa ʻōiwi ke hoʻopilikia i nā kaohi kūlohelohe ma luna o kekahi mau pepeke a i ʻole nā ola. ʻOi aku ka paʻa o nā ʻōnaehana ola kaulike i nā haunaele, ʻoiai ʻo nā mea e nalowale ana i kā lākou mau ʻāpana e palupalu a hiolo maʻalahi.
Nā loina kumu o ka mālama ʻana iʻa
Pono ka mālama ʻana i nā iʻa laha ʻole a me nā iʻa kokoke i ka pau ʻana i kahi ala piha. ʻO kekahi mau loina koʻikoʻi:
1. E mālama i nā wahi noho koʻikoʻi: pono e mālama ʻia nā wahi hoʻohua, nā wahi hānai, nā ala neʻe ʻana a me nā wahi hānai ma ke ʻano maikaʻi.
2. Ke hoʻoponopono ʻana i ka hoʻohana ʻana: pono e hoʻoponopono ʻia ka lawaiʻa i ka hiki o ka waiwai ke hoʻōla, me nā nui liʻiliʻi loa, nā quota, a me nā kau pani.
3. Hoʻihoʻi i nā kaiaolaola: hiki i ka hoʻōla hou ʻana o nā mangrove, nā mauʻu kai, a me nā ʻāpapa koʻa ke hoʻolalelale i ka hoʻōla hou ʻana o nā heluna iʻa.
4. ʻEpekema a me ka ʻikepili: pono e kākoʻo ʻia nā hoʻoholo mālama e ka nānā ʻana i ka heluna kanaka, ka noiʻi genetic, a me ka loiloi kūlana hoʻoweliweli.
5. Ke komo ʻana o ke kaiāulu: e hāʻule ka mālama ʻana me ke kākoʻo ʻole o nā lawaiʻa, nā mahiʻai iʻa a me nā kamaʻāina kūloko.
Nā hoʻolālā mālama e hiki ke hoʻokō ʻia
1) Ke hoʻokumu ʻana i nā wahi mālama kai
Hiki i nā wahi i mālama ʻia ai ke kai (MPA) a i ʻole nā wahi hoʻomalu lawaiʻa ma nā muliwai a me nā loko ke pale i nā wahi noho koʻikoʻi mai ke kaomi lawaiʻa. ʻAe nā wahi kikowaena, nā wahi i pāpā ʻia i ka lawe ʻana i nā iʻa e ulu a hoʻohua hou, e ʻae ana iā lākou e "hoʻolaha" i nā wahi a puni (kahi hopena spillover). Eia nō naʻe, pili ko lākou pono i ka hoʻokō pono ʻana a me ka hoʻolālā ʻana i ka wahi.
2) Hoʻokō kānāwai a me ka nānā ʻana
ʻO nā iʻa laha ʻole ka mea i hōʻeha pinepine ʻia e ke kālepa kū ʻole i ke kānāwai a i ʻole ka lawaiʻa laikini ʻole ʻia. Pono ka nānā ʻana e hoʻopuni i ke kaulahao waiwai mai ke kai/muliwai a i ka mākeke. Hiki i nā ʻenehana e like me ka hahai ʻana i nā moku, nā mākaʻi i hoʻohui ʻia, a me nā ʻōnaehana hōʻike kaiāulu ke kōkua i ka pale ʻana i nā hewa.
3) Ka lawaiʻa hoʻomau
ʻAʻole pono ka mālama ʻana i ke kānāwai e pāpā loa i ka lawaiʻa. ʻO ke kī ka hōʻoia ʻana i ka lawaiʻa hoʻomau: nā lako lawaiʻa koho, ka hōʻemi ʻana i nā bycatch, ka hoʻokō ʻana i nā nui hopu liʻiliʻi, a me ka pani ʻana i ke kau lawaiʻa i ka wā hoʻoulu hua nui. He mea nui ka hoʻonaʻauao lawaiʻa a me nā mea hoʻoikaika waiwai no ka hōʻoia ʻana i ka mālama ʻana.
4) Hoʻopiha hou ʻana a me ka mālama ʻana i nā mea kanu (me ke akahele)
Hoʻohana ʻia nā papahana hoʻihoʻi hou ʻana i nā iʻa e kōkua i ka hoʻōla ʻana o ka heluna kanaka. Eia nō naʻe, pono e hoʻolālā pono ʻia kēia mau hana: pono e hele mai nā hua mai nā waihona kūloko e pale aku i ka hoʻopilikia ʻana i ka ʻokoʻa genetic a ʻaʻohe maʻi. I kekahi mau hihia, hiki ke koho ʻia ka mālama ʻana i ka aquaculture—ka hoʻomoe ʻana i ka iʻa no ka hoʻokuʻu ʻana i nā kānaka—akā, ʻaʻole ia e pani i ka pale ʻana i ka nohona.
5) Ka hoʻomalu ʻana i ka haumia a me ka hoʻomaikaʻi ʻana i ka maikaʻi o ka wai
Ua pili loa ka mālama ʻana i nā iʻa me ka hoʻokele kaiapuni. Pono e hoʻoikaika ʻia nā hale hana mālama wai ʻino, ka hoʻemi ʻana i ka hoʻohana ʻana i nā pesticides, nā hana mahiʻai aloha i ke kaiapuni, a me ka nānā ʻana i nā ʻoihana a me nā hana mining. Ma nā wahi kūlanakauhale, ʻo ka hoʻololi ʻana i ke ʻano ma ka hoʻolei ʻole ʻana i nā ʻōpala i loko o nā muliwai he hana maʻalahi akā he hopena.
6) Hoʻonaʻauao, noiʻi, a me ke komo ʻana o ka lehulehu
He nui nā iʻa laha ʻole i kaulana ʻole ʻia a no laila ʻaʻole nui ka nānā ʻia. Hiki i nā hoʻolaha ma ke kula, ma ke kaiāulu, a me nā hoʻolaha pāpaho ke hoʻāla i ka ʻike. He mea nui nō hoʻi ka noiʻi no ka hoʻomaopopo ʻana i ke kūlana o ka heluna kanaka, nā ʻano neʻe ʻana, a me nā pono kikoʻī o ka nohona. Kōkua ka ʻikepili maikaʻi i nā aupuni a me nā kaiāulu e hoʻomohala i nā kulekele i kuhikuhi ʻia.
Ke kuleana o ke kaiāulu i ka mālama ʻana iʻa
He kuleana koʻikoʻi ko nā kaiāulu. Hiki i nā lawaiʻa ke hoʻokō i nā hana lawaiʻa aloha i ke kaiapuni a hōʻike i nā hana kū ʻole i ke kānāwai. Hiki i nā mea kūʻai ke koho i nā huahana lawaiʻa kū kānāwai a hoʻomau a pale i ke kūʻai ʻana i nā iʻa i pale maopopo ʻia a i ʻole liʻiliʻi paha. Ma nā wahi muliwai, hiki i nā kamaʻāina ke mālama i nā mea kanu ma ke kapa muliwai, hoʻēmi i ka ʻōpala o ka hale, a komo i nā hana hoʻomaʻemaʻe muliwai.
Hiki i nā kaiāulu kūloko ke hoʻokumu i nā lula maʻamau a i ʻole nā ʻaelike hui, e like me nā wahi lawe ʻole ma ke kauhale, nā pani manawa pōkole i ka wā e hānau ai, a i ʻole nā kāohi ʻana i nā lako lawaiʻa. Ma nā wahi he nui, ua hōʻoia ʻia ka pono o nā hiʻohiʻona hoʻokele kaiāulu no ka mea ua mālama ʻia ka nānā ʻana e nā kamaʻāina hopohopo loa.
Ka hopena
ʻO ka mālama ʻana i nā iʻa kakaʻikahi a me nā iʻa i hoʻopau ʻia he hoʻopukapuka kālā lōʻihi ia no ka hoʻomau ʻana o ka ʻōnaehana ola a me ke ola kino o ke kanaka. ʻO nā kumu o ka nele o ka iʻa—mai ka luku ʻia ʻana o nā wahi noho, ka lawaiʻa nui ʻana, ka haumia, a me ka loli o ke aniau—pono nā hopena i hoʻohui ʻia e pili ana i nā aupuni, nā kānaka ʻepekema, nā ʻoihana, a me nā kaiāulu. Ma ka pale ʻana i nā wahi noho koʻikoʻi, ka hoʻoikaika ʻana i ka hoʻokele lawaiʻa, ka hoʻokō ʻana i nā kānāwai, a me ka hoʻonui ʻana i ka ʻike o ka lehulehu, e ʻoi aku ka nui o ka manawa e hoʻōla hou ai ka heluna iʻa. ʻO ka pale ʻana i nā iʻa kakaʻikahi, ʻo ia hoʻi ka mālama ʻana i ke kaulike o nā wai a me ka hōʻoia ʻana e hiki i nā hanauna e hiki mai ana ke hauʻoli i ka waiwai like ʻole o ka haʻaheo o Indonesia.
