Ka Moolelo o ke Kauā ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa
Ua hoʻi ke kauā ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa i ka hoʻomaka ʻana o ke kenekulia 17 a he ʻāpana paʻa loa ia o ka mōʻaukala o ka lāhui. Mai kona hoʻokumu ʻia ʻana a hiki i kona hoʻopau loa ʻia ʻana, ua waiho ka hoʻoilina o ke kauā i kahi hopena mau loa i ka nohona ʻAmelika, ka politika, a me ka moʻomeheu. Ke nānā nei kēia ʻatikala i ke kumu, ka ulu ʻana, a me ka hoʻopau hope ʻana o ke kauā ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa, e ʻimi ana i nā mea paʻakikī a me nā helu i pili i kēia mokuna hoʻopilikia nui o ka mōʻaukala ʻAmelika.
Nā Kumu o ke Kauā ma ʻAmelika
Ua hoʻomaka ke kahua o ke kauā ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa me ka hiki ʻana mai o nā kauā ʻApelika ma Jamestown, Virginia, i ka makahiki 1619. Ua lawe ʻia kēia poʻe mai ko lākou ʻāina hānau mai a kūʻai ʻia aku i loko o ke ola kauā. I ka wā mua, ua mālama like ʻia lākou me nā kauā i hoʻopaʻa ʻia, nāna i hana no kahi manawa i hoʻonohonoho ʻia ma mua o ka loaʻa ʻana o ke kūʻokoʻa. Eia naʻe, i ka hala ʻana o ka manawa, ua hoʻomaka nā kānāwai e loli, e hoʻopaʻa ana i ke kauā ma ke ʻano he kūlana hoʻoilina no ke ola holoʻokoʻa e pili ana i ka lāhui.
ʻO ke koi no ka hana ma nā mahina ʻai paka o Chesapeake a me nā māla laiki a me ka indigo o Carolinas i hoʻoulu i ka ulu ʻana o ke kālepa kauā transatlantic. I ke kenekulia 18, ua lilo ke kauā i kahua paʻa o ka hoʻokele waiwai Hema, me nā miliona o nā poʻe ʻApelika i hopu ʻia a lawe ʻia ma waena o ka ʻAkelanika ma lalo o nā kūlana ʻino i ʻike ʻia ʻo Middle Passage.
Ka ulu ʻana a me ka hoʻopaʻa ʻia ʻana o ke kauā
I ka piʻi ʻana o ke koi no ka hana a me ka loaʻa kālā o nā mea kanu e like me ka pulupulu, pēlā nō hoʻi ka paʻa ʻana o ke kauā. I ka wā o ka American Revolution, ua komo hohonu ke kauā ma nā mokuʻāina Hema, ʻoiai ua noho ia ma nā kolone he ʻumikumamākolu. Ua ʻike ʻia kekahi mau loli i ka wā o ke Kaua Kipi i ka wā o ke Kaua Kipi, i hoʻohuli ʻia e nā manaʻo Enlightenment a me ke kūʻē kūlohelohe o kahi lāhui e hakakā nei no ke kūʻokoʻa ʻoiai e kauā ana i nā poʻe ʻē aʻe. Ua hoʻomaka nā mokuʻāina ʻĀkau e hoʻoholo mālie i nā kānāwai hoʻokuʻu, ʻoiai ua ikaika ke kauā ma ka Hema.
ʻO ka hana ʻana o ka gin pulupulu i ka makahiki 1793 e Eli Whitney i hoʻopaʻa hou aku i ka loaʻa kālā o ka ʻoihana. Ua lilo ka pulupulu i kumu hoʻomalu o ka hoʻokele waiwai Hema, a ma ka makahiki 1860, ua hana ka ʻāina i aneane ʻelua hapakolu o ka lako pulupulu o ka honua. ʻO kēia ulu ʻana o ka hoʻokele waiwai i hopena i ka piʻi nui ʻana o ka heluna kanaka i hoʻoluhi ʻia, kahi i ulu a kokoke i ʻehā miliona mau kānaka ma ka pō o ke Kaua Kivila.
Nā Hoʻopaʻapaʻa Kālaiʻāina a me nā Kaiāulu
Ua lilo ka hoʻonui ʻana o ke kauā i mea hoʻopaʻapaʻa i loko o ka politika ʻAmelika, e alakaʻi ana i nā hakakā a me nā ʻaelike he nui. Ua hoʻāʻo ka Missouri Compromise o 1820 e mālama i kahi kaulike ma waena o nā mokuʻāina kūʻokoʻa a me nā mokuʻāina kauā, e ʻae ana iā Missouri e komo i ka Union ma ke ʻano he mokuʻāina kauā a me Maine ma ke ʻano he mokuʻāina kūʻokoʻa ʻoiai e pāpā ana i ke kauā ma ke koena o ke Kūʻai ʻana o Louisiana ma ka ʻākau o ka laina latitude 36°30′. Eia naʻe, i ka hoʻonui ʻana o ka lāhui ma ke komohana, ua hoʻāla hou ka nīnau inā e ʻae nā ʻāina hou i ke kauā i nā haunaele ʻāpana.
Ua hoʻāla hou aku ka ʻaelike o 1850 a me ke Kānāwai Kansas-Nebraska o 1854 i nā māhelehele. ʻO ke Kānāwai Kansas-Nebraska, ma ke ʻano kūikawā, ua ʻae i nā poʻe noho ma kēlā mau ʻāina e hoʻoholo no lākou iho inā e ʻae i ke kauā, e alakaʻi ana i nā hakakā koko i ʻike ʻia ʻo "Bleeding Kansas." ʻO ka hoʻoholo a Dred Scott o 1857 e ka ʻAha Kiekie, nāna i haʻi aku ʻaʻole he kamaʻāina nā ʻApelika ʻAmelika a ʻaʻohe o lākou kuleana, ua hoʻonui hou aku i ka māhelehele.
Neʻe ʻAʻole Hoʻopau
Ua ulu ikaika ka kūʻē ʻana i ke kauā ma ka ʻĀkau, i hoʻoulu ʻia e nā paio pono, hoʻokele waiwai, a me nā politika. Ua lilo nā alakaʻi abolitionist e like me Frederick Douglass, Harriet Tubman, a me William Lloyd Garrison i mau leo koʻikoʻi e kūʻē i ka ʻoihana. ʻO nā puke paʻi e like me "The Liberator" a Garrison a me "Uncle Tom's Cabin" a Harriet Beecher Stowe i hoʻoulu i ka manaʻo o ka lehulehu.
ʻO ke Alanui Kaʻaahi Lalo Honua, kahi pūnaewele o nā ala huna a me nā hale palekana, ua kōkua i nā tausani o nā kānaka hoʻoluhi e pakele i nā mokuʻāina kūʻokoʻa a me Kanada. ʻO nā kānaka e like me Tubman, i kapa pinepine ʻia ʻo "Mose" o kona poʻe, ua hoʻoweliweli i ko lākou ola e alakaʻi i nā poʻe ʻē aʻe i ke kūʻokoʻa. Ua loaʻa i ka neʻe abolitionist ka mana politika me ka hoʻokumu ʻia ʻana o ka ʻAoʻao Repubalika i nā makahiki 1850, ka mea i kūʻē i ka laha ʻana o ke kauā i nā mokuʻāina a me nā panalāʻau hou.
Ke Kaua Kivila a me ke Kūʻokoʻa
ʻO ke koho ʻia ʻana o ʻAberahama Lincoln i ka makahiki 1860 ma kahi kahua kūʻē i ke kauā ʻana, ʻo ia ka hopena hope loa no nā mokuʻāina Hema, e alakaʻi ana i ko lākou kaʻawale ʻana a me ka hoʻokumu ʻia ʻana o nā Aupuni Hui Pū ʻIa o ʻAmelika. ʻO ke Kaua Kivila, i hoʻomaka i ka makahiki 1861, ua kaua mua ʻia ma luna o ka mālama ʻana i ka Union ma mua o ka hoʻopau ʻana i ke kauā. Eia naʻe, i ka holomua ʻana o ke kaua, ua lilo nā koi pono a me nā koi politika i mea hiki ʻole ke hoʻokaʻawale ʻia.
I ka makahiki 1863, ua hoʻopuka ʻo Pelekikena Lincoln i ka Hoʻolaha Hoʻokuʻu ʻia, e hoʻolaha ana i ke kūʻokoʻa no nā kauā āpau ma nā ʻāina i paʻa ʻia e ka Confederate. ʻOiai ʻaʻole ia i hoʻokuʻu koke i nā kānaka kauā āpau, ua hoʻololi nui ia i ke ʻano o ke kaua a ua hoʻolilo i ka hoʻopau ʻana i pahuhopu nui o ka hoʻoikaika ʻana o ka Union.
ʻO ka lanakila o ka Union i ka makahiki 1865 ua hopena i ka hala ʻana o ka 13th Amendment i ke Kumukānāwai o ʻAmelika Hui Pū ʻIa, ka mea i hoʻopau i ke kauā ma ka ʻāina holoʻokoʻa. Ua ʻike ʻia ka wā Hoʻoponopono Hou ma hope mai i nā hoʻāʻo e hoʻohui i nā poʻe i kauā mua ʻia i loko o ke kaiāulu ʻAmelika, ʻoiai me ke kūʻē nui a me nā pilikia.
Hoʻoilina o ke Kauā
ʻAʻole i manaʻo ʻia ka pau ʻana o ke kauā kūhelu ka hopena o kona hopena. Ua hōʻailona ʻia ka wā ma hope o ke Kūkulu Hou ʻana e ka piʻi ʻana o nā kānāwai Jim Crow ma ka Hema, nāna i hoʻokō i ka hoʻokaʻawale lāhui a hoʻonele i nā ʻApelika ʻAmelika. Ua puka mai nā ʻōnaehana hoʻolimalima māhele a me nā mea hoʻopaʻi, e hōʻoia ana e noho ana nā ʻApelika ʻAmelika he nui i nā kūlana ʻaʻole mamao loa mai ke kauā.
Ua hoʻomau ka hakakā no nā pono kīwila a hiki i ke kenekulia 20, i hōʻike ʻia e nā hanana koʻikoʻi e like me ka Civil Rights Movement o nā makahiki 1950 a me 1960. Ua lilo nā kānaka e like me Martin Luther King Jr. lāua ʻo Malcolm X i kikowaena i ke kaua kūʻē i ka hoʻopono lāhui, e kūkulu ana ma luna o ka hoʻoilina o nā hana abolitionist mua.
I kēia lā, ua ʻike ʻia ka mōʻaukala o ke kauā ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa he ʻano kumu a kaumaha hoʻi o ka mōʻaukala ʻAmelika. ʻO nā hale hoʻomanaʻo, nā hale hōʻikeʻike, a me nā papahana hoʻonaʻauao e manaʻo e mālama i kēia mōʻaukala a e ʻae i kona hopena mau loa i ke kaiāulu o kēia wā. Ke hoʻomau nei ka hoʻoilina o ke kauā i ka hoʻohuli ʻana i nā kūkākūkā e pili ana i ka lāhui, ka like ʻole, a me ka hoʻopono ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa, e hōʻike ana i ke koʻikoʻi o ka hoʻomanaʻo ʻana a me ka hoʻomaopopo ʻana i kēia mokuna pouli e kūkulu i kahi wā e hiki mai ana e kaulike.
