Izinselele Zokuzinza Kwezokwelapha Nge-Bio
I-Pendahuluan
-------
Emashumini ambalwa eminyaka edlule, i-biomedicine ibe ngelinye lamagatsha anamandla kakhulu kwezesayensi nobuchwepheshe. Okutholakale muva nje kulo mkhakha kube negalelo elikhulu ekuthuthukiseni ikhwalithi yokuphila kwabantu, kwandise ubude besikhathi sokuphila, futhi kunikeze izixazululo zezifo ezazingelapheki ngaphambili. Kodwa-ke, kanye nalezi zimpumelelo, kuvela izinselele ezinkulu zokusimama. Lokhu kufaka phakathi izinkinga zokuziphatha, ezemvelo, kanye nezomnotho, kanye nemikhawulo ocwaningweni nasekuthuthukisweni. Lesi sihloko sizoxoxa ngezinselele ezahlukahlukene zokusimama ku-biomedicine nokuthi singazibhekana kanjani nazo.
Ukuziphatha kanye Nezenhlalo
-------
Enye yezinselelo ezinkulu ekuzinzeni kwezokwelapha yizinkinga zokuziphatha kanye nezenhlalo. Ucwaningo lwezokwelapha luvame ukuhilela abantu, futhi lokhu kuveza izinkinga ezahlukahlukene zokuziphatha. Isibonelo, ucwaningo lwezokwelapha ludinga ukuhlolwa kweziguli, okuvame ukuphazamisa ukuphepha kwazo ukuze kuzuze isikhathi eside. Ngakho-ke, kubalulekile ukuqinisekisa ukuthi lonke ucwaningo lwenziwa ngendlela ehlonipha amalungelo abantu kanye nesithunzi.
Izinkinga zokuziphatha kwezokwelapha nge-bio zihlanganisa nokusetshenziswa kwezilwane ocwaningweni. Nakuba amamodeli ezilwane angamathuluzi awusizo ekuqondeni izindlela zezifo nokuhlola imithi emisha, kukhona ukukhathazeka ngenhlalakahle yezilwane kanye nokuhlupheka ezibhekana nakho.
Ngaphezu kwalokho, ukufinyeleleka kokutholwa okusha kwezokwelapha nakho kuyinkinga ebalulekile. Izinto ezintsha ezithuthukisiwe zivame ukufinyeleleka kuphela emaqenjini akhethiwe angakwazi ukukhokhela izindleko eziphakeme, okushiya abantu abampofu nabancishwe amathuba ngaphandle kwezinzuzo. Le nselele igcizelela isidingo sokulawulwa kukahulumeni okulinganayo kanye nezinqubomgomo zokusabalalisa ezibandakanya wonke umuntu.
Umthelela Wezemvelo
-------
Ukukhiqizwa nokusetshenziswa kwamadivayisi nezinto zokwelapha kunemiphumela ebalulekile kwezemvelo. Imfucuza yezokwelapha, isibonelo, iyinkinga ekhulayo. Ngokusho kwe-WHO, cishe u-85% wemfucuza ekhiqizwa izinsizakalo zezempilo awuyona ingozi, kodwa u-15% osele ubhekwa njengoyingozi futhi ungabangela izingozi kwezemvelo nokuphepha.
Ngaphezu kwalokho, ukukhiqizwa kwamadivayisi ezokwelapha nemithi kuvame ukudinga amakhemikhali ayingozi kanye nezinqubo ezidinga izinsiza eziningi. Lokhu akugcini nje ngokubangela ukungcola komoya namanzi kodwa futhi kubeka ingcindezi ezinsizeni zemvelo ezilinganiselwe.
Ukuze kuxazululwe le nkinga, kudingeka imizamo eqhubekayo yokuthuthukisa ubuchwepheshe nezinqubo ezinobungani nemvelo. Isibonelo, izindlela ezifana nemikhiqizo esetshenziswa kanye kufanele zihlolwe kabusha futhi, lapho kungenzeka, zithathelwe indawo ezinye izindlela ezingasetshenziswa kabusha futhi ezingasetshenziswa kabusha kalula.
Ezomnotho kanye Nezindleko
-------
Ukuthuthukisa imikhiqizo nobuchwepheshe emkhakheni wezokwelapha kudinga ukutshalwa kwezimali okukhulu, kokubili ngesikhathi kanye nezinsizakusebenza. Ucwaningo lwezokwelapha kanye nentuthuko (R&D) luvame ukudinga izigidigidi zamaRandi, ingasaphathwa eyokubiza okukhulu kwezivivinyo zemitholampilo. Lezi zinselele zomnotho zinganciphisa ukusungula izinto ezintsha futhi zithinte ukusimama kwale nsimu.
Ngaphezu kwalokho, izindleko eziphakeme zokuthuthukisa nokumaketha imikhiqizo emisha zivame ukuholela emananini aphezulu kubathengi bokugcina. Lena inkinga enkulu, ikakhulukazi emazweni asathuthuka, lapho abantu abaningi bengenakukwazi ukukhokhela ukunakekelwa kwempilo okubizayo.
Izinyathelo zokubhekana nezinselele zomnotho zingafaka phakathi ukubambisana komphakathi nezizimele, ukuxhaswa ngemali kohulumeni kanye nezinhlangano ezingenzi nzuzo, kanye nokuthuthukiswa kwamamodeli ebhizinisi asebenza kahle kakhulu. Ohulumeni bangadlala indima ngokunikeza izikhuthazo zentela kanye nokusekelwa ngezimali kocwaningo olugxile ezidingweni zomphakathi eziphuthumayo.
Imikhawulo Ocwaningweni Nokuthuthukiswa
-------
Ucwaningo nentuthuko (R&D) luwumgogodla wokusungula izinto ezintsha kwezokwelapha ngemithi. Kodwa-ke, le nqubo ibhekene nezinselele eziningi. Enye yezinkinga ezinkulu izinsizakusebenza kanye nokuxhaswa ngezimali okulinganiselwe, njengoba kuxoxwe ngakho ngaphambilini. Ngaphezu kwalokho, ucwaningo lwezokwelapha lubhekene nezinselele ekuqasheni abantu abanele nabamele izivivinyo zezokwelapha.
Enye inkinga enganakwa kahle ukuntuleka kwedatha kwezinye izindawo zocwaningo. Ucwaningo olukhona luvame ukugxila emiphakathini ethile noma ezifweni ezaziwayo kakhulu, kuyilapho izimo ezingavamile noma imiphakathi engamelwe kahle ingase ingatholi ukunakwa okufanayo. Idatha enganele ingaholela emiphumeleni echemile nenganembile.
Ukuze kuxazululwe le mikhawulo, kudingeka kube nokucindezelwa okukhulu kocwaningo olubandakanya wonke umuntu nolumele. Lokhu kuhilela ukubambisana okuseduze kwamazwe ngamazwe, ukwabelana ngedatha nezinsiza, kanye nokugxila kakhulu ezimweni ezinganakekelwa kahle.
Imithethonqubo kanye Nezinqubomgomo
-------
Umthethonqubo kanye nenqubomgomo kuyizinto ezibalulekile zokuzinza kwezokwelapha. Ukusungula izinqubomgomo ezisekela ukusungula izinto ezintsha kanye nemithethonqubo eqinisekisa ukuphepha nokusebenza kahle kwemikhiqizo emisha kanye nobuchwepheshe kuyisihluthulelo sokufeza ukusimama. Kodwa-ke, imithethonqubo eqinile kakhulu inganciphisa inqubo yokusungula izinto ezintsha futhi ibeke izindleko ezengeziwe kubakhiqizi.
Ngakho-ke, kudingeka ibhalansi efanele ekwenziweni kwezinqubomgomo kanye nemithethonqubo. Ohulumeni kanye nezinhlangano ezilawulayo kumele babambisane nezimboni kanye nomphakathi wesayensi ukuthuthukisa imithethonqubo esebenza kahle nephumelelayo. Kumelwe futhi ivumelane nezimo futhi iphendule ezintuthukweni ezintsha zesayensi nezobuchwepheshe . Ngaphezu kwalokho, izinqubomgomo ezisekela ucwaningo nentuthuko, njengezikhuthazo zentela kanye nokuxhaswa ngemali komphakathi, nazo zidlala indima ebalulekile.
Isiphetho
-------
Ukuzinza kwezokwelapha nge-biomedicine kuyinselele eyinkimbinkimbi futhi enezici eziningi. Kusukela ekuziphatheni nasekuziphatheni kwemvelo kuya kwezomnotho kanye nomthethonqubo, isici ngasinye sidinga ukunakwa okujulile nokuqonda. Ukufeza ukuzinza kwangempela kudinga indlela yokubambisana ehilela bonke abathintekayo—uhulumeni, imboni, umphakathi wesayensi, kanye nomphakathi kabanzi.
Ucwaningo olunomthwalo wemfanelo kanye nokusungula izinto ezintsha, imithethonqubo ephumelelayo, kanye nokuqwashisa umphakathi kanye nokubamba iqhaza kubalulekile ekubhekaneni nalezi zinselele. Ngokusebenza kanzima kanye nokubambisana, singaqinisekisa ukuthi intuthuko kwezokwelapha nge-biomedicine ayilethi nje izinzuzo zesikhashana kodwa futhi inegalelo ekusimeni kwesikhathi eside kanye nenhlalakahle yesintu.
Ukusimama kwezokwelapha ngemithi akuyona into elula ukuyifeza, kodwa kuyinto ebalulekile. Ngokubhekana nale nselele ngendlela ephumelelayo neyintsha, singavula indlela eya esikhathini esizayo lapho wonke umuntu engazuza khona entuthukweni yesayensi ngaphandle kokubeka engcupheni izimiso zokuziphatha, imvelo, noma inhlalakahle ebanzi yezenhlalo nezomnotho.