Báwo ni a ṣe lè rí wíwà àwọn kòkòrò àrùn nínú àwọn ẹranko
Àwọn kòkòrò àrùn nínú ẹran ọ̀sìn jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìṣòro ìlera tó wọ́pọ̀ jùlọ tó ń dín iṣẹ́ àgbẹ̀ kù. Wíwà wọn kì í ṣe ohun tó hàn gbangba nígbà gbogbo, ṣùgbọ́n ipa rẹ̀ lè burú: ìdínkù ìwọ̀n ara, ìdínkù wàrà, àìlera ètò ààbò ara, àti ikú pàápàá nínú àwọn ọ̀ràn tó le koko. Nítorí náà, àwọn àgbẹ̀ nílò láti lóye bí a ṣe lè rí àwọn kòkòrò àrùn ní kùtùkùtù bí ó ti ṣeé ṣe kí ìtọ́jú yára rọrùn kí ó sì dín àdánù kù. Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò bí a ṣe lè rí àwọn kòkòrò àrùn nínú ẹran ọ̀sìn nípa ṣíṣe àkíyèsí àwọn àmì àrùn, àyẹ̀wò ara, àti àwọn àyẹ̀wò yàrá ìwádìí tó rọrùn.
1. Mọ irú àwọn kòkòrò àrùn tó wà nínú ẹran ọ̀sìn.
Ni gbogbogbo, awọn kokoro arun ninu ẹran-ọsin ni a pin si awọn ẹgbẹ nla meji, eyun awọn kokoro inu ati awọn kokoro arun ita.
1) Àwọn kòkòrò àrùn inú ara (endoparasites) ń gbé inú ara àwọn ẹran ọ̀sìn. Fún àpẹẹrẹ:
– Àwọn kòkòrò inú (àwọn kòkòrò tí ń wọ́po, àwọn kòkòrò tí ń wọ́po)
– Ẹ̀dọ̀fóró (Fasciola)
- Àwọn protozoa tí ó ń fa coccidiosis
– Àwọn kòkòrò àrùn kan nínú ẹ̀jẹ̀ (fún àpẹẹrẹ Babesia/Anaplasma nínú àwọn ipò kan)
2) Àwọn kòkòrò àrùn tí ó wà níta (ectoparasites) ń gbé lórí ara àwọn ẹran ọ̀sìn. Fún àpẹẹrẹ:
– Iku
– Àwọn àmì/àìsàn
– Àwọn eṣinṣin tí ń fa ẹ̀jẹ̀
– Ohun kan ṣoṣo tó ń fa scabies
Àrùn kòkòrò kọ̀ọ̀kan máa ń fa àwọn àmì àrùn tó yàtọ̀ síra. Nítorí náà, a gbọ́dọ̀ ṣe àwárí pẹ̀lú ọ̀nà tó wà ní ìpele: bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àkíyèsí ojoojúmọ́, àyẹ̀wò ara, àti ní ìparí ìjẹ́rìí nípasẹ̀ àyẹ̀wò àpẹẹrẹ, tí ó bá pọndandan.
2. Ṣíṣàwárí nípasẹ̀ àwọn ìyípadà nínú iṣẹ́ àti ìhùwàsí
Igbesẹ akọkọ ti o rọrun julọ fun awọn agbe ni lati ṣe atẹle awọn iyipada ninu iṣẹ ẹran. Awọn kokoro arun, paapaa awọn ti o ni ipa lori eto ounjẹ, nigbagbogbo n fa ki awọn ẹran malu dabi ẹni pe wọn ko ni idagbasoke daradara paapaa jijẹ ounjẹ to peye.
Àwọn àmì tó yẹ kí a kíyèsí ni:
- Idinku ninu ifẹkufẹ tabi jijẹ ounjẹ ti o nira
– Ìwọ̀n díẹ̀díẹ̀ tí a fi ń mú kí màlúù/ewúrẹ́/àgùntàn sanra pọ̀ sí i
– Iṣẹ́dá wàrà dínkù nínú àwọn màlúù wàrà
– Àwọn ẹran ọ̀sìn jẹ́ aláìlera, wọ́n máa ń lọ́ra láti gbéra, wọ́n sì máa ń dùbúlẹ̀ nígbà gbogbo
– Irun onírun tó rọ̀, tó dúró, tó sì rọrùn láti já bọ́
– Rírẹ̀ àwọn awọ ara mucous (tó ń fi àìtó ẹ̀jẹ̀ hàn), pàápàá jùlọ tí àwọn kòkòrò àrùn bá ń fa ẹ̀jẹ̀ bíi àwọn kòkòrò tàbí egbòogi kan.
– Fífún ara ní gbogbo ìgbà, fífún awọ ara ní ìjẹ, àìbalẹ̀ ọkàn (tó sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ectoparasites)
– Àwọn ìṣòro ìbímọ: àìlóye ìbálòpọ̀, ìdínkù oyún (ó lè ní í ṣe pẹ̀lú wahala àti ipò ara tó burú sí i)
Àwọn àkíyèsí wọ̀nyí yẹ kí a máa ṣe déédéé, fún àpẹẹrẹ nígbà tí a bá ń fún àwọn ènìyàn ní oúnjẹ ní òwúrọ̀ àti ní alẹ́. Àkọsílẹ̀ rírọrùn nípa ìwọ̀n ara, lílo oúnjẹ, àti ìṣẹ̀dá wàrà yóò wúlò gan-an láti rí àwọn ìṣòro ní ìbẹ̀rẹ̀.
3. Ṣíṣàwárí nípasẹ̀ àyẹ̀wò ìgbẹ́ àti àwọn àmì ìjẹun
Àwọn kòkòrò inú sábà máa ń fa àmì nínú ọ̀nà oúnjẹ. Nítorí náà, ìgbẹ́ ẹran jẹ́ àmì pàtàkì sí ìlera wọn.
Àwọn àmì kan tí ó yẹ kí a fura sí:
– Ìgbẹ́ gbuuru pípẹ́ tàbí tí ó ń tún ṣẹlẹ̀ lẹ́ẹ̀kan síi, pàápàá jùlọ lára àwọn ẹran ọ̀sìn kékeré
– Ìgbẹ́ tí ó rọ̀ mọ́ ìgbẹ́ tí a dàpọ̀ mọ́ ìgbẹ́ (ó lè ní í ṣe pẹ̀lú àkóràn protozoa/coccidia)
– Àwọn ìgbẹ́ tó ní àwọ̀ dúdú gan-an lábẹ́ àwọn ipò kan
– Wíwà àwọn kòkòrò a máa ń hàn nínú ìgbẹ́ tàbí ní àyíká ìdí (bó tilẹ̀ jẹ́ pé kì í ṣe gbogbo ìgbà ló máa ń hàn)
– Ikùn tó tóbi/tó wú ṣùgbọ́n ara tó tinrin (a sábà máa ń rí i nínú àkóràn kòkòrò onígbà pípẹ́)
Nínú àwọn ẹranko adẹ́rìn (málúù, ewúrẹ́, àti àgùntàn), àwọn àkóràn kòkòrò kan lè fa “àgbọ̀n ìgò,” wíwú lábẹ́ àgbọ̀nrín tí èròjà amuaradagba ẹ̀jẹ̀ tí kò pọ̀ ń fà. Èyí jẹ́ àmì pàtàkì tí ó sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú àwọn kòkòrò tí ń fa ẹ̀jẹ̀ nínú abomasum tàbí àkóràn líle tí ó ti pẹ́.
4. Àyẹ̀wò ara tí ó rọrùn fún àwọn ẹran ọ̀sìn (láti orí dé ẹsẹ̀)
Àyẹ̀wò ara kò nílò kí ó díjú. Àwọn àgbẹ̀ lè ṣe àyẹ̀wò déédé láti orí dé ìrù, pàápàá jùlọ lórí àwọn ẹranko tí wọ́n ní àmì àrùn náà.
a) Idanwo oju ati gomu
– Ṣàyẹ̀wò àwọ̀ conjunctiva àti eyín. Tí wọ́n bá fara hàn bí àwọ̀ funfun, èyí lè fi hàn pé ẹ̀jẹ̀ kòkòrò àrùn ló fà á.
– Nínú ewúrẹ́ àti àgùntàn, a sábà máa ń lo ọ̀nà FAMACHA láti ṣe àyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀ (ní pàtàkì nítorí àwọn kòkòrò Haemonchus). Àmì FAMACHA ń ran àwọn ẹranko lọ́wọ́ láti mọ̀ bóyá wọ́n nílò ìyọnu, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìdánilẹ́kọ̀ọ́ kúkúrú ni a sábà máa ń nílò fún àyẹ̀wò pípéye.
b) Àyẹ̀wò awọ ara àti irun awọ ara
– Ṣàyẹ̀wò àwọn egungun ara, ọgbẹ́, ìfọ́ irun, ìrẹ̀wẹ̀sì irun, tàbí àwọn ibi tí irun bá ti pá.
– Fi ọwọ́ kan awọ ara: tí ó bá nípọn, tí ó gbóná, tàbí tí àwọn ìṣùpọ̀ kéékèèké bá wà, ó lè ní í ṣe pẹ̀lú àwọn kòkòrò tàbí ìhùwàsí ìjẹni kòkòrò.
c) Àyẹ̀wò etí, ọrùn, itan àti ibi ìrù
Àwọn eékún sábà máa ń fara pamọ́ sí àwọn ibi tí a ti ká àti àwọn ibi tí ó ṣòro láti dé, bíi:
– Nínú etí
- Labẹ iru ẹhin
- Crotch
- Awọn iyipo ọrun ati isalẹ agbọn
Lo iná mànàmáná nígbà tí ó bá yẹ. Tí o bá rí ọ̀pọ̀lọpọ̀ eékún, ó jẹ́ àmì tó lágbára pé ectoparasite ti kó àrùn àti ewu àwọn àrùn tó so mọ́ ọn.
5. Ṣíṣàwárí nípasẹ̀ àyẹ̀wò yàrá (ìjẹ́rìí tó péye jùlọ)
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wíwo àwọn àmì àrùn náà wúlò, àyẹ̀wò tó péye jùlọ sábà máa ń béèrè fún àyẹ̀wò àyẹ̀wò kan.
a) Àyẹ̀wò ìgbẹ́ (àyẹ̀wò ẹyin kòkòrò)
Ọ̀nà tí ó wọ́pọ̀ jùlọ ni kí a ka iye ẹyin ìgbẹ́. Àyẹ̀wò yìí máa ń ṣírò iye ẹyin fún gram kan nínú ìgbẹ́, èyí tí yóò jẹ́ kí dókítà ẹranko rẹ lè ṣe àyẹ̀wò bí àrùn náà ṣe le tó àti láti mọ ìdí tí ó fi yẹ kí a tọ́jú rẹ̀.
Àwọn àǹfààní pàtàkì:
– Ó ń ran lọ́wọ́ láti mọ̀ bóyá ìṣòro ìfúnpọ̀/ìgbẹ́ gbuuru jẹ́ nítorí àwọn kòkòrò.
– Ṣe iranlọwọ lati ṣe abojuto ipa ti oogun imukuro kokoro (boya o tun munadoko tabi resistance ti waye)
b) Idanwo ẹjẹ
Tí a bá fura sí pé àwọn kòkòrò àrùn ẹ̀jẹ̀ tàbí ẹ̀jẹ̀ líle koko ń ṣàn, àwọn àyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀ lè fi hàn pé:
– Awọn sẹẹli ẹjẹ pupa ti dinku (ẹjẹ)
– Àwọn àmì ìgbóná ara
– Àmì àwọn àkóràn parasitic kan gẹ́gẹ́ bí àwọn àyẹ̀wò tí a ṣe
c) Àyẹ̀wò ìfọ́ awọ ara
Fún àwọn ọ̀ràn scabies tàbí mites, dókítà ẹranko lè ya àwòrán awọ ara, lẹ́yìn náà kí ó wò ó lábẹ́ awò microscope láti rí àwọn mites tàbí ẹyin.
Tí àwọn àgbẹ̀ bá ní àǹfààní láti rí iṣẹ́ ìlera ẹranko, a gbani nímọ̀ràn gidigidi láti ṣe àyẹ̀wò yàrá yìí, pàápàá jùlọ ní àwọn oko kékeré àti ńlá.
6. Àwọn okùnfà ewu tó ń ran lọ́wọ́ láti sọ àsọtẹ́lẹ̀ ìkọlù àwọn kòkòrò àrùn
Ní àfikún sí wíwo àwọn àmì àrùn náà, àwọn olùtọ́jú ẹranko tún nílò láti ṣe àyẹ̀wò àwọn ipò tí ó wà nínú àgò àti ìtọ́jú tí ó wà nínú ewu gíga láti fa àwọn kòkòrò àrùn, fún àpẹẹrẹ:
– Àgò náà ní ọ̀rinrin, ó dọ̀tí, kò sì sábà mọ́ tónítóní.
– Isanra ẹran ọsin giga
– Eto ìjẹko ti kii ṣe iyipo (a nlo awọn koriko nigbagbogbo)
– Kò sí ètò ìparun kokoro tí a gbèrò láti ṣe
– Àwọn ẹran ọ̀sìn tuntun ń wọlé láìsí ìyàsọ́tọ̀
– Àkókò òjò (ní gbogbogbòò, ó máa ń mú kí àwọn kòkòrò àti àwọn kòkòrò pọ̀ sí i)
Tí àwọn ohun tó lè fa ewu yìí bá wà, ó yẹ kí a máa rí i nígbà gbogbo nítorí pé ó ṣeé ṣe kí àrùn náà kó sí i.
7. Ìgbà wo ló yẹ kí o pe onímọ̀ nípa ẹranko lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀?
Àwọn àgbẹ̀ gbọ́dọ̀ wá ìrànlọ́wọ́ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ láti ọ̀dọ̀ àwọn òṣìṣẹ́ ìlera ẹranko tí àwọn ipò wọ̀nyí bá dìde:
– Ìgbẹ́ gbuuru líle, pàápàá jùlọ lára àwọn ẹran ọ̀sìn kékeré
– Àwọn ẹran ọ̀sìn kò lágbára púpọ̀, wọn kò fẹ́ jẹun, tàbí wọ́n ti gbẹ.
– Àwọ̀ ojú/gọ́ọ̀mù tó le gan-an
- Pipadanu iwuwo lile ni akoko kukuru
– Ọpọlọpọ awọn ẹran ọ̀sìn ló ń ṣàìsàn ní àkókò kan náà
– A rí ọ̀pọ̀lọpọ̀ eékún/ìlà tàbí àwọn àmì àrùn scabies tó ń tàn kálẹ̀
Ìtọ́jú kíákíá lè gba àwọn ẹran ọ̀sìn là kí ó sì dènà ìtànkálẹ̀ káàkiri ilé ẹran náà.
8. Ìparí: wíwá nǹkan ní ìbẹ̀rẹ̀ jẹ́ pàtàkì
Ṣíṣàwárí àwọn kòkòrò àrùn nínú ẹran ọ̀sìn nílò àpapọ̀ àkíyèsí déédéé, àyẹ̀wò ara tí ó rọrùn, àti ìfìdí múlẹ̀ ní yàrá, nígbà tí ó bá ṣeé ṣe. Bí a bá ṣe tètè rí àwọn kòkòrò àrùn náà, bẹ́ẹ̀ náà ni ìtọ́jú tó gbéṣẹ́ yóò ṣe máa lọ síwájú, àdánù ọrọ̀ ajé yóò sì dín kù. Àwọn àgbẹ̀ tí wọ́n ń ṣọ́ra fún ipò ẹran ọ̀sìn àti tí wọ́n ń tọ́jú àwọn ilé ìtọ́jú mímọ́ sábà máa ń ṣe àṣeyọrí nínú pípa àwọn kòkòrò àrùn mọ́ ju àwọn tí wọ́n ń ṣe iṣẹ́ nígbà tí ẹran ọ̀sìn bá ti ń ṣàìsàn gidigidi lọ.
Nípa ṣíṣe àyẹ̀wò ojoojúmọ́, kíkíyèsí àwọn ìyípadà nínú iṣẹ́ wọn, ṣíṣàyẹ̀wò ìgbẹ́ àti awọ ara, àti ṣíṣiṣẹ́ pẹ̀lú onímọ̀ nípa ẹranko fún àyẹ̀wò àpẹẹrẹ, àwọn àgbẹ̀ lè jẹ́ kí àwọn ẹranko wọn ní ìlera, kí wọ́n máa méso jáde, kí wọ́n sì lè dènà àwọn kòkòrò àrùn.
