Ìtàn Iwájú Ọjọ́: Láti Aristotle sí Àwọn Satẹlaiti Tó Tẹ̀síwájú
Ìmọ̀ nípa ojú ọjọ́, ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tó ń ṣe àgbéyẹ̀wò àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ojú ọjọ́, ti yí padà lọ́nà tó ga ju ti ìgbà lọ. Ó ti jẹ́ ìrìn àjò tó yanilẹ́nu, láti àwọn àkíyèsí tó rọrùn sí lílo àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ tó ti pẹ́ títí dé lílo àwọn sátẹ́láìtì. Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣàlàyé ìtàn ojú ọjọ́, ìrìn àjò tó kún fún àwọn àwárí àti àwọn àtúnṣe tuntun.
Ìmọ̀ nípa ojú ọjọ́ àtijọ́ (Ṣáájú ọ̀rúndún 18)
Ìtàn nípa ojú ọjọ́ lè padà sí ilẹ̀ Gíríìsì àtijọ́. Aristotle jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ènìyàn pàtàkì ní àsìkò yìí, ẹni tó kọ ìwé "Meteorologica" ní nǹkan bí ọdún 340 ṣáájú kí Jésù tó bí Jésù. Ìwé yìí ṣàkọsílẹ̀ onírúurú ìṣẹ̀lẹ̀ ojú ọjọ́ bíi afẹ́fẹ́, òjò, mànàmáná, àti ìkùukùu. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn èrò Aristotle kò péye pátápátá, ó jẹ́ ìpìlẹ̀ fún òye ojú ọjọ́ àti ojú ọjọ́ ní ìbẹ̀rẹ̀.
Lẹ́yìn náà, ní ọ̀rúndún kejì ṣáájú Sànmánì Kristẹni, Hipparchus ti Nicaea ṣe àkọsílẹ̀ àwọn ìràwọ̀, ó sì ṣàwárí ìpele ...
Àkókò Àárín Gbùngbùn (Ọ̀rúndún 9 sí 16)
Ní àsìkò ẹ̀sìn Islam, àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì bíi Al-Kindi àti Ibn Sina (Avicenna) ṣe àfikún ìmọ̀ pàtàkì nípa ojú ọjọ́. Nínú àwọn ìwé rẹ̀ "The Book of Healing" àti "The Canon of Medicine," Ibn Sina ṣàlàyé onírúurú ìṣẹ̀lẹ̀ ojú ọjọ́, ó sì gbìyànjú láti lóye àwọn ìlànà tó wà lábẹ́ wọn.
Ní Yúróòpù, ìyípadà Renaissance ti ọ̀rúndún kẹrìndínlógún mú àwọn àtúnṣe tuntun wá nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì. Leonardo da Vinci ṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àyẹ̀wò tó ní í ṣe pẹ̀lú afẹ́fẹ́, bó tilẹ̀ jẹ́ pé a kò lóye púpọ̀ nínú iṣẹ́ rẹ̀ títí di ìgbà ikú rẹ̀. Evangelista Torricelli ló kọ́ barometer àkọ́kọ́ ní ọdún 1643, èyí tó mú kí a lè wọn ìwọ̀n ìfúnpá afẹ́fẹ́ tó péye jù.
Ọjọ́ Ìmọ́lẹ̀ (Ọ̀rúndún 17 sí 19)
Àwọn ìlọsíwájú pàtàkì nínú ìmọ̀ ojú ọjọ́ wáyé nígbà Ìmọ́lẹ̀. Ìṣẹ̀dá barometer, thermometer, àti hygrometer jẹ́ kí àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì lè wọn onírúurú pàrámítà ojú ọjọ́ lọ́nà tó péye. Robert Hooke àti Robert Boyle ní England ṣe àwọn àyẹ̀wò láti lóye ìfúnpá ojú ọjọ́ àti ìbáṣepọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú ojú ọjọ́.
Ní ọdún 1735, George Hadley dábàá ìlànà ìṣàn ojú ọ̀run tí a mọ̀ sí “Hadley Sẹ́ẹ̀lì.” Ìlànà yìí ṣàlàyé bí afẹ́fẹ́ ìṣòwò ṣe ń lọ ní àwọn ilẹ̀ olóoru àti àwọn ilẹ̀ olóoru, èyí sì pèsè ìpìlẹ̀ pàtàkì fún èrò ìfàsẹ́yìn ojú ọ̀run. Ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún, àwọn àwòrán bíi Carl-Gustaf Rossby àti William Ferrel ṣe àgbékalẹ̀ àwọn àpẹẹrẹ ìṣàn ojú ọ̀run tí ó díjú sí i.
Ìgbà Òde Òní (Ọ̀rúndún 20)
Ọ̀rúndún ogún ni ó fi àsìkò òde òní ti ìmọ̀ ojú ọjọ́ hàn pẹ̀lú ìlọsíwájú nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ àti àwọn ọ̀nà ìṣàyẹ̀wò. Ìṣẹ̀dá bọ́ọ̀lù ojú ọjọ́ ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún yìí mú kí a lè wọn ojú ọ̀run ní àwọn ibi gíga tó ga jù.
Ní ọdún 1920, onímọ̀ nípa èrò-orí ará Norway, Vilhelm Bjerknes àti àwọn ẹgbẹ́ rẹ̀ ṣe àgbékalẹ̀ ìmọ̀ nípa èrò-orí iwájú, èyí tí ó fi ìyàtọ̀ hàn láàárín afẹ́fẹ́ gbígbóná àti òtútù àti bí wọ́n ṣe ń ṣe àjọṣepọ̀ láti mú ojú ọjọ́ jáde. Èyí ló mú èrò-orí iwájú wá, tí a ṣì ń lò nínú àsọtẹ́lẹ̀ ojú ọjọ́ òde òní.
Lílo radar nígbà Ogun Àgbáyé Kejì ran lọ́wọ́ láti mọ òjò àti láti lóye ìjì tó ń jà dáadáa. Lẹ́yìn ogun náà, radar ojú ọjọ́ di ohun èlò pàtàkì fún àwọn onímọ̀ nípa ojú ọjọ́, èyí tó mú kí wọ́n lè mọ ìjì àti àwọn ètò ojú ọjọ́ mìíràn ní kùtùkùtù.
Ìdàgbàsókè àwọn Satẹlaiti àti Kọ̀mpútà (Lẹ́yìn Ogun Àgbáyé Kejì títí di Ìsinsìnyí)
Ìyípadà ńlá kan nínú ìmọ̀ ojú ọjọ́ dé pẹ̀lú ìgbékalẹ̀ satẹlaiti àkíyèsí ojú ọjọ́ àkọ́kọ́, TIROS-1, láti ọwọ́ Amẹ́ríkà ní ọdún 1960. Satẹlaiti yìí pèsè àwòrán àwọsánmà àkọ́kọ́ ní àgbáyé, èyí tí ó mú kí a lè máa ṣe àkíyèsí ojú ọjọ́ ní àkókò gidi. Lílo àwọn satẹlaiti ojú ọjọ́ ti pọ̀ sí i kíákíá, àti nísinsìnyí àwọn satẹlaiti bíi NOAA, GOES, àti METEOSAT ń kó ipa pàtàkì nínú àkíyèsí ojú ọjọ́ àti àsọtẹ́lẹ̀.
Ìlọsíwájú nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ kọ̀mpútà ní ìdajì kejì ọ̀rúndún ogún tún ṣe pàtàkì. Àwọn àpẹẹrẹ ojú ọjọ́ nọ́mbà, tí wọ́n ń lo òfin fisiksi láti sọ àsọtẹ́lẹ̀ nípa ìwà ojú ọjọ́, di ohun tó péye jù pẹ̀lú bí àwọn kọ̀mpútà ṣe dé. Àwọn àpẹẹrẹ Àsọtẹ́lẹ̀ Àgbáyé (GFS) àti European Centre for Medium-Range Weather Forecasts (ECMWF) jẹ́ àpẹẹrẹ lílo supercomputers fún àsọtẹ́lẹ̀ ojú ọjọ́ àgbáyé.
Ipinle Oju-ọjọ Ode-Ojo Ode
Lónìí, ìmọ̀ nípa ojú ọjọ́ ló wà ní iwájú nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti ìmọ̀ ẹ̀rọ. Lílo àwọn àpẹẹrẹ nọ́mbà, dátà sátẹ́láìtì, rédà Doppler, àti àwọn ibùdó ojú ọjọ́ aládàáṣe gba ààyè fún àsọtẹ́lẹ̀ ojú ọjọ́ tó péye àti tó ṣáájú. Ìyípadà ojú ọjọ́ àti ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa àwọn àpẹẹrẹ ojú ọjọ́ tó le koko tún jẹ́ àwọn apá pàtàkì nínú ìmọ̀ nípa ojú ọjọ́ òde òní.
Ọ̀kan lára àwọn ohun èlò tuntun ni àwọn ẹ̀ka ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ńlá àti ẹ̀kọ́ ẹ̀rọ, èyí tí ó mú kí a lè ṣe àgbéyẹ̀wò ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ojú ọjọ́ ní ìwọ̀n tí a kò tíì rí irú rẹ̀ rí. Àwọn iṣẹ́ àgbékalẹ̀ bíi Climate Prediction Center àti Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) ń lo ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ yìí láti lóye àti láti dín ipa ìyípadà ojú ọjọ́ kù.
Penutup
Ìtàn ìmọ̀ ojú ọjọ́ jẹ́ ìtàn ìdàgbàsókè ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì nípasẹ̀ àkíyèsí, àdánwò, àti ìmọ̀ ẹ̀rọ. Láti àwọn àkíyèsí Aristotle tó rọrùn títí dé lílo àwọn satẹ́láìtì àti àwọn kọ̀ǹpútà alágbára, ìgbésẹ̀ kọ̀ọ̀kan ti mú wa sún mọ́ òye pípé nípa ètò ojú ọjọ́ tó díjú. Ìmọ̀ ojú ọjọ́ ń tẹ̀síwájú láti yípadà àti láti bá àwọn ìpèníjà tuntun mu, títí kan ìyípadà ojú ọjọ́ àgbáyé, èyí tó sọ ọ́ di pápá tó lágbára àti tó báramu nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì òde òní.
