Àlàyé nípa Elékítírọ́nì àti Prótónì
Pendahuluan
Àwọn elekitironi àti proton jẹ́ oríṣi méjì ti àwọn èròjà subatomic tí ó ṣe pàtàkì nínú fisiksi àti kemistri. Àwọn ni àwọn ipilẹ̀ ìkọ́lé àwọn átọ̀mù, èyí tí ó jẹ́ àwọn ipilẹ̀ ìkọ́lé gbogbo ohun tí ó wà ní àgbáyé. Lílóye àwọn elekitironi àti proton ṣe pàtàkì fún kíkẹ́kọ̀ọ́ nípa ìṣètò átọ̀mù, àwọn ìṣesí kẹ́míkà, àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ara mìíràn. Àpilẹ̀kọ yìí yóò jíròrò orísun, àwọn ànímọ́, àti ipa àwọn elekitironi àti proton.
Àwọn ẹ̀ltírọ́nì: Àwọn èròjà tí a fi agbára pamọ́ sí ní odi
Ìtàn Àwárí
Onímọ̀ nípa físíìsì J.J. Thomson ló kọ́kọ́ ṣe àwárí àwọn èétírónù ní ọdún 1897 nípasẹ̀ àwọn àyẹ̀wò ọ̀nà ìtújáde cathode ray tube. Àwárí yìí yí òye wa nípa ìṣètò átọ́míìkì padà láti inú àpẹẹrẹ plum pudding sí èyí tó túbọ̀ gbòòrò sí i.
Àwọn Ànímọ́ ti Àwọn Elétírọ́nù
Àwọn elekitironi jẹ́ àwọn èròjà atọ́míìkì tí wọ́n ní agbára òdì (-1). Ìwọ̀n elekitironi jẹ́ nǹkan bí 9.109 × 10^-31 kìlógíráàmù, èyí tí ó kéré gan-an ní ìfiwéra pẹ̀lú ìwọ̀n àwọn proton àti neutron. Láìka ìwọ̀n wọn sí, àwọn elekitironi ń kó ipa pàtàkì nínú onírúurú ìṣẹ̀lẹ̀ ti ara àti kẹ́míkà.
Pínpín Àwọn Elékítírónù nínú Àwọn Átọ̀mù
Àwọn elekitironi ni a pín kiri ni awọn fẹlẹfẹlẹ, tabi "ikarahun," ni ayika nucleus (arin atomu kan). Ikarahun kọọkan ni ipele agbara ti o yatọ, ati pe awọn elekitironi maa n gba ipele ti o ni agbara ti o kere julọ ti o wa. Imọ-jinlẹ ti awọn ilana kuantum pese eto iṣiro fun oye ihuwasi awọn elekitironi ninu awọn atomu, nipasẹ awọn imọran ti awọn iṣẹ igbi ati iṣeeṣe.
Ipa ti Awọn Elektroni
Àwọn elekitironi ló ń fa ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣẹ̀lẹ̀ lórí àwọn ìwọ̀n kékeré àti àwọn ohun èlò kéékèèké. Nínú kẹ́mísírì, àwọn elekitironi nínú ikarahun ìta (valence electrons) ń kó ipa pàtàkì nínú àwọn ìdè kẹ́míkà àti àwọn ìṣesí kẹ́míkà. Nínú iná mànàmáná àti magneticism, ìṣàn àwọn elekitironi ni ohun tí a mọ̀ sí iná mànàmáná.
Prótónì: Pátíkúlù tí a gba agbára rẹ̀ dáadáa
Ìtàn Àwárí
Ernest Rutherford ló ṣàwárí àwọn proton ní ọdún 1919 nípasẹ̀ àwọn àyẹ̀wò tí ó fi bombarded nitrogen pẹ̀lú àwọn patikulu alpha, tí ó sì ń mú àwọn patikulu hydrogen rere jáde. Àwárí yìí mú kí a mọ̀ pé nucleus atomiki ní àwọn proton àti neutron.
Àwọn Ànímọ́ Prótónì
Proton jẹ́ èròjà abẹ́ atọ́mù pẹ̀lú agbára ìdánwò rere (+1) àti ìwọ̀n tó tó 1.672 × 10^-27 kìlógíráàmù, èyí tó tóbi ju ìwọ̀n elekitironi lọ. Àwọn Proton, pẹ̀lú neutron, ló ń ṣe nucleus atọ́mù, èyí tó jẹ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwọ̀n átọ́mù.
Ipo ti awọn Protoni ninu awọn Atomu
Àwọn Proton wà nínú nucleus, àárín gbùngbùn tó nípọn gan-an nínú átọ̀mù kan, èyí tó kéré ní ìfiwéra pẹ̀lú gbogbo ìwọ̀n átọ̀mù náà. A máa ń fi iye proton tó wà nínú nucleus rẹ̀ hàn gẹ́gẹ́ bí nọ́mbà átọ̀mù rẹ̀. Fún àpẹẹrẹ, carbon ní proton mẹ́fà nínú nucleus rẹ̀, nígbà tí atẹ́gùn ní mẹ́jọ.
Ipa ti awọn Protoni
Àwọn Protoni máa ń pèsè ìdúróṣinṣin àti ìdámọ̀ fún àwọn átọ̀mù. Àwọn Protoni tún máa ń kó ipa nínú ìbáṣepọ̀ alágbára átọ̀mù, agbára pàtàkì tí ó so nucleus pọ̀ nípa díso àwọn protoni àti neutron pọ̀. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, nínú àwọn ìṣiṣẹ́ kẹ́míkà, àwọn ìyípadà nínú iye àwọn protoni lè yí ohun kan padà sí òmíràn nípasẹ̀ àwọn ìṣiṣẹ́ átọ̀mù.
Àwọn ìbáṣepọ̀ àti ìbáṣepọ̀ láàrín àwọn Elékítírónù àti àwọn Prótónù
Agbára Ẹ̀rọ itanna
Agbára itanna amúlétutù ló máa ń fa àwọn elektroni àti proton mọ́ ara wọn. Ìfàmọ́ra yìí ló ń jẹ́ ìpìlẹ̀ ìṣètò átọ́míìkì. Àwọn elektroni tí ń yípo nucleus náà máa ń pa ìjìnnà kan mọ́ nítorí pé ó wà láàárín agbára fífẹ́ àwọn proton àti agbára kinetic ti àwọn elektroni.
Àwọn átọ́mù àti agbára iná mànàmáná
Ní ipò àìdádúró, átọ̀mù kan ní iye proton àti electrons tó dọ́gba, nítorí náà, àpapọ̀ agbára rẹ̀ jẹ́ òdo. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn átọ̀mù lè pàdánù tàbí jèrè electrons, kí wọ́n di ions (cations) tó gba agbára rere tí wọ́n bá pàdánù electrons, tàbí àwọn ions (anions) tó gba agbára àìdádúró tí wọ́n bá gba electrons. Ìlànà yìí ṣe pàtàkì nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣiṣẹ́ kẹ́míkà àti onírúurú ìlò ìmọ̀ ẹ̀rọ, títí kan àwọn bátìrì àti àwọn sẹ́ẹ̀lì electrolytic.
Àwọn Ìdè Kẹ́míkà
Àwọn ìsopọ̀ kẹ́míkà máa ń wáyé nítorí ìbáṣepọ̀ láàrín àwọn elektroni nínú àwọn ìkarahun òde àwọn átọ̀mù. Àwọn protoni, nípasẹ̀ àwọn elektroni wọn, ló ń pinnu bí àwọn átọ̀mù yóò ṣe máa ṣe sí ara wọn. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ irú ìsopọ̀ kẹ́míkà ló wà, títí kan covalent, ionic, àti metallic bonds, gbogbo èyí tí ó ní àwọn elektroni nínú ní ọ̀nà kan.
Àwọn Ohun Tí A Lè Ṣe àti Àwọn Ohun Tí A Lè Ṣe
Nínú Ìmọ̀-ẹ̀rọ Òde-Òní
Àwọn ẹ̀rọ itanna ló ń kó ipa pàtàkì nínú gbogbo ìmọ̀ ẹ̀rọ itanna òde òní. Láti àwọn ẹ̀rọ semiconductors nínú kọ̀ǹpútà àti fóònù alágbèéká sí àwọn ẹ̀rọ ìṣègùn àti ìmọ̀ ẹ̀rọ ìwífún, ìṣe àwọn ẹ̀rọ itanna nínú àwọn ohun èlò àti àyíká jẹ́ pàtàkì sí iṣẹ́ wọn.
Àwọn ohun èlò ìwádìí nípa fisiksi àti àwọn ohun èlò ìwádìí nípa afẹ́fẹ́
Àwọn Proton jẹ́ pàtàkì sí ìmọ̀-ẹ̀rọ físíìsì átọ́míìkì àti ìmọ̀-ẹ̀rọ ààrò atọ́míìkì. Nínú ìdàpọ̀ átọ́míìkì, àwọn proton máa ń para pọ̀ láti ṣẹ̀dá helium, wọ́n sì máa ń tú agbára jáde nínú iṣẹ́ náà. Èyí ni ìlànà ìpìlẹ̀ oòrùn àti gbogbo ìràwọ̀, ó sì tún jẹ́ agbègbè ìwádìí fún àwọn orísun agbára tuntun, mímọ́ tónítóní, àti tó gbéṣẹ́ jù.
Àwọn Àbájáde Nínú Ẹ̀kọ́ Ìmọ̀ Ẹ̀dá
Nínú ìmọ̀ ẹ̀dá, àwọn proton kó ipa pàtàkì nínú onírúurú ìlànà ìṣẹ̀dá-ẹ̀mí. Fún àpẹẹrẹ, a lo ìpele proton kọjá àwọ̀ ara sẹ́ẹ̀lì láti ṣe adenosine triphosphate (ATP), molecule tí ó ń fúnni ní agbára fún gbogbo ìlànà sẹ́ẹ̀lì nínú àwọn ohun alààyè.
Penutup
Àwọn elekitironi àti proton jẹ́ àwọn èròjà kékeré tó para pọ̀ di ohun pàtàkì ní àgbáyé. Pẹ̀lú àwọn ànímọ́ tó yàtọ̀ síra ṣùgbọ́n tó ń bá ara wọn mu, wọ́n ń mú kí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ara àti kẹ́míkà tó díjú, láti ìṣètò átọ́mù sí àwọn ìṣesí kẹ́míkà àti ìmọ̀ ẹ̀rọ òde òní. Òye jíjinlẹ̀ nípa àwọn èròjà wọ̀nyí kì í ṣe pé ó ń mú kí ìmọ̀ wa nípa àgbáyé pọ̀ sí i nìkan, ó tún ń ṣí ilẹ̀kùn sí àwọn ìṣẹ̀dá tuntun tó ń nípa lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ apá ìgbésí ayé wa.
