Ìfàmọ́ra òòfà ilẹ̀ ayé
Ìwalẹ̀ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn agbára pàtàkì jùlọ ní àgbáyé. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a kò lè rí i, àwọn ipa rẹ̀ ni a máa ń ní nígbà gbogbo: àwọn nǹkan máa ń jábọ́ sí ilẹ̀, omi máa ń ṣàn sí àwọn ibi gíga, a sì lè dúró ṣinṣin láìsí pé afẹ́fẹ́ ń léfòó. Láàrín oríṣiríṣi orísun agbára walẹ̀, èyí tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìgbésí ayé ènìyàn ni agbára òòfà ilẹ̀ ayé. Agbára yìí ń mú kí ènìyàn, ẹranko, ewéko, òkun, àti afẹ́fẹ́ dúró mọ́ pílánẹ́ẹ̀tì, ó sì tún ń ṣàkóso ìṣípo ọ̀pọ̀ nǹkan ní àyíká ayé, títí kan àwọn satẹ́láìtì àtọwọ́dá.
Lílóye agbára òòfà
Ní ṣókí, ìfàmọ́ra òòfà ni agbára tí ó ń fa àwọn nǹkan tí ó pọ̀ mọ́ ara wọn. Nítorí pé ilẹ̀ ayé ní ìwọ̀n tó tóbi tó bẹ́ẹ̀, ó ń fa gbogbo ohun tí ó yí i ká sí àárín rẹ̀. Ìfàmọ́ra yìí kan gbogbo ohun: àpáta, omi, ara ènìyàn, àti afẹ́fẹ́ pàápàá. Bí ìwọ̀n ohun kan bá ṣe pọ̀ tó, bẹ́ẹ̀ náà ni agbára òòfà rẹ̀ ṣe pọ̀ sí i.
A ṣe àlàyé èrò yìí ní ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì nípasẹ̀ òfin ìfàmọ́ra gbogbogbòò, tí Isaac Newton gbé kalẹ̀. Gẹ́gẹ́ bí ìlànà Newton, agbára ìfàmọ́ra láàárín àwọn ohun méjì sinmi lórí ìwọ̀n wọn àti ìjìnnà láàrín wọn. Èyí túmọ̀ sí wípé Ilẹ̀ ayé fà wá mọ́ra nítorí ìwọ̀n rẹ̀, a sì tún fà Ilẹ̀ ayé mọ́ra, ṣùgbọ́n agbára wa kéré débi pé a kò lè rí i lójoojúmọ́.
Kí ló dé tí àwọn nǹkan fi ń jábọ́ sílẹ̀?
Tí a bá tú ohun kan sílẹ̀ láti ọwọ́, yóò máa lọ sí “ìsàlẹ̀,” ìyẹn ni pé, sí àárín ilẹ̀ ayé. Ìsàlẹ̀ kì í ṣe ìtọ́sọ́nà kan náà níbi gbogbo tí a bá wò ó láti ojú ọ̀run; “ìsàlẹ̀” máa ń túmọ̀ sí àárín ilẹ̀ ayé nígbà gbogbo. Ìdí nìyí tí àwọn ènìyàn ní oríṣiríṣi apá ayé fi ń rò pé wọ́n dúró lórí ilẹ̀, kì í ṣe pé wọ́n ń yípo tàbí wọ́n ń já bọ́ sínú òfuurufú.
Ohun pàtàkì mìíràn ni ìyára òòfà. Nítòsí ojú ilẹ̀ ayé, ohun tí ó ń jábọ́ máa ń ní ìyára tó tó 9,8 m/s². Èyí túmọ̀ sí wípé ní gbogbo ìṣẹ́jú àáyá, ìyára ohun náà máa ń pọ̀ sí i ní nǹkan bíi 9,8 m fún ìṣẹ́jú àáyá kan (tí a kò bá fojú fo agbára afẹ́fẹ́). Ìdí nìyí tí àwọn ohun tí ó ń jábọ́ fi máa ń yára títí tí wọ́n fi máa ń lu ilẹ̀.
Ìwúwo, ìwúwo, àti ìwúwo: nígbà míìrán a máa ń darúgbó
Nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ́, ọ̀pọ̀ ènìyàn máa ń fi “ìwúwo” wé “ìwúwo”, bó tilẹ̀ jẹ́ pé méjèèjì yàtọ̀ síra.
– Ìwọ̀n ni iye ohun tó wà nínú ohun kan. Ìwọ̀n kì í yípadà kódà bí a bá gbé ohun náà lọ sí ibòmíràn.
– Ìwúwo ni agbára òòfà tí ó ń ṣiṣẹ́ lórí ìwọ̀n náà. Ìwúwo sinmi lórí ìyára tí ó ń wáyé nítorí agbára òòfà.
Fọ́múlá tí a sábà máa ń lò ni:
Ìwúwo (W) = ìwọ̀n (m) × ìyárasíṣe nítorí òòfà (g)
Tí ènìyàn bá ní ìwọ̀n 50 kg lórí ilẹ̀ ayé, ìwọ̀n rẹ̀ tó nǹkan bí 50 × 9,8 = 490 newtons. Tí ẹni náà bá wà lórí òṣùpá, ìwọ̀n ìyára tí agbára òòfà ń fà kò ní pọ̀ tó bẹ́ẹ̀, nítorí náà ìwọ̀n rẹ̀ kò ní pọ̀ tó bẹ́ẹ̀—bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìwọ̀n rẹ̀ yóò dúró sí 50 kg.
Kí ló dé tí agbára ìwalẹ̀ ayé kò fi jọra ní gbogbo ibi?
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a sábà máa ń kà á sí pé ó dúró ṣinṣin, agbára ìwalẹ̀ ayé yàtọ̀ díẹ̀ láti ibì kan sí ibòmíràn. Ọ̀pọ̀ ìdí ló wà fún èyí:
1. Apẹrẹ Aye ko yipo patapata
Ayé “wú” díẹ̀ ní equator, ó sì tẹ́jú díẹ̀ ní àwọn ọ̀pá. Nítorí náà, ìjìnnà láti ọ̀dọ̀ ẹnìkan ní equator sí àárín Ayé jìnnà díẹ̀ sí ẹnìkan ní àwọn ọ̀pá náà, nítorí náà, agbára ìwalẹ̀ wọn kéré díẹ̀.
2. Yíyípo ayé
Ayé ń yípo lórí ààlà rẹ̀. Yíyípo yìí ní ipa láti dín agbára tó gbéṣẹ́ sí àárín kù, pàápàá jùlọ ní ààlà. Nítorí náà, ìwọ̀n ohun kan ní ààlà kéré díẹ̀ sí ti àwọn òpó.
3. Gíga ibi náà
Bí ipò kan bá ga ju ìpele òkun lọ, bẹ́ẹ̀ náà ni yóò ṣe jìnnà sí àárín ilẹ̀ ayé, nítorí náà agbára òòfà kò ní pọ̀ díẹ̀. Nítorí náà, òòfà kò ní pọ̀ ju ìpele òkun lọ.
4. Pínpín ibi-ara láàrín ilẹ̀ ayé
Ayé kò ní ìwọ̀n tó péye. Àwọn ìyàtọ̀ nínú ìṣètò àpáta, àwọn òkè ńlá, àti àwọn agbada omi pàápàá lè fa àwọn ìyàtọ̀ kékeré nínú agbára ìwalẹ̀ ilẹ̀.
Iyatọ yii ko ṣe akiyesi pupọ ninu awọn iṣẹ ojoojumọ, ṣugbọn o ṣe pataki ni awọn wiwọn imọ-jinlẹ, maapu ilẹ-aye, ati lilọ kiri deede.
Ipa ti agbara ilẹ aye fun igbesi aye
Láìsí agbára òòfà ilẹ̀ ayé tó lágbára tó, ó ṣeé ṣe kí ìwàláàyè bí a ṣe mọ̀ ọ́n kò sí. Àwọn ipa pàtàkì rẹ̀ nìyí:
– Di oju-aye mu
Lílo agbára òògùn máa ń mú kí àwọn gáàsì bíi atẹ́gùn àti nitrogen dúró ní ayé. Láìsí afẹ́fẹ́, otútù yóò pọ̀ jù, afẹ́fẹ́ tí a lè mí kò ní sí, ààbò kúrò lọ́wọ́ ìtànṣán oòrùn yóò sì dínkù.
- O ntọju omi lori ilẹ
Okun, adagun, odo, ati paapaa omi inu ile ni agbara walẹ “di mu”. Ti agbara walẹ ba kere pupọ, omi le jade lọ si aaye ni irọrun, paapaa ni igba pipẹ.
- Ṣe iranlọwọ fun iyipo omi
Òjò ń rọ̀ nítorí pé agbára ìwalẹ̀ ń fa omi sínú ilẹ̀. Àwọn odò tún ń ṣàn lọ sí òkun nítorí pé agbára ìwalẹ̀ ń fa omi sí ibi gíga.
– Ṣíṣẹ̀dá ètò ara àwọn ohun alààyè
Ara ènìyàn ti bá agbára ìwalẹ̀ ayé mu fún ọ̀pọ̀ mílíọ̀nù ọdún. Àwọn egungun, iṣan ara, àti ètò ìṣàn ẹ̀jẹ̀ ń ṣiṣẹ́ lábẹ́ àwọn ipò wọ̀nyí. Ìdí nìyí tí àwọn arìnrìn-àjò ojú ọ̀run fi ń ní ìrírí àwọn ìyípadà nínú ara bíi ìdínkù nínú iṣan ara àti ìwọ̀n egungun.
Ìwọ̀n agbára àti ìyípo: kí ló dé tí àwọn sátẹ́láìtì kò fi ń jábọ́?
Ó lè dàbí ohun àjèjì: tí agbára ìwalẹ̀ ayé bá fa gbogbo nǹkan sẹ́yìn, kí ló dé tí àwọn satẹlaiti fi lè máa “fọ́nfo” ní ojú ọ̀run? Àwọn satẹlaiti ń wó lulẹ̀ sí ojú ọ̀run nígbà gbogbo, ṣùgbọ́n wọ́n tún ní iyàrá gíga ní ìpele. Nítorí náà, àwọn satẹlaiti ń yípadà sí ìlà bí ayé ṣe ń yípo, wọ́n sì ń ṣe ìyípo.
Ni awọn ọrọ miiran, iyipo jẹ abajade ti iwọntunwọnsi laarin:
– ìfàmọ́ra òòfà tí ó ń fa sátẹ́láìtì sí Ilẹ̀ Ayé, àti
– iyara tangential ti o jẹ ki satẹlaiti naa tẹsiwaju.
Ìlànà kan náà tún ṣàlàyé bí òṣùpá ṣe ń yí ayé po àti bí ayé ṣe ń yí oòrùn po.
Ipa ti walẹ lori awọn iṣẹlẹ lori ilẹ aye
Ìfàmọ́ra òòfà ilẹ̀ ayé tún ní ipa lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣẹ̀lẹ̀ àdánidá, fún àpẹẹrẹ:
- Ìṣàn omi
Ìwọ̀n agbára tí òṣùpá àti oòrùn ní lórí ilẹ̀ ayé ló ń darí ìgbì omi, àmọ́ agbára agbára ayé ṣì ń kó ipa pàtàkì nítorí pé omi “so mọ́ pílánẹ́ẹ̀tì” ó sì ń rìn lẹ́yìn agbára agbára agbára àwọn ẹ̀dá ọ̀run wọ̀nyí.
– Àwọn ìṣàn ilẹ̀ àti àwọn àpáta
Ìwalẹ̀ a máa fa ilẹ̀ àti àpáta sí ìsàlẹ̀. Nígbà tí àwọn òkè bá ga jù tàbí tí ilẹ̀ bá pàdánù agbára ìdè rẹ̀, agbára walẹ̀ a máa mú kí àwọn ènìyàn máa rìn kiri.
- Titẹ afẹfẹ ati oju ojo
Afẹ́fẹ́ ilẹ̀ ni a fi agbára òòfà mú, èyí tí ó ń fa ìfúnpọ̀. Àwọn ìyàtọ̀ nínú ìfúnpọ̀ àti otútù yóò ní ipa lórí bí afẹ́fẹ́ ṣe ń fẹ́ àti bí ojú ọjọ́ ṣe ń rí.
Líle ní ojú ìwòye òde òní
Newton ṣàlàyé agbára ìfàmọ́ra láàárín àwọn ibi púpọ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, nínú ìmọ̀ fisiksi òde òní, pàápàá jùlọ nípasẹ̀ ẹ̀kọ́ Albert Einstein nípa ìbáramu gbogbogbòò, a lóye agbára ìfàmọ́ra gẹ́gẹ́ bí àbájáde ìyípo àkókò-ayé tí ìwọ̀n àti agbára fà. Ayé “ń yí” àkókò-ayé ká, àwọn nǹkan sì ń gbéra gẹ́gẹ́ bí ìyípo yẹn. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé èyí lè dún bí ohun tí ó díjú, ní ìwọ̀n ojoojúmọ́, àwọn àbájáde náà bá ìṣirò Newton mu, wọ́n sì péye tó fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ète.
Ipari
Ìfàmọ́ra òòfà ilẹ̀ ayé ni agbára pàtàkì tó mú kí ìwàláàyè ṣeé ṣe lórí pílánẹ́ẹ̀tì yìí. Ó ṣàlàyé ìdí tí àwọn nǹkan fi ń jábọ́, ìdí tí a fi ní ìwọ̀n, bí omi ṣe ń ṣàn, bí a ṣe ń ṣe àtúnṣe afẹ́fẹ́, àti bí àwọn sátẹ́láìtì ṣe ń yípo. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a sábà máa ń kà á sí pé kò yí padà, agbára òòfà ilẹ̀ ayé yàtọ̀ díẹ̀ síra ní ìbámu pẹ̀lú ibi tí a wà, gíga, àti ìrísí ayé. Lílóye agbára òòfà ilẹ̀ ayé kì í ṣe pé ó ń ṣe ìrànlọ́wọ́ láti ṣàlàyé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ bí ápù tí ó ń jábọ́ láti orí igi nìkan, ṣùgbọ́n ó tún ń ṣí òye sílẹ̀ nípa bí àgbáyé ṣe ń ṣiṣẹ́, láti ìyípo pílánẹ́ẹ̀tì sí ìrìn àjò òfuurufú.
