Bí a ṣe lè ka Tábìlì Àkókò-ẹ̀kọ́: Ìtọ́sọ́nà Àgbáyé
Tábẹ́lì ìgbàlódé jẹ́ ọ̀kan lára àwọn irinṣẹ́ pàtàkì àti pàtàkì jùlọ ní ẹ̀ka kẹ́mísírì. Ó ní àwọn èròjà 118 tí a ti fìdí múlẹ̀ títí di òní, ó jẹ́ ìṣètò tábẹ́lì àwọn èròjà kẹ́mísírì tí a ṣe déédéé, tí ó ń fún àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì, àwọn olùkọ́ni, àti àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní ìsọfúnni pàtàkì ní ojú ìwòye kan. Àpilẹ̀kọ yìí ní èrò láti fúnni ní ìtọ́sọ́nà tí ó kún rẹ́rẹ́ tí ó sì yéni lórí bí a ṣe lè ka àti túmọ̀ tábẹ́lì ìgbàlódé lọ́nà tí ó dára.
Ifihan si awọn igbakọọkan Table
Dmitri Mendeleev ló kọ́kọ́ ṣẹ̀dá tábìlì ìgbàlódé náà ní ọdún 1869. Ó ṣètò àwọn èròjà náà nípa ìwọ̀n átọ̀mù, ó sì kíyèsí pé àwọn ànímọ́ kan máa ń tún ṣẹlẹ̀ lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan. Lónìí, tábìlì ìgbàlódé ti òde òní ni a ṣètò nípa nọ́mbà átọ̀mù (iye àwọn proton nínú nucleus ti átọ̀mù), dípò ìwọ̀n átọ̀mù. Ìṣètò tábìlì ìgbàlódé fi àwọn àpẹẹrẹ déédé tí ó ń ran àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì lọ́wọ́ láti sọ àsọtẹ́lẹ̀ àwọn ànímọ́ àwọn èròjà náà.
Ìṣètò Tábìlì Ìgbà-pípẹ́
A pín tábìlì ìgbàlódé sí àwọn ìlà àti ọ̀wọ́n tí a mọ̀ sí àwọn àkókò àti àwọn ẹgbẹ́.
– Àwọn àkókò: Àwọn wọ̀nyí ni àwọn ìlà tí ó wà lórí tábìlì. Gbogbo àkókò náà bá agbára tí ó ga jùlọ ti elekitironi nínú átọ̀mù kan ti èròjà náà mu.
– Àwọn Ẹgbẹ́: Àwọn wọ̀nyí ni àwọn ọ̀wọ́n inaro. Àwọn èròjà nínú ẹgbẹ́ kan náà sábà máa ń ní àwọn ànímọ́ kẹ́míkà kan náà nítorí wọ́n ní iye kan náà ti àwọn elektron valence.
Awọn irinše pataki
Àwọn kókó pàtàkì díẹ̀ nìyí tí ìwọ yóò rí lórí èyíkéyìí tábìlì ìgbàkúgbà:
– Nọ́mbà átọ́mù: Nọ́mbà yìí, tí ó wà lókè àmì ohun èlò náà, dọ́gba pẹ̀lú iye àwọn prótónì nínú átọ́mù náà.
– Àmì Ẹ̀yà: A fi ìkékúrú lẹ́tà kan tàbí méjì ṣe àfihàn ẹ̀yà kọ̀ọ̀kan, tí a sábà máa ń rí láti orúkọ Gẹ̀ẹ́sì tàbí Látìnì rẹ̀.
– Àkójọpọ̀ Àmì Àtọmọ: Lọ́pọ̀ ìgbà tí a bá fi àmì ẹ̀yà hàn ní ìsàlẹ̀, èyí ń tọ́ka sí ìwọ̀n àpapọ̀ àwọn átọ̀mù ti ẹ̀yà ẹ̀yà kan, tí ó ń ṣírò fún onírúurú isotopes àti iye wọn.
– Orúkọ Ènìyàn: Orúkọ tí a mọ̀ sí ohun èlò náà, tí a sábà máa ń kọ sí ìsàlẹ̀ ìwọ̀n átọ̀mù.
Lílóye Àwọn Búláùkì náà
A le pín tábìlì ìgbàlódé sí àwọn búlọ́ọ̀kì mẹ́rin ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀: s-block, p-block, d-block, àti f-block, èyí tí ó dúró fún oríṣiríṣi àwọn ìyípo tí àwọn elektron valence element kan wà.
– s-block: Ní àwọn ẹgbẹ́ 1 àti 2, pẹ̀lú Hídrójìn àti Hélíọ́mù. Àwọn èròjà nínú block yìí ní àwọn elektírọ́nì wọn tó wà ní ìta nínú s orbital.
– p-block: Ó ní àwọn ẹgbẹ́ 13 sí 18. Níbí, àwọn elekitironi tí ó wà ní òde jùlọ gba ap orbitals.
– d-block: Ní àwọn ẹgbẹ́ 3 sí 12, tí a sábà máa ń pè ní àwọn irin ìyípadà, níbi tí àwọn elekitironi tí ó wà ní òde jùlọ wà nínú àwọn ìyípo d.
– f-block: A mọ̀ wọ́n sí lanthanides àti actinides, wọ́n sábà máa ń wà ní ìsàlẹ̀ tábìlì pàtàkì, wọ́n sì máa ń ní kíkún f orbitals nínú.
Àwọn Ànímọ́ Ẹgbẹ́
Àwọn irin Alkali (Ẹgbẹ́ 1)
Àwọn irin wọ̀nyí, tí ó ní àwọn èròjà bíi Lithium (Li) àti Sodium (Na), máa ń ṣiṣẹ́ dáadáa, pàápàá jùlọ pẹ̀lú omi. Wọ́n ní valence elekitiron kan, èyí tí wọ́n sábà máa ń pàdánù ní irọ̀rùn, tí ó ń ṣe +1 ions.
Àwọn irin ilẹ̀ alkaline (Ẹgbẹ́ 2)
Àwọn irin wọ̀nyí ní Beryllium (Be) àti Magnesium (Mg) nínú. Àwọn irin wọ̀nyí tún máa ń ṣe àtúnṣe ṣùgbọ́n wọn kò pọ̀ tó àwọn irin alkali. Wọ́n ní elekitiron valence méjì, wọ́n sì sábà máa ń ṣe +2 ions.
Àwọn Irin Ìyípadà (Àwọn Ẹgbẹ́ 3-12)
Àwọn irin wọ̀nyí, bíi Iron (Fe) àti Copper (Cu), ni a mọ̀ nípa agbára wọn láti ṣẹ̀dá àwọn ipò ìfàsẹ́yìn oníyípadà àti àwọn àdàpọ̀ aláwọ̀. Wọ́n sábà máa ń ní àwọn ibi yíyọ́ gíga àti pé wọ́n jẹ́ olùdarí iná mànàmáná tó dára.
Àwọn Halogen (Ẹgbẹ́ 17)
Àwọn halogen, títí kan Fluorine (F) àti Chlorine (Cl), jẹ́ àwọn ohun tí kì í ṣe irin tí ó ń ṣe àtúnṣe púpọ̀. Wọ́n ní àwọn elektron valence méje wọ́n sì máa ń ní elektron kan láti ṣẹ̀dá àwọn ion -1.
Àwọn Gáàsì Nlá (Ẹgbẹ́ 18)
Àwọn èròjà bíi Helium (He) àti Neon (Ne) dúró ṣinṣin gan-an, wọn kì í sì í ṣiṣẹ́ nítorí pé wọ́n ní ìkarahun valence tó péye. Wọ́n jẹ́ gáàsì ní iwọ̀n otútù yàrá, a sì sábà máa ń lò wọ́n nínú ìmọ́lẹ̀ àti fìríìjì.
Àwọn Ìṣẹ̀lẹ̀ Àkókò
Àwọn ànímọ́ kan lára àwọn ohun èlò sábà máa ń yípadà lọ́nà tí a lè sọ tẹ́lẹ̀ láàárín àkókò kan tàbí sí ìsàlẹ̀ àwùjọ kan. Àwọn àṣà pàtàkì díẹ̀ nìyí:
– Atomic Radius: Èyí sábà máa ń dínkù ní àkókò kan láti òsì sí ọ̀tún nítorí pé agbára átọ́míìkì ń pọ̀ sí i tí ó ń fa àwọn elektron sún mọ́ nucleus. Ní ọ̀nà mìíràn, ó máa ń pọ̀ sí i ní ìsàlẹ̀ ẹgbẹ́ kan bí a ṣe ń fi àwọn ikarahun elektron sí i kún un.
– Agbára Íọ́ńsíà: Agbára tí a nílò láti yọ ẹ́lẹ́kíróníkì kúrò nínú átọ̀mù pọ̀ sí i ní gbogbo àkókò kan nítorí agbára ẹ́lẹ́kíróníkì tó pọ̀ sí i. Ó ń dínkù sí ẹgbẹ́ kan bí ààbò ẹ́lẹ́kíróníkì ṣe ń mú kí àwọn ẹ́lẹ́kíróníkì òde rọrùn láti yọ kúrò.
– Ẹ̀rọ itanna: Agbára átọ̀mù láti fa àwọn elektroni nínú ìsopọ̀ kẹ́míkà pọ̀ sí i ní gbogbo àkókò kan, ó sì ń dínkù sí iye àwọn ènìyàn kan, pẹ̀lú Fluorine (F) tí ó jẹ́ elektroniketiketi jùlọ.
Awọn Ohun elo Iṣeloju
Tábẹ́lì ìgbàlódé kìí ṣe irinṣẹ́ ìmọ̀-ẹ̀rọ lásán; ó ní àwọn lílò tó wúlò ní onírúurú ẹ̀ka ẹ̀kọ́:
– Kemistri: Ṣíṣe àsọtẹ́lẹ̀ àwọn ìṣesí àti àwọn èròjà, lílóye àwọn ànímọ́ èròjà.
– Oògùn: Ṣíṣe àgbékalẹ̀ àwọn oògùn àti ìtọ́jú, bíi lílo àwọn isotopes onítànṣán nínú ìtọ́jú àrùn jẹjẹrẹ.
– Imọ-ẹrọ: Yiyan ohun elo fun awọn ohun elo oriṣiriṣi da lori awọn ohun-ini bii agbara, ifaseyin, ati agbara.
– Ìmọ̀ nípa Àyíká: Lílóye àti àtúnṣe sí ìbàjẹ́, àtúnlò, àti lílo ohun èlò tó lè pẹ́ títí.
ipari
Tábẹ́lì ìgbàlódé jẹ́ irinṣẹ́ alágbára kan tí ó kó ọ̀pọ̀ ìwífún nípa àwọn èròjà kẹ́míkà àti ìbáṣepọ̀ wọn jọ. Nípa lílóye ìṣètò rẹ̀ àti àwọn àṣà tí ó ń fi hàn, o lè sọ àsọtẹ́lẹ̀ ìwà àwọn èròjà àti àwọn èròjà wọn. Yálà o jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ tí ó ṣẹ̀ṣẹ̀ bẹ̀rẹ̀ sí í kọ́ kẹ́míkà, ògbóǹtarìgì ní ẹ̀ka kan tí ó jọra, tàbí ọkàn tí ó ń fẹ́ mọ̀ lásán, kíkọ́ àtẹ ìgbàlódé jẹ́ ìgbésẹ̀ pàtàkì nínú ìrìn àjò ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì rẹ.
