Àwọn Ọ̀nà Ìṣàyẹ̀wò Dátà nínú Ìwádìí Ìṣègùn Onímọ̀-ẹ̀rọ
Ìwádìí ìṣègùn onímọ̀ nípa ìlera kó ipa pàtàkì nínú ìlọsíwájú ìmọ̀ ìlera àti ìṣègùn. Ní àsìkò ìwífún, ọ̀kan lára àwọn apá pàtàkì jùlọ nínú ìwádìí ìṣègùn onímọ̀ nípa ìlera ni ìwádìí ìwádìí ìlera. Ìwádìí tó dára kò nílò ìkójọpọ̀ ìwádìí tó tó nìkan ṣùgbọ́n ìwádìí ìwádìí tó yẹ láti gba àwọn àbájáde tó wúlò àti tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé. Àwọn ọ̀nà ìwádìí ìwádìí ìlera onímọ̀ nípa ìlera jẹ́ ohun tó díjú, nítorí pé wọ́n sábà máa ń lo ìṣètò àti ànímọ́ ìlera, àti àwọn ìṣòro ìmọ̀ ẹ̀rọ tó ń bá a lọ. Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣe àtúnyẹ̀wò ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà ìwádìí ìwádìí ìlera onímọ̀ nípa ìlera, títí kan àwọn ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ àti àwọn ọ̀nà ìwádìí tó ti pẹ́ sí i.
1. Gbigba ati Ṣiṣẹda Data
1.1. Apẹrẹ Iwadi
Igbesẹ akọkọ ninu itupalẹ data bẹrẹ pẹlu apẹrẹ iwadii. Apẹrẹ iwadii naa pinnu iru data ti a o gba ati awọn ọna ti a o lo. Awọn apẹrẹ olokiki ninu iwadii biomedical pẹlu awọn apẹrẹ iwadi-apakan, gigun, idanwo, ati awọn apẹẹrẹ iwadii ọran.
1.2. Gbígbà Dátà
A le gba data ninu iwadi biomedical nipasẹ ọpọlọpọ awọn ọna, gẹgẹbi awọn idanwo ile-iwosan, awọn iwadii, awọn ayẹwo ẹjẹ, aworan iṣoogun, ati awọn igbasilẹ iṣoogun itanna (EMR). Didara gbigba data ṣe pataki nitori pe o ni ipa lori iwulo ati igbẹkẹle awọn abajade iwadii.
1.3. Ṣíṣe àgbékalẹ̀ Dátà
Kí ìwádìí dátà tó bẹ̀rẹ̀, a máa ń ṣe àwọn ìgbésẹ̀ ṣáájú ìṣiṣẹ́, títí bí ìwẹ̀nùmọ́ dátà, bíbójútó dátà tó sọnù, àti ìyípadà dátà. A sábà máa ń lo àwọn ìṣirò àpèjúwe ní ìpele yìí láti pèsè àkópọ̀ dátà náà.
2. Ìṣàyẹ̀wò Dátà Àpèjúwe
Ìṣàyẹ̀wò àpèjúwe ni ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ nínú ìṣàyẹ̀wò dátà, tí a ń gbìyànjú láti ṣàlàyé àwọn ànímọ́ pàtàkì ti dátà tí a kó jọ. Ọ̀nà yìí ní í ṣe pẹ̀lú lílo àwọn ìwọ̀n ìṣirò bíi mean, median, mode, àti standard deviation. Ìwòye dátà nípasẹ̀ àwọn àwòrán àti tábìlì ni a tún ń lò láti pèsè àwòrán tí ó ṣe kedere nípa ìpínkiri dátà.
2.1. Àwọn Àkójọ Àpèjúwe
Àwọn statistiki àpèjúwe ni a lò láti ṣe àkópọ̀ dátà. A sábà máa ń ṣe àyẹ̀wò àwọn oniyipada ìpíndọ́gba àti àárín nípa lílo ìyàtọ̀ àárín àti standard, nígbàtí a máa ń ṣe àyẹ̀wò àwọn oniyipada ordinal àti nominal nípa lílo median tàbí mode àti frequency distribution.
2.2. Ìwòye Dátà
Àwọn àwòrán ìṣàfihàn, histograms, boxplots, àti páì àtẹ jẹ́ díẹ̀ lára àwọn ọ̀nà ìwòran tí a sábà máa ń lò. Àwọn ìwòran wọ̀nyí ń ran àwọn olùwádìí lọ́wọ́ láti mọ àwọn ìlànà, àṣà àti àìdáa nínú dátà.
3. Ìṣàyẹ̀wò Dáta Ìròyìn
A lo ìṣàyẹ̀wò ìfòyemọ̀ láti ṣe àsọtẹ́lẹ̀ tàbí àbájáde nípa àwùjọ kan tí a gbé ka àpẹẹrẹ kan. Ọ̀nà yìí sábà máa ń ní nínú lílo àwọn ìdánwò ìṣirò bíi àwọn ìdánwò t, ANOVA, àti ìfàsẹ́yìn.
3.1. Ìdánwò Àbámọ̀
A lo idanwo àbájáde láti mọ̀ bóyá ìyàtọ̀ pàtàkì wà láàrín àwọn ẹgbẹ́. A sábà máa ń lo ìdánwò t-test aláìdádúró láti fi àwọn ẹgbẹ́ méjì wé ara wọn, nígbà tí a máa ń lo ANOVA (ìṣàyẹ̀wò ìyàtọ̀) láti fi wé ara wọn ju ẹgbẹ́ méjì lọ. A lo ìdánwò chi-square fún àwọn oníyípadà onípele.
3.2. Ìṣàyẹ̀wò ìfàsẹ́yìn
Ìfàsẹ́yìn jẹ́ ọ̀nà ìṣirò tí a ń lò láti ṣe àwòṣe ìbáṣepọ̀ láàrín àwọn oníyípadà aláìdádúró àti àwọn oníyípadà tí ó gbẹ́kẹ̀lé. Ìfàsẹ́yìn aláìdádúró ni a lò láti ṣe àwòṣe ìbáṣepọ̀ aláìdádúró láàrín àwọn oníyípadà méjì, nígbàtí ìfàsẹ́yìn aláìdádúró púpọ̀ ni a lò nígbàtí oníyípadà aláìdádúró bá ju ọ̀kan lọ.
3.3. ANOVA àti MANOVA
A lo itupalẹ iyatọ (ANOVA) ati itupalẹ iyipada pupọ (MANOVA) lati ṣe idanwo awọn iyatọ ninu awọn ọna laarin awọn ẹgbẹ ninu awọn idanwo ti o kan ju ẹgbẹ meji lọ tabi ju oniyipada ti o gbẹkẹle kan lọ. Awọn ọna wọnyi ṣe iranlọwọ lati pinnu ipa ti awọn ifosiwewe kan tabi diẹ sii.
4. Ìṣàyẹ̀wò Dátà Ìwàláàyè
Ìwádìí nípa ìṣègùn níí sábà máa ń ní ìfẹ́ sí àkókò tí a ó fi dé ìṣẹ̀lẹ̀ tàbí àbájáde kan, bí ìgbà tí aláìsàn yóò yè lẹ́yìn tí a bá ṣe àyẹ̀wò àrùn náà. Ìwádìí nípa ìlera jẹ́ ọ̀nà tó yẹ fún irú ìwádìí yìí.
4.1. Kaplan-Meier
Kaplan-Meier jẹ́ ọ̀nà tí kìí ṣe parametric tí a ń lò láti ṣe ìṣirò iṣẹ́ ìpínkiri ìwàláàyè. Àwọn àwòrán Kaplan-Meier ń fúnni ní ìṣirò ìwàláàyè lórí àkókò, wọ́n sì ń jẹ́ kí a fiwéra láàrín àwọn ẹgbẹ́ méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ.
4.2. Àtúnṣe sí Ewu Ìwọ̀n Cox
Àwòrán Cox Proportional Hazards jẹ́ àwòrán ìfàsẹ́yìn semi-parametric tí a lò láti ṣe àtúpalẹ̀ ìwádìí nípa ìwàláàyè pẹ̀lú àwọn oníyípadà onídúróṣinṣin kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ. Àwòrán yìí ń ran lọ́wọ́ láti ṣe àyẹ̀wò ipa àwọn ìyàtọ̀ nínú àwọn oníyípadà onídúróṣinṣin lórí ewu, tàbí ewu, ìṣẹ̀lẹ̀ kan tí ó ṣẹlẹ̀.
5. Ìṣàyẹ̀wò Dátà Jínómíkì
Ní àkókò ìwádìí nípa ìjìnlẹ̀ ara, ìwádìí nípa ìjìnlẹ̀ ara àti ìwádìí nípa ìjìnlẹ̀ ara ti di apá pàtàkì nínú ìwádìí nípa ìjìnlẹ̀ ara. Ìwádìí yìí gba ààyè láti mọ àwọn ìyàtọ̀ ìjìnlẹ̀ ara tí ó ní í ṣe pẹ̀lú àwọn àrùn pàtó àti ìdáhùn sí ìtọ́jú.
5.1. Ìṣàyẹ̀wò Ìyàtọ̀ Àbùdá
Ìwádìí Àjọṣepọ̀ Gínáómù-Wíwà-Nínú-Ẹ̀dá (GWAS) jẹ́ ọ̀nà ìṣirò tí a ń lò láti fi dá àwọn ìyàtọ̀ ìbílẹ̀ tí ó níí ṣe pẹ̀lú àwọn ànímọ́ tàbí àrùn pàtó kan mọ̀. GWAS fi àwọn ìbílẹ̀ ẹgbẹẹgbẹ̀rún ènìyàn wéra láti rí àwọn àmì SNP tí ó níí ṣe pẹ̀lú àwọn àrùn pàtó kan.
5.2. Ìṣàyẹ̀wò Dátà Ìtẹ̀léra
Àwọn ọ̀nà ìtẹ̀lé ìtẹ̀lé ìràn tó tẹ̀lé (NGS) máa ń mú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwífún jáde. Ìṣàyẹ̀wò ìtẹ̀lé ìtẹ̀lé ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ìlànà ìkàwé, ìdámọ̀ ìyàtọ̀, àti àkótán àti ìtumọ̀ nípa ẹ̀dá alààyè.
5.3. Ìṣàyẹ̀wò Ìfarahàn Jínónù
Àwọn ọ̀nà méjì tí a sábà máa ń lò fún ṣíṣàyẹ̀wò ìfìhàn jínì ni àwọn microarrays àti RNA-seq. A máa ń ṣe àgbéyẹ̀wò àwọn ìwádìí tí a rí nípa lílo àwọn ọ̀nà wọ̀nyí nípa lílo àwọn ọ̀nà statistiki àti bioinformatics láti mọ àwọn jínì tí a fi hàn ní ìyàtọ̀ lábẹ́ àwọn ipò tàbí ìtọ́jú tó yàtọ̀ síra.
6. Lilo Awọn Algorithms Ẹkọ Ẹrọ
Ní àwọn ọdún àìpẹ́ yìí, ẹ̀kọ́ ẹ̀rọ ti di ohun tí a ń lò ní ìwádìí ìwádìí nípa ìlera. A lè lo àwọn algoridimu ẹ̀kọ́ ẹ̀rọ fún ìpínsísọ̀rí, àsọtẹ́lẹ̀, àti ìdámọ̀ àwọn àpẹẹrẹ nínú àwọn data tí ó díjú.
6.1. Ṣíṣètò àti Ṣíṣe Àkójọpọ̀
Àwọn Algorithms bíi K-Nearest Nearst Neighbors (KNN), Random Forest, àti Support Vector Machine (SVM) ni a lò fún iṣẹ́ ìṣètò ìwádìí biomedical data, bíi síso àwọn sẹ́ẹ̀lì àrùn jẹjẹrẹ láti inú àwọn àwòrán kékeré. Àwọn Algorithms bíi K-Means clustering ni a lò láti kó àwọn data jọ ní ìbámu.
6.2. Ìṣàyẹ̀wò Àwọn Ẹ̀yà Pàtàkì (PCA)
PCA jẹ́ ọ̀nà ìdínkù ìwọ̀n tí a ń lò láti dín iye àwọn oníyípadà nínú dátà kù nígbàtí a bá ń pa ìyàtọ̀ tó pọ̀ mọ́.
7. Ìṣọ̀kan Dátà Onírúurú-Omics
Àwọn ọ̀nà tuntun nínú ìwádìí nípa ìlera ara jẹ́ àkópọ̀ ìwádìí láti inú onírúurú ìmọ̀ nípa ìlera ara (genomics, proteomics, metabolomics) láti ní àwòrán tó péye nípa àwọn ètò ìlera ara.
7.1. Ìdàpọ̀ Dátà
Ìdàpọ̀ dátà jẹ́ ìlànà ìsopọ̀ ìwífún láti oríṣiríṣi orísun láti mú ìwífún tó kún fún ìmọ̀ àti àfihàn jáde. Àwọn ọ̀nà ìdàpọ̀ dátà oní-pupọ nílò ọ̀nà tó díjú, tí wọ́n sábà máa ń lo àwọn ọ̀nà ìṣirò àti ìmọ̀-ẹ̀rọ-aláìní-ẹ̀rọ tó ti lọ síwájú.
8. Kesimpolan
Ìṣàyẹ̀wò dátà nínú ìwádìí nípa ìṣègùn jẹ́ ìlànà onípele púpọ̀ tí ó nílò òye jíjinlẹ̀ nípa onírúurú ọ̀nà ìṣirò àti ìṣètò nípa ìṣègùn. Láti ìgbà ìkójọ dátà àti ìṣiṣẹ́ ṣáájú, sí ìṣàyẹ̀wò àpèjúwe àti ìṣàyẹ̀wò, sí lílo àwọn ọ̀nà ẹ̀kọ́ ẹ̀rọ, ìgbésẹ̀ kọ̀ọ̀kan ń kó ipa pàtàkì nínú ṣíṣe àwọn àbájáde ìwádìí tó wúlò àti èyí tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé. Ní àkókò ńlá dátà, ìmọ̀ nípa ìṣàyẹ̀wò dátà nípa ìṣègùn ṣe pàtàkì síi fún ìlọsíwájú ìmọ̀ ìlera àti ṣíṣe àwọn àtúnṣe tuntun nínú ìwádìí àrùn àti ìtọ́jú.
