Ìṣètò Krómósómù nínú Àwọn Ẹ̀dá Alààyè
Àwọn krómósómù jẹ́ ọ̀kan lára àwọn èròjà pàtàkì jùlọ nínú àwọn sẹ́ẹ̀lì alààyè nítorí wọ́n ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí “àpótí” pàtàkì fún ìwífún nípa ìbílẹ̀. Àwọn krómósómù ní DNA, èyí tí ó ní àwọn jínì tí ó ń ṣàkóso àwọn ànímọ́, iṣẹ́ ara, àti ìdàgbàsókè ohun alààyè láti sẹ́ẹ̀lì kan sí ẹnìkọ̀ọ̀kan pípé. Ìṣètò àwọn krómósómù jẹ́ ohun ìyanu kìí ṣe fún ìrísí wọn nìkan ṣùgbọ́n fún bí a ṣe kó wọn jọ, ṣètò wọn, àti bí a ṣe jogún wọn. Lílóye ìṣètò krómósómù ń ràn wá lọ́wọ́ láti ṣàlàyé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣẹ̀lẹ̀ ẹ̀dá alààyè, láti ogún àwọn ànímọ́ àti ìdàgbàsókè sí àwọn àrùn ìbílẹ̀.
Lílóye àwọn krómósómù àti ipa wọn
Ni gbogbogbo, awọn krómósómù jẹ́ awọn ẹya ara ti o dabi okùn ti a ri ninu nucleus sẹẹli (ninu awọn ohun alumọni eukaryotic), ti o ni DNA ati amuaradagba. Ninu awọn ohun alumọni prokaryotic gẹgẹbi awọn kokoro arun, ohun elo jiini ko wa ninu nucleus sẹẹli ṣugbọn dipo o wa ni apẹrẹ krómósómù kan tabi awọn eroja DNA oniyika pupọ.
Awọn iṣẹ akọkọ ti awọn krómósómù ni:
1. Ó ń tọ́jú ìwífún nípa ìran ní ìrísí àwọn ìtẹ̀léra DNA.
2. Ó ń ṣe àkóso ìfarahàn jínì, èyí ni nígbà tí àwọn jínì bá ń ṣiṣẹ́ tàbí tí wọn kò ṣiṣẹ́.
3. Ó ń rí i dájú pé àwọn ohun èlò ìbílẹ̀ náà pín sí wẹ́wẹ́ nígbà tí àwọn sẹ́ẹ̀lì bá pín sí wẹ́wẹ́ (mitosis àti meiosis).
4. Gbigbe awọn iwa lati ọdọ awọn obi si awọn ọmọ wọn.
Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, a lè ronú nípa àwọn krómósómù gẹ́gẹ́ bí ètò tí a ṣètò dáradára fún fífi àkọsílẹ̀ àti ìṣàkóso ìwífún nípa ẹ̀dá alààyè sílẹ̀.
Àwọn èròjà krómósómù: DNA àti prótíìnì
Àwọn krómósómù jẹ́ àwọn èròjà DNA àti àwọn prótíìnì, pàápàá jùlọ àwọn prótíìnì histone. DNA jẹ́ mọ́lẹ́kúlù gígùn kan tí ó ní ìwífún nípa ìbílẹ̀ nípasẹ̀ ìtẹ̀lé àwọn ìpìlẹ̀ nitrogenous (A, T, G, C). Síbẹ̀síbẹ̀, irú DNA gígùn bẹ́ẹ̀ kò ṣeé “fi sílẹ̀” nínú nucleus sẹ́ẹ̀lì kékeré náà. Nítorí náà, a gbọ́dọ̀ kó DNA jọ dáadáa.
Ibí ni ipa ti awọn histones ti di pataki. Awọn ọlọjẹ Histone n ṣiṣẹ bi "awọn spools" ti a fi pa DNA. Apapo DNA ati awọn ọlọjẹ yii ni a pe ni chromatin. Eto chromatin jẹ alagbara: labẹ awọn ipo kan, o jẹ alailera lati gba igbasilẹ jiini laaye, lakoko ti labẹ awọn ipo miiran, o jẹ kekere diẹ sii lati daabobo DNA ati irọrun pipin kromosome lakoko pipin sẹẹli.
Ipele ti iṣakojọpọ DNA sinu awọn krómósómù
Ìṣètò krómósómù kìí ṣe “okùn owú” lásán, ṣùgbọ́n ó jẹ́ àbájáde ìlànà ìdìpọ̀ DNA onípele púpọ̀. Ní àkótán, àwọn ìpele ìdìpọ̀ náà ní:
1. Hẹ́lísíìsì méjì DNA
DNA jẹ́ ẹ̀rọ ìlọ́po méjì tí ó ní ìwọ̀n iwọ̀n tó tó nm 2. Èyí ni ìrísí pàtàkì DNA.
2. Nukléósómù
A fi DNA wé ara rẹ̀ mọ́ àkópọ̀ àwọn èròjà histone mẹ́jọ láti ṣẹ̀dá ẹ̀yà kan tí a ń pè ní nucleosome. A sábà máa ń fi ìrísí rẹ̀ wé “àwọn ìlẹ̀kẹ̀ lórí okùn.” Àwọn nucleosome ṣe pàtàkì fún ìṣọ̀kan DNA ní ìbẹ̀rẹ̀.
3. Okùn Chromatin
Àwọn nukleosomes náà á wá di ara wọn pọ̀ dáadáa, wọ́n á sì máa ṣe àwọn okùn chromatin tó nípọn. Àpò yìí á mú kí ìwọ̀n DNA náà pọ̀ sí i láti wọ inú nucleus sẹ́ẹ̀lì.
4. Awọn iyipo Chromatin ati awọn agbegbe
Àwọn okùn chromatin máa ń ṣe àwọn ìrísí tí a fi sí ara ìrísí protein nínú nucleus. Ìṣètò àwọn lupu wọ̀nyí ní ipa pàtàkì lórí wíwọlé sí gene, nítorí náà, ó ní í ṣe pẹ̀lú ìṣètò ìfìhàn gene.
5. Àwọn krómósómù tí a ti dìpọ̀
Nígbà tí sẹ́ẹ̀lì kan bá fẹ́ẹ́ pín, chromatin náà máa ń dìpọ̀ mọ́ra láti ṣẹ̀dá àwọn krómósómù, èyí tí a lè rí kedere lábẹ́ awò-afẹ́fẹ́ onímọ́-ẹ̀rọ. Èyí ni ìrísí "X" tí a sábà máa ń rí nínú àwọn ìwé ẹ̀kọ́ nípa ẹ̀dá-ìṣẹ̀dá, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó máa ń hàn ní pàtàkì nígbà ìpele metaphase ti ìpín sẹ́ẹ̀lì.
Àpò ìpele púpọ̀ yìí fihàn pé ìṣètò krómósómù kìí ṣe ọ̀ràn ìrísí nìkan, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ ọgbọ́n ìṣẹ̀dá fún ṣíṣàkóso iṣẹ́ DNA.
Awọn ẹya akọkọ ti awọn krómósómù
Àwọn krómósómù tí a lè rí kedere nígbà tí a bá ń pín sẹ́ẹ̀lì ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀yà pàtàkì:
1. Àwọn chromatids arábìnrin
Lẹ́yìn ìdàpọ̀ DNA, krómósómù kan ní àwọn àdàkọ méjì tí a ń pè ní àbúrò krómósómù. A máa ń ya àwọn krómósómù méjì yìí sọ́tọ̀ nígbà ìpínyà sẹ́ẹ̀lì kí sẹ́ẹ̀lì ọmọbìnrin kọ̀ọ̀kan lè gba àdàkọ DNA kan náà.
2. Àárín Gbùngbùn
Centromere ni apakan tooro ti o so awọn chromatids arabinrin pọ. Agbegbe yii ṣe agbekalẹ eto amuaradagba kan ti a pe ni kinetochore, nibiti awọn okun spindle ti so mọ lakoko pipin sẹẹli. Ipo ti centromere naa tun pinnu apẹrẹ kromosom naa.
3. Apa p ati q
Àwọn krómósómù ní apá méjì: apá kúkúrú náà ni a ń pè ní p (petit) àti apá gígùn náà ni a ń pè ní q. Pínpín yìí wúlò nínú ṣíṣe àwòrán ìran àti mímọ àwọn àìlera krómósómù.
4. Àwọn Telomeres
Àwọn Telomeres jẹ́ “àwọn ìbòrí” ní òpin àwọn krómósómù tí a fi àwọn ìtẹ̀lé DNA tí ń tún ara wọn ṣe. Iṣẹ́ wọn ni láti dáàbò bo àwọn ìpẹ̀kun krómósómù kúrò lọ́wọ́ ìbàjẹ́ àti láti dènà kí a má ṣe wo DNA gẹ́gẹ́ bí àwọn ègé tí ó nílò àtúnṣe. Àwọn Telomeres tún ń kó ipa nínú ọjọ́ ogbó sẹ́ẹ̀lì àti ìdúróṣinṣin genome.
5. Krómátínì: euchromatínì àti heterochromatínì
– Euchromatin jẹ́ aláìlágbára, ó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìpìlẹ̀ tó ń ṣiṣẹ́, ó sì rọrùn láti kọ sínú ìwé.
– Heterochromatin nípọn púpọ̀, ní gbogbogbòò àwọn jínì kì í ṣiṣẹ́ dáadáa, ó sì ń kó ipa pàtàkì nínú ìdúróṣinṣin ìṣètò krómósómù.
Awọn iyatọ ninu apẹrẹ kromosomu da lori ipo ti centromere
Ipò tí centromere wà ní ipa lórí ìrísí krómósómù náà. Ní gbogbogbòò, onírúurú irú ló wà:
– Metacentric: centromere ní àárín, apá méjèèjì fẹ́rẹ̀ẹ́ gùn ún.
– Sẹ́ẹ́tìríntì: centromere náà ti yí díẹ̀, àwọn apá rẹ̀ kò gùn tó bẹ́ẹ̀.
– Acrocentric: centromere nitosi opin, apa kan kuru pupọ.
– Telocentric: centromere ní ìparí (ó wọ́pọ̀ jù ní àwọn ẹranko kan, kò wọ́pọ̀ nínú àwọn ènìyàn lásán).
Ìpínsísọ̀rí yìí ṣe pàtàkì nínú àwọn ìwádìí nípa sẹ́ẹ̀lì, pàápàá jùlọ fún wíwá àwọn ìyípadà ìṣètò bí ìyípadà tàbí ìparẹ́.
Àwọn krómósómù nínú ènìyàn àti àwọn ohun alààyè mìíràn
Ẹ̀yà kọ̀ọ̀kan ní nọ́mbà krómósómù àrà ọ̀tọ̀ kan. Àwọn ènìyàn ní krómósómù mẹ́rìndínlọ́gọ́ta nínú àwọn sẹ́ẹ̀lì somatic (2n), tí ó ní àwọn méjìlélógún méjìlélógún ti autosomes àti méjìlélógún ti abo krómósómù 1 (XX tàbí XY). Àwọn sẹ́ẹ̀lì (sperm àti ẹyin) ní ìdajì nọ́mbà náà, 23 krómósómù (n), gẹ́gẹ́ bí àbájáde meiosis.
Iye awọn krómósómù kìí sábà ní ìbáṣepọ̀ taara pẹ̀lú “ìpele ìdàpọ̀” ti ohun alààyè kan. Àwọn ewéko kan ní krómósómù púpọ̀ ju ènìyàn lọ. Èyí lè jẹ́ nítorí polyploidy (ìṣẹ̀dá àwọn krómósómù), èyí tí ó wọ́pọ̀ nínú àwọn ewéko tí ó sì ń ṣe àfikún sí ìyàtọ̀ àti ìdàgbàsókè àwọn irú ẹ̀dá.
Nínú bakitéríà, àwọn krómósómù sábà máa ń jẹ́ mólúkù DNA oníyípo kan ṣoṣo. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó rọrùn jù, àwọn bakitéríà ṣì ní DNA tí a fi àwọn prótéènì àti ìlànà pàtó kan dì tí ó ń rí i dájú pé a ṣe ìbísí àti ogún tó yẹ.
Awọn iyipada ninu eto kromosomu ati ipa wọn
Ìṣètò krómósómù lè ní àwọn ìyípadà tó lè yọrí sí ìyàtọ̀ nínú ìbílẹ̀ tàbí àìdára. Àwọn ìyípadà tí a sábà máa ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa wọn ni:
– Píparẹ́: pípadánù apá krómósómù kan.
– Ìṣẹ̀dá: ìṣẹ̀dá àwọn ẹ̀yà krómósómù.
– Ìyípadà: àwọn ẹ̀yà krómósómù ni a yí padà sí ìtọ́sọ́nà.
– Ìyípadà: apá kan ń lọ sí krómósómù mìíràn.
Àwọn àyípadà wọ̀nyí lè jẹ́ díẹ̀, aláìlágbára, tàbí kí ó burú, ó sinmi lórí àwọn ẹ̀yà tí ó níí ṣe pẹ̀lú rẹ̀. Nínú ènìyàn, àwọn àìlera krómósómù tún lè ní àwọn àyípadà nínú iye (fún àpẹẹrẹ, trisomy), ṣùgbọ́n àwọn àyípadà wọ̀nyí ní iye jẹ́ mọ́ pípín krómósómù nígbà meiosis, dípò ìṣètò ara wọn.
Penutup
Ìṣètò àwọn krómósómù nínú àwọn ohun alààyè fi hàn pé àwọn ètò ìpamọ́ ìwífún nípa ẹ̀dá alààyè ló ní ọgbọ́n. Láti hẹ́lísì DNA kékeré sí àwọn krómósómù tí a dìpọ̀ tí a lè rí nígbà ìpínyà sẹ́ẹ̀lì, gbogbo nǹkan ni a ṣètò ní ọ̀nà ìṣètò àti ní ọ̀nà tí ó wà ní ìpele. Àwọn krómósómù kìí ṣe pé wọ́n ń dáàbò bo DNA nìkan ṣùgbọ́n wọ́n tún ń ṣàkóso lílo jínì àti rírí i dájú pé wọ́n jogún ìwífún nípa ìran. Lílóye ìṣètò krómósómù ń ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún òye àwọn ìlànà ìpìlẹ̀ ìgbésí ayé, nígbà tí ó tún ń ran ìṣègùn àti ìmọ̀-ẹ̀rọ nípa ìmọ̀-ẹ̀rọ lọ́wọ́ nínú wíwá àti ìtọ́jú onírúurú àrùn ìran.
Tí o bá fẹ́, mo lè fi àkójọpọ̀ kan tí a yà sọ́tọ̀ lórí ìyàtọ̀ krómósómù nínú àwọn prokaryotes àti eukaryotes kún un, tàbí kí n ṣẹ̀dá àtúnṣe àpilẹ̀kọ náà tí ó dá lórí àwọn krómósómù ènìyàn àti àwọn àìlera krómósómù.
