Àwọn ìyàtọ̀ láàrín Ìmọ̀ Ẹ̀rọ Ayé Àti ...jọ́
Ìmọ̀ nípa ohun archaeology ni ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tí ó ń ṣe àyẹ̀wò àwọn ènìyàn nípa àwọn ohun tí wọ́n fi sílẹ̀, bí irinṣẹ́, ilé, oúnjẹ, àti àwọn ilẹ̀ tí ìgbòkègbodò ènìyàn ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀. Ní ìṣe, ìmọ̀ nípa ohun archaeology ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀ka àti àwọn iṣẹ́ pàtàkì. Àwọn ẹ̀ka méjì tí a sábà máa ń lò láti fi ìyàtọ̀ sí ohun tí a ń kọ́ nípa ohun archaeology jẹ́ ìmọ̀ nípa ohun archaeology àti ìtàn. Àwọn méjèèjì ní èrò láti lóye ìgbésí ayé ènìyàn àtijọ́, ṣùgbọ́n wọ́n yàtọ̀ síra ní irú orísun, àkókò, ọ̀nà, àti ọ̀nà tí a fi ń túmọ̀ ìwífún náà.
Àlàyé tó ṣe kedere àti tó kún rẹ́rẹ́ nípa ìyàtọ̀ tó wà láàárín ìmọ̀ ìṣẹ̀dá àtijọ́ àti ìmọ̀ ìṣẹ̀dá àtijọ́ nìyí.
1. Àwọn ìyàtọ̀ nínú Ìtumọ̀ àti Ìwọ̀n
Ẹ̀kọ́ nípa àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ṣáájú ìgbà ayé ni kíkọ́ nípa àwọn àkókò ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ṣáájú kí ènìyàn tó bẹ̀rẹ̀ sí í kọ nǹkan, tàbí nígbà tí kò sí àkọsílẹ̀ tí a kọ láti tún ìgbésí ayé àtijọ́ ṣe. Nítorí náà, ìmọ̀ nípa àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ìgbàanì gbára lé ẹ̀rí ohun èlò àti àyíká àwọn àwárí pápá.
Nibayi, ẹkọ nipa itan aye atijọ n ṣe ayẹwo awọn akoko ti awọn awujọ ti mọ bi a ṣe n kọ ati fi awọn igbasilẹ ti a kọ silẹ (fun apẹẹrẹ, awọn akọsilẹ, awọn iwe afọwọkọ, awọn akọọlẹ ileto, awọn iwe irin-ajo, awọn maapu, ati awọn iwe iṣakoso). Imọ-akọọlẹ itan aye atijọ tun dojukọ awọn nkan ati awọn aaye, ṣugbọn a ṣe atilẹyin - ati pe a maa n danwo nigbagbogbo - nipasẹ data ọrọ.
Ní kúkúrú, ìyàtọ̀ pàtàkì láàrín àwọn méjèèjì wà ní wíwà àwọn orísun ìkọ̀wé: ìtàn ṣáájú láìsí ìkọ̀wé, ìtàn pẹ̀lú ìkọ̀wé.
2. Àwọn ìyàtọ̀ nínú Àkókò Ìkẹ́kọ̀ọ́
Àkókò tí ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa àwọn ohun ...
Ní ìyàtọ̀ sí èyí, ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ìtàn bo àkókò kan tí ó jẹ́ “ọmọdé” ní àkókò ìṣẹ̀lẹ̀: láti ìgbà tí àwọn àkọsílẹ̀ tí a kọ sílẹ̀ ti bẹ̀rẹ̀ sí í farahàn títí di àkókò kan tí ó sún mọ́ ọjọ́ òní. Ní Indonesia, ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ìtàn lè kó àwọn ìjọba Hindu-Buddhist jọ (fún àpẹẹrẹ, ẹ̀rí ìkọ̀wé), àkókò Islam (àwọn ìwé àfọwọ́kọ àti àṣà ìkọ̀wé gbilẹ̀), àkókò ìjọba àkóso (àwọn ìwé àkójọpọ̀ tí ó pọ̀), àti pàápàá àkókò òde òní.
Sibẹsibẹ, o ṣe pataki lati ṣe akiyesi: ala laarin itan-ṣaaju ati itan kii ṣe kanna ni gbogbo agbegbe. Awọn agbegbe kan kọ ẹkọ kikọ tẹlẹ, lakoko ti awọn miiran kọ ọ nigbamii. Nitorinaa, ipinya laarin itan-ṣaaju ati itan jẹ ti o tọ.
3. Àwọn ìyàtọ̀ nínú àwọn oríṣiríṣi orísun dátà
a. Àwọn Orísun Nínú Ìmọ̀ Ìṣẹ̀lẹ̀ Ṣáájú Àtijọ́
Ìmọ̀ nípa ìgbàanì àtijọ́ gbẹ́kẹ̀lé àwọn orísun ohun èlò bíi:
– Àwọn irinṣẹ́ òkúta (gígé àáké, ìdì, orí ọfà)
– Amọ̀ amọ̀ àtijọ́, irinṣẹ́ egungun, àti ilẹ̀kẹ̀
– Àwọn àwòrán ihò, àwọn àjẹkù ilé, àwọn ibi ìdáná
– Àwọn ibojì àti àwọn ìpèsè ibojì ṣáájú ìgbàanì
– Àwọn ohun tó kù nínú ewéko àti ẹranko, oúnjẹ àti àyíká àtijọ́
Nítorí pé láìsí ìkọ̀wé, gbogbo kúlẹ̀kúlẹ̀ nípa àyíká ohun tí a rí yóò di pàtàkì: àwọn ìpele ilẹ̀, ipò àwọn ohun èlò, ìbáṣepọ̀ láàárín àwọn ohun tí a rí, àti àwọn àmì ìgbòkègbodò ènìyàn.
b. Àwọn Orísun Nínú Ìwádìí Ìtàn Àwọn Ohun Ìṣẹ̀lẹ̀
Ẹ̀kọ́ nípa ìtàn ìgbàanì lo àpapọ̀:
– Àwọn ohun èlò ìṣẹ̀dá (seramiki, irin, owó, ohun ọ̀ṣọ́, ohun ìjà)
– Àwọn ilé àti àṣà ìkọ́lé (tẹ́ńpìlì, mọ́sálásí àtijọ́, àwọn odi, àwọn ibùgbé ìjọba)
– Àwọn ètò ìṣẹ̀dá tí ó kù (àwọn ilé iṣẹ́ sùgà, àwọn iwakusa, àwọn ọkọ̀ ojú irin)
– Àwọn ìwé tí a kọ (àwọn àkọsílẹ̀, àwọn ìwé àfọwọ́kọ, àwọn ìwé ìpamọ́ ìjọba, àwọn ìwé ìránṣẹ́/oníṣòwò)
- Àwọn àwòrán, àwọn fọ́tò àtijọ́ àti àwọn àṣà àtọwọ́dá tí a gbà sílẹ̀
Pẹ̀lú wíwà àwọn ìwé, àwọn onímọ̀ nípa ìtàn ìgbàanì lè fi àwọn “ìtàn” àwọn ìwé wé àwọn àwárí pápá, títí kan ìdánwò fún ẹ̀tanú tàbí àwọn àlàfo ìwífún nínú àwọn àkọsílẹ̀ tí a kọ sílẹ̀.
4. Àwọn ìyàtọ̀ nínú àwọn ọ̀nà ìwádìí àti ọ̀nà tí a gbà ń ṣe é
Nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé àtijọ́, àwọn ọ̀nà bíi ìwádìí stratigraphic àti ìṣàyẹ̀wò àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ló gbajúmọ̀ jùlọ. Pípín ọjọ́ orí ibi kan sábà máa ń sinmi lórí àwọn ọ̀nà ìbáṣepọ̀ onímọ̀ sáyẹ́ǹsì, fún àpẹẹrẹ:
– Radiocarbon (C-14) fún àwọn ohun alààyè tí ó kù
– Thermoluminescence fun awọn seramiki kan
– Imọlẹ ti a fi oju ṣe (OSL) fun erofo
– Ìwádìí nípa ilẹ̀ ayé, ti àrùn (eruku adodo) àti ti àwọn ẹranko ìgbàanì
Ní àìsí àwọn ìwé, ìtumọ̀ ìtàn ṣáájú àkókò gbára lé àwọn àpẹẹrẹ inú ohun èlò náà: bí a ṣe ṣe àwọn irinṣẹ́, bí a ṣe lò wọ́n, àti bí a ṣe sọ wọ́n nù; bí àwọn ènìyàn ṣe ṣí lọ sí ibòmíràn; àti bí àwọn àyípadà àyíká ṣe nípa lórí àṣà.
Nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa ìtàn, ní àfikún sí wíwá àti ìṣàyẹ̀wò àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé, àwọn olùṣèwádìí tún ń ṣe:
– Àwọn ẹ̀kọ́ ìpamọ́ àti ìmọ̀ nípa ẹ̀kọ́ (kíkà àwọn orísun àtijọ́)
– Onínúró onípele (àwọn àkọsílẹ̀)
– Ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa kíkọ́ àwòrán ilé àti àwọn ọ̀nà iṣẹ́ ọnà
– Àwòṣe ti ètò ibi-ayé ilu, eto-ọrọ aje, ati awọn nẹtiwọọki iṣowo ti o da lori data kikọ ati ohun elo
Àwọn ọ̀nà ìgbàanì ìtàn sábà máa ń jẹ́ ìbáṣepọ̀ láàárín ìmọ̀ ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé, ìtàn, ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn, àti ẹ̀kọ́ ìwé àfọwọ́kọ.
5. Àwọn ìyàtọ̀ nínú Bí a ṣe lè túmọ̀ àwọn ohun tí a rí
Ẹ̀kọ́ ìṣẹ̀dálẹ̀ ayé àtijọ́ máa ń túmọ̀ ìgbà àtijọ́ nípasẹ̀ àbájáde: kíkọ́ àwọn ìlànà ìgbésí ayé tó ṣeé ṣe kí ó wà ní ìbámu pẹ̀lú ẹ̀rí ohun èlò. Fún àpẹẹrẹ, wíwá àwọn egungun ẹranko kan àti àwọn irinṣẹ́ gígé lè yọrí sí ìparí èrò nípa àwọn ìlànà ọdẹ àti lílo oúnjẹ. Àwọn àwòrán ihò inú ihò lè fúnni ní àmì àti ìgbàgbọ́, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìtumọ̀ wọn gan-an sábà máa ń ṣòro láti pinnu.
Àwọn ìwé ìtàn ìgbàanì ní àǹfààní àwọn ìwé tí ó lè dárúkọ àwọn ibi, àwọn nọ́mbà, àwọn ìṣẹ̀lẹ̀, ètò owó orí, àti àkójọ àwọn ọjà pàápàá. Ṣùgbọ́n àwọn ìwé náà tún ní àwọn ìṣòro: wọ́n lè jẹ́ ìpolówó, ṣàfihàn ojú ìwòye àwọn ọlọ́lá, tàbí fojú fo àwọn ẹgbẹ́ kan. Nítorí náà, àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ìgbàanì sábà máa ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìyípadà, fún àpẹẹrẹ, fífi ìgbésí ayé àwọn ènìyàn lásán hàn nípasẹ̀ àwọn ohun tí a rí nílé tí a kò kọ sínú àwọn ìwé àṣẹ.
Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, ìtàn ìṣáájú gbẹ́kẹ̀lé “èdè àwọn ohun kan,” nígbàtí ìtàn papọ̀ “èdè àwọn ohun kan” àti “èdè àwọn ìwé” pọ̀.
6. Àwọn ìyàtọ̀ láàrín àwọn kókó ọ̀rọ̀ àti àwọn ìbéèrè ìwádìí
Awọn ibeere ti o wọpọ ni imọ-jinlẹ atijọ pẹlu:
– Ìgbà wo ni àwọn ènìyàn bẹ̀rẹ̀ sí í gbé àti láti máa ṣe iṣẹ́ àgbẹ̀?
– Báwo ni ìmọ̀ ẹ̀rọ irinṣẹ́ òkúta ṣe gbèrú sí i?
– Báwo ni ìṣíkiri àti ìpínkiri ènìyàn ṣe ń ṣẹlẹ̀?
– Báwo ni àwọn ènìyàn ṣe ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ìyípadà ojú ọjọ́ àtijọ́?
Awọn ibeere ti o wọpọ ninu ẹkọ nipa ohun-ajinlẹ itan pẹlu:
– Báwo ni wọ́n ṣe dá ìṣètò ìlú ọba tàbí ìlú amúnisìn sílẹ̀?
– Báwo ni àwọn nẹ́tíwọ́ọ̀kì ìṣòwò amọ̀ àti turari ṣe ń ṣiṣẹ́?
– Báwo ni ìbáṣepọ̀ àṣà ṣe ń wáyé láàárín àwọn àlejò àti àwọn olùgbé agbègbè?
– Báwo ni àwọn ìṣe ìsìn ṣe ń hàn nínú àwọn ilé àti ohun ìṣẹ̀dá?
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn kókó ọ̀rọ̀ náà yàtọ̀ síra, àwọn méjèèjì gbìyànjú láti lóye bí àwọn ènìyàn ṣe ń gbé ìgbésí ayé wọn lárugẹ, bí wọ́n ṣe ń gbé ìgbésí ayé wọn ... àti bí wọ́n ṣe ń gbé ìgbésí ayé wọn.
7. Àwọn Àpẹẹrẹ Rọrùn ti Àwọn Ìyàtọ̀ Nínú Àwọn Ohun Ẹ̀kọ́
Láti jẹ́ kí ó rọrùn, fojú inú wo àwọn ojú òpó méjì:
1. Àwọn ihò ìsàlẹ̀ ṣáájú ìtàn pẹ̀lú àwọn àwòrán ògiri àti àwọn irinṣẹ́ ìfọ́: àwọn onímọ̀ nípa àwọn ohun ìṣẹ̀dá ayé àtijọ́ gbìyànjú láti dáhùn ẹni tí ó ṣe wọ́n, ìgbà tí a ṣe wọ́n, àti iṣẹ́ wọn, láìsí ìrànlọ́wọ́ àwọn àkọsílẹ̀ tí a kọ sílẹ̀.
2. Ààfin ìjọba pẹ̀lú àwọn ìgò, owó àti àkójọ àwòrán ilẹ̀: àwọn onímọ̀ nípa ìtàn ayélujára lè so àwọn ohun tí wọ́n rí mọ́ àkọsílẹ̀ ìkọ́lé odi náà, àwọn ìgbòkègbodò ológun, ìṣòwò àti ìgbésí ayé ojoojúmọ́ àwọn olùgbé ibẹ̀.
Àwọn méjèèjì ṣì jẹ́ ìmọ̀ nípa àwọn ohun ìgbàanì, ṣùgbọ́n àwọn ọgbọ́n kíkà ìwé yàtọ̀ síra.
Ipari
Iyatọ akọkọ laarin ẹkọ nipa ohun alumọ́ọ́nì àti ìtàn àtijọ́ àti ìtàn ni a rí ní àwọn orísun tí a kọ sílẹ̀. Ẹ̀kọ́ nípa ohun alumọ́ọ́nì ṣáájú ìtàn máa ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa àkókò kí ó tó kọ ìwé, ó máa ń gbára lé àwọn ohun alumọ́ọ́nì àti ìwádìí sáyẹ́ǹsì nìkan, nígbà tí ìmọ̀ nípa ohun alumọ́ọ́nì ìtàn máa ń da àwọn ohun alumọ́ọ́nì pọ̀ mọ́ àwọn ìwé tí a kọ láti tún ohun alumọ́ọ́nì ṣe ní ọ̀nà tó dára jù àti tó ṣe pàtàkì jù. Láìka àwọn ọ̀nà àti orísun wọn tó yàtọ̀ síra sí, àwọn méjèèjì máa ń ṣe àfikún ara wọn ní ṣíṣàlàyé ìrìn àjò gígùn aráyé láti ìgbà àtijọ́ títí di òní.
Tí o bá fẹ́, mo lè ran ọ́ lọ́wọ́ nípa fífi àwọn àpẹẹrẹ pàtó láti Indonesia kún un (fún àpẹẹrẹ Sangiran, Leang-Leang, Borobudur, Kota Tua, tàbí àwọn odi VOC) láti jẹ́ kí àpilẹ̀kọ náà túbọ̀ yéni sí i.
