O Tulafono Autu o le Kemisi: O Faavae e Fa'agaoioia ai le Kemisi Fa'aonaponei
Pendahuluan
O le kemisi o se lala o le saienisi faalenatura e suʻesuʻeina le tuufaatasiga, fausaga, meatotino, ma suiga o meafaitino. I tua atu o le togafiti o tali atu o vailaau e fuafua ai meatotino ma suiga o meafaitino o loo i ai mataupu faavae autu e taʻua o tulafono autu o le kemisi. O nei tulafono e le gata ina fausia ai le faavae o le malamalama i vailaau ae e iai foi se sao taua i le atinaeina o le saienisi ma tekinolosi. I totonu o lenei tusiga, o le a tatou suʻesuʻeina nisi o tulafono autu o le kemisi ua taʻitaʻia ai tagata soifua agai i se malamalamaga loloto o le lalolagi o siomia ai.
1. Tulafono o le Faasaoina o le Tele
O le Tulafono o le Faasaoina o le Tele, e taʻua foʻi o le Tulafono a Lavoisier, ua faaigoaina ia Antoine Lavoisier, o lē na faʻatulagaina i le seneturi lona 18. O lenei tulafono o loʻo faʻapea mai o le tele o se mea i totonu o se faiga tapuni e tumau pea, e tusa lava po o a ituaiga o suiga faʻakemikolo e tutupu. I se isi faaupuga, o le tele atoa o mea e tali atu i se tali faʻakemikolo e tutusa ma le tele atoa o oloa na gaosia.
O se faʻataʻitaʻiga faigofie o lenei tulafono e mafai ona vaʻaia i le tali atu o le mu o se moligao. E ui lava ina foliga mai e matua faʻaitiitia le vali pe a mu, o le mamafa o oloa o le mu (carbon dioxide ma le ausa vai) pe a fuaina ma le saʻo o le a tutusa ma le mamafa o le vali ma le okesene na tali atu.
O le Tulafono o le Faasaoina o le Tele o Mea e faʻavaeina ai le faavae mo le auʻiliʻiliga faʻapitoa i tali faʻakemikolo ma mafai ai e saienitisi ona tusia ni fua faʻatatau paleni o vailaʻau.
2. Tulafono o Fua Fa'atatau Tumau (Tulafono a Proust)
I le faaiuga o le seneturi lona 18, na faavaeina ai e le fomai Farani o Joseph Proust le Tulafono o Fua Faatatau Mautinoa, lea e faapea mai o se vailaau faapitoa e aofia ai pea ona elemene i le fua faatatau tutusa o le mamafa, e tusa lava po o le a lo latou puna po o le auala na fausia ai.
Mo se faʻataʻitaʻiga, o se molelaʻau vai (H₂O) e tusa lava po o fea e sau ai—pe mai le timu, o se vaituloto, po o se isi lava puna—e iai lava ni atoma haitorosene se lua ma le atoma okesene e tasi i se fua faatatau tumau (pe tusa ma le 1:8).
E matuā tāua tele lenei tulafono i le atinaʻeina o fua faʻatatau vailaʻau tutusa ma o le faʻavae lea mo le suʻeina o le mama o vailaʻau faʻapitoa.
3. Tulafono o le Tele o Fua Faatatau
O John Dalton, o se saienitisi Peretania e lauiloa i lana aʻoaʻoga faʻa-atomika , na ia faʻalauiloaina le Tulafono o le Tele o Fua Faʻatatau i le amataga o le seneturi lona 19. O lenei tulafono o loʻo faʻapea mai, afai e mafai e elemene e lua ona fausia ai le sili atu ma le tasi le faʻaputuga, o le mamafa o le tasi elemene e tuʻufaʻatasia ma se mamafa mautu o le isi elemene o le a iai i ni fua faʻatatau faigofie o numera atoa.
Mo se faʻataʻitaʻiga, e mafai e le kaponi ma le okesene ona fausia ni vailaʻau se lua eseese: o le kaponi monoksisa (CO) ma le kaponi taiokesaita (CO₂). I le CO₂, o le fua faatatau o le mamafa o le kaponi i le okesene e 12:16 (pe 3:4), ae i le CO₂, o le fua faatatau o le mamafa o le kaponi i le okesene e 12:32 (pe 3:8). O lenei fua faatatau (4:8 pe 1:2) o se faʻataʻitaʻiga atoatoa lea o fua faatatau eseese.
O le Tulafono o Fua Fa'atusatusa Tele na fa'amalosia ai le manatu o atoms ma fa'alauiloa mai ai le manatu e fa'apea, o atoms o iunite aupito laiti ia o elemene e auai i tali fa'akemikolo.
4. Tulafono o le Kasa Lelei (Tulafono a Avogadro)
O Amedeo Avogadro, o se saienitisi Italia, na ia fautuaina le manatu e faapea, i le vevela ma le mamafa tutusa, o le tele tutusa o kasa o loʻo i ai le aofaʻi tutusa o molelaʻau. O lenei manatu, ua taʻua o le Tulafono a Avogadro, sa i ai sona sao taua i le atinaʻeina o le aʻoaʻoga o kasa lelei ma le thermodynamics.
I le fa'a-matematika, e mafai ona fa'aalia lenei tulafono o le PV = nRT, lea:
– O le P e mamafa o le kesi,
– O le V o le voluma o le kesi,
– n o le aofaʻi o mole o le kesi,
– O le R o le tumau o le kasa lautele, ma
– O le T o le vevela i Kelvin.
I le faʻaaogaina o le Tulafono a Avogadro, e mafai ai ona tatou malamalama i le auala e gaoioi ai kasa i lalo o tulaga eseese ma vavalo i suiga i kasa e faʻavae i luga o le vevela, mamafa o le mamafa, ma le voluma.
5. Tulafono o le Paleni Fa'akemikolo (Tulafono a Le Chatelier)
O le tulafono a Le Chatelier, ua faaigoaina ia Henri Louis Le Chatelier, o loo faapea mai afai e oo i se faiga paleni vailaau se suiga i tulaga (faaputuga, mamafa, vevela), o le a tali atu le faiga e ala i le suia o le paleni i le itu e faaitiitia ai le suiga.
O se faʻataʻitaʻiga moni o le lalolagi e mafai ona vaʻaia i le alamanuia o vailaʻau, e pei o le gaosiga o le ammonia (NH₃) e ala i le faiga o Haber . I le faʻateleina o le mamafa, o le a suia le paleni agai i le fausiaina o nisi oloa ammonia, e tusa ai ma le mataupu faavae a Le Chatelier.
E matuā tāua tele lenei tulafono i le puleaina o tali atu o vailaʻau faʻapisinisi ina ia faʻateleina ai le tulaga manaʻomia.
I'uga
O tulafono autū o le kemisi o maa faavae ia e mafai ai ona tatou malamalama ma vavalo i tali ma meatotino o mea. O le Tulafono o le Faasaoina o le Tele e aʻoaʻoina ai i tatou e uiga i le lē fesuisuiaʻi o le tele i tali faʻakemikolo, o le Tulafono o Fua Faʻatatau Mautinoa e faʻamautinoa ai le tutusa o fua faʻatatau tuʻufaʻatasia, o le Tulafono o Fua Faʻatatau Tele e faʻamaonia ai le fausaga atomika o tuʻufaʻatasia, o le Tulafono a Avogadro e faʻamatalaina ai amioga o kasa, ma o le Tulafono a Le Chatelier e maua ai le malamalama i le gaioiga o le paleni faʻakemikolo.
O le malamalama loloto i nei tulafono e lē gata ina faigofie ai mo saienitisi ma inisinia ona fatuina ni tekinolosi fou, ae e mafai ai foʻi ona tatou talisapaia ma malamalama atili i le lalolagi laiti e faʻatulaga ai o tatou olaga i aso uma. O lenei malamalamaga faavae e maua ai se alalaupapa i mea fou ma mea fou e maua, e faʻavavevave ai le alualu i luma o le saienisi ma tekinolosi, ma iu ai ina, o le aganuʻu faaletagata.