Metotia o Mafui'e i Su'esu'ega o Suiga o le Tau
E masani ona talanoaina suiga o le tau e ala i faʻamaumauga i le vevela o le ea, le tele o kasa e faʻavevela ai le ea, poʻo ni matauga faʻasatelite o le liusuavai o le aisa ma le siʻitia o le sami. Peitaʻi, e tasi le "faʻamaumauga" masani e masani ona sola ese mai le vaʻai a le lautele: o le Lalolagi lava ia. E ala i gatete e feoaʻi solo i totonu o le paʻu, le mantle, ma le ogatotonu—e taʻua o galu seismic—e mafai e saienitisi ona faitau suiga o le siosiomaga i se auala lē tuusaʻo ae faʻatasi ai ma faʻamatalaga tetele. O metotia o mafuiʻe, na muai atiaʻe e faʻafanua ai fausaga o loʻo i lalo o le fogaeleele ma mataʻituina mafuiʻe, ua avea nei ma meafaigaluega taua mo le malamalama i vaega eseese o suiga o le tau, mai le malosi o le aisa ma suiga i le tele o le aisa i suiga i le tafega o le sami.
O le ā le metotia o le mafui'e?
O metotia o mafui'e o ni metotia ia mo le fuaina ma le fa'amatalaina o galu elastic e sosolo solo i le Lalolagi. O nei galu e mafai ona afua mai i puna'oa fa'alenatura e pei o mafui'e tectonic, pā o mauga mu, solo o le eleele, pa'ū o le aisa, ma le fegalegaleaiga o galu o le sami ma le fola o le sami. E mafai fo'i ona fa'aosofia galu e puna'oa fa'apitoa e pei o pāpā fa'atonutonu po'o vibrators mafui'e, e ui o su'esu'ega o le tau e masani ona fa'alagolago tele i puna'oa fa'alenatura ma le pisa mafui'e faifai pea.
O le meafaigaluega autū i fua o le mafui'e o le seismometer—o se masini e fa'amaumauina ai le gaioiga o le eleele i vaega e tolu. A'o pasia e galu mafui'e seismic se ala, o lo latou saoasaoa, malosi, ma le foliga e a'afia e meatotino fa'aletino o le meafaitino: mafiafia, elasticity, porosity, mea o lo'o i totonu o le vai, ma le vevela. A'o suia e suiga o le tau le vai, aisa, ma le vevela i siosiomaga eseese, e mafai e fa'ailoilo mafui'e ona galue o ni "sensors" e le tu'usa'o e pu'eina nei suiga.
Aiseā e tāua ai le mafui'e i su'esu'ega o le tau?
O suiga o le tau o loʻo aʻafia ai le lalolagi atoa: o le liusuavai o aisa i pole, le liusuavai o le permafrost, suiga o timuga, faʻateleina o galu tetele, ma le siʻitia o le sami. O nei suiga uma e fesoʻotaʻi ma le toe tufatufaina o le tele (vai ma aisa), suiga i le mamafa, ma suiga i meatotino faʻainisinia o meafaitino. E sili atu le lelei o metotia mafuiʻe ona o ni mafuaʻaga se tele:
1. E mafai ona mata'ituina pea: E galue masini fa'ama'i mafui'e i le 24/7, tusa lava pe po'o le taimi leaga o le tau pe a fa'alavelaveina va'aiga ma satelite.
2. E maaleale i suiga i lalo o le eleele: E tele aafiaga o le tau e tutupu i lalo o le eleele po o lalo o le aisa, mo se faataitaiga o le gaoioi o le vai ua liusuavai, suiga i pu o papa, po o le faavaivaia o le permafrost.
3. Lautele le aofia ai: O feso'ota'iga fa'alelalolagi o mafui'e e mafai ai ona fa'atusatusa fa'aitulagi ma mata'ituina mo se taimi umi.
4. Fa'aopoopo i isi metotia: E mafai e le mafui'e ona fa'aopoopo i le satelite, GPS, ma fua fa'atatau i le nofoaga tonu, ina ia sili atu ona malosi ai taunu'uga o fa'amatalaga.
Mafui'e aisa: faitauina o le "leo" o le aisa ua liusuavai
O se tasi o faʻaoga sili ona fou o le suʻesuʻega o le mafuiʻe aisa. A gaoioi, māvaevae, pe vaeluaina aisa, o nei mea tutupu e maua ai ni gatete e mafai ona faʻamaumauina o ni mea tutupu faʻapitoa o le mafuiʻe. E tele ituaiga faʻailoilo e fesoʻotaʻi ma le tau:
– Mafui'e Aisa: O māvaevaega i totonu ma suiga i totonu o le aisa e maua ai fa'ailo o mafui'e. E mafai ona fa'ateleina lo latou saoasaoa ma le malosi pe a si'itia le vevela ma fa'ateleina le liusuavai o le fogaeleele.
– Tetete o le aisa: O tetete umi e masani ona fesootaʻi ma le tafe o le vai ua liusuavai i le pito i lalo o se aisa. O le vai e faʻasusuina ai le pito i lalo o se aisa e mafai ona faʻavavevave ai le tafe o le aisa, e aʻafia ai le mautu o le aisa ma fesoasoani i le siʻitia o le maualuga o le sami.
– Mea tutupu o le fanauina o le aisa: O le soloia o papa aisa e maua ai faailoilo e maualalo i le feololo le malosi e mafai ona mata'ituina e fuafua ai le fua faatatau o le leiloa o le tele o mea, aemaise lava i itulagi i pole e pei o Greenland ma Antarctica.
I le tuufaatasia o faʻamaumauga o mafuiʻe ma mataʻituina o satelite, e mafai ai e le au suʻesuʻe ona iloilo po o afea ma o fea o loʻo faʻavavevave ai le timu o aisa, ma pe faʻapefea ona fesootaʻi nei mamanu ma vaitau, vevela, ma suiga i se taimi umi.
Permafrost ma le mautu o le auvae: faailoilo mai le vaivai o le eleele aisa
O le permafrost—o le eleele e tumau pea le aisa mo le tele o tausaga—e teuina ai le tele o le kaponi fa'aola ma e iai sona sao taua i le mautu o le auvae ma atinae i vaega malulu. A o fa'amafanafana le tau, e liu suavai le permafrost, e fa'atumuina pu o le eleele i le vai, ma fa'aitiitia ai le malosi fa'aletino. O lenei faiga e mafai ona mafua ai le solo o eleele, fa'agogo, ma suiga i le tafe o le vai i lalo o le eleele.
E fesoasoani auala fa'ale-mafui'e i ni auala autū se lua:
1. Siakiina o mafui'e laiti: O tama'i malepelepe ma suiga i mauga e mafai ona fa'atupuina ai fa'ailo o mafui'e laiti. O le fa'ateleina o gaioiga o mafui'e laiti e mafai ona avea ma fa'ailoga vave o le le mautu.
2. Ata o meatotino o loʻo i lalo o le fogaeleele: O le saoasaoa o galu mafuiʻe e masani ona maualuga atu i mea ua aisa nai lo mea ua mafanafana ma ua tumu i le vai. I le toe faia o suʻesuʻega mafuiʻe (time-lapse), o suiga i le saoasaoa e mafai ona faʻaalia ai sone o loʻo liu suavai.
E taua tele lenei auala mo itulagi o le Arctic ma mauga maualuluga, lea o loʻo vave ona tupu ai aafiaga o suiga o le tau i luga o le permafrost ma e aʻafia tuusaʻo ai nuʻu.
Pisa o mafui'e ma "tulaga tamatamailima" o afa ma galu
E lē o faʻamatalaga uma o le tau e sau mai mafuiʻe poʻo ni mea mataʻutia. E oʻo lava i le pisa o mafuiʻe i tua—o gatete faifai pea ma vaivai—e iai faʻamatalaga e uiga i tulaga o le sami ma le ea. O le fegalegaleai o galu o le sami e mafua ai ni mafuiʻe laiti, o ni gatete faʻavaitaimi e mafai ona iloa mamao i uta.
E fesoʻotaʻi faʻamaʻi pipisi i:
– Malosiaga o galu o le sami: A faateteleina afa pe suia mamanu o matagi, e faateleina le malosi o galu ma suia ai mafui'e laiti.
– Fesuiaiga fa'avaitaimi ma fa'aletausaga: O suiga i mamanu o le tau e pei o El Niño–La Niña e mafai ona atagia i uiga o mafui'e laiti.
– Tulaga o le aisa o le sami: I vaega o pole, e mafai e le ufiufi o le aisa o le sami ona taofia le fausiaina o galu maualuluga, ma aʻafia ai le tulaga o mafuiʻe laiti ua faamaumauina.
O suʻesuʻega faʻamaufaʻailoga mo se taimi umi o mafuiʻe laiti e mafai ai e saienitisi ona iloilo suiga i mamanu o afa ma galu, ia e fesoʻotaʻi vavalalata ma le faʻavevela o le lalolagi ma le gaioiga o le ea ma le vasa.
Infrasound ma seismic e mata'ituina ai lologa, vaitafe ma le palapala
O suiga o le tau ua suia ai fo'i le vai: o lo'o fa'atupula'ia le malosi o timuga i nisi o itulagi, o lo'o fa'aumiumi vaitau mago i isi itulagi, ma ua fa'ateleina lologa tetele. O tafega vave o vaitafe e feavea'i ai palapala ma papa, ma fa'atupuina ai gatete e mafai ona fa'amaumauina e masini fa'asusu i luga o auvai o vaitafe.
Faatasi ai ma lenei metotia, e mafai e tagata suʻesuʻe ona:
– Fuafuaina o le fa'asa'olotoina e le tuusa'o mai le malosi o le gatete,
– Siakiina o felauaiga o palapala, lea e taua mo le malamalama i le soloia ma suiga o le laufanua,
– Mataʻituina o lologa faafuaseʻi poʻo lahar e mafua mai i timuga i vaega o mauga mu.
Ona e mafai e seismometers ona galue i tulaga faigata ma e le manaʻomia se fesoʻotaʻiga tuusaʻo ma le tafe o le vai, o lea e aoga ai lenei metotia i nofoaga maotua poʻo nofoaga matautia.
Suiga o le taimi e fa'aaogaina ai mafui'e ma suiga o le vai i lalo o le eleele
I nisi itulagi, o suiga o le tau o loʻo aʻafia ai le toe faʻatumuina ma le faʻaitiitia o aquifers. E le gata i lea, o le fetuʻunaʻiga a tagata i le lāmala—e pei o le pamuina o le vai i lalo o le eleele—o loʻo aʻafia ai foʻi le faiga. O suʻesuʻega faʻasolosolo (time-lapse) e mafai ona faʻailoa ai suiga i le saoasaoa o galu e fesoʻotaʻi ma suiga i le faʻatumuina o le vai i avanoa pu. E ui o le faʻatinoina e manaʻomia ai le mamanuina ma le faʻaeteete o suʻesuʻega, o lenei auala e mafai ona avea ma se faʻaopoopoga taua i le mataʻituina o le vai i lalo o le eleele faʻatasi ai ma vaieli ma faʻamatalaga gravimetric.
Tulaga lelei, tapula'a, ma lu'itau o le fa'amatalaina
O metotia o mafui'e e ofoina atu ai fa'amanuiaga o le mata'ituina pea, maualuga le maaleale, ma le mafai ona "va'ai" i le eleele i lalo ifo. Peita'i, e iai ni tapula'a e tatau ona malamalama i ai:
– Le mautinoa o le puna: E mafai ona mafua mai faailoilo o mafui'e mai le tele o faiga (gaioiga a tagata, matagi, feoaiga, alamanuia), ma e mana'omia ai le vaevaeina ma le fa'aeteete o faailoilo.
– Fa'alagolago i feso'ota'iga o meafaigaluega: O fa'amaumauga lelei e mana'omia ai ni seismometer ua fa'atulagaina lelei ma tu'u fa'ata'atia, lea e le faigofie i taimi uma i itulagi o pole po'o mauga maualuluga.
– Faʻataʻitaʻiga faaletino faigata: O le faʻafesoʻotaʻiina o suiga faʻale-semisi i fesuiaʻiga o le tau (e pei o le vevela poʻo le fua faatatau o le liusuavai) e manaʻomia ai faʻataʻitaʻiga malolosi faʻainisinia ma faʻavevela, faʻapea foʻi ma le tuʻufaʻatasia ma isi faʻamaumauga.
O le mea lea, o suʻesuʻega o le tau e faʻavae i luga o mafuiʻe e toetoe lava o taimi uma e tele matāʻupu e mafai ona aʻafia ai: o mafuiʻe, mafuiʻe aisa, mafuiʻe vai, mafuiʻe tau, ma faʻataʻitaʻiga faʻafuainumera e felagolagomaʻi le tasi i le isi.
Fa'ato'a
O metotia o mafui'e ua tatalaina ai ni auala fou e va'ai ai i suiga o le tau: e le gata i mea o lo'o va'aia i luga o le fogaeleele, ae fa'apea fo'i i gatete laiti e fa'amaumauina ai le gaioiga o le aisa, vai, ma papa. Mai "mafui'e aisa" i totonu o aisa, i fa'ailoga o mafui'e laiti e fa'ailoa mai ai afā o le sami, i gatete o vaitafe i taimi o lologa, o le mafui'e e maua ai le avanoa i fa'ailoga faifai pea o le tau e masani ona latalata i faiga fa'aletino. I le agai i luma, fa'atasi ai ma feso'ota'iga o masini e fa'atupula'ia le mafiafia, au'ili'iliga fa'avae i luga o le atamai fa'apitoa, ma le tu'ufa'atasia o fa'amatalaga satelite ma fa'ata'ita'iga o le tau, o fa'amatalaga o mafui'e e mafai ona avea ma poutū taua i le mata'ituina ma le malamalama i suiga o le tau i le lalolagi atoa.