# Fa'avae o le Fisiki o le Lalolagi ma le Fisiki o le Eleele
O le fisiki o le lalolagi ma le geophysics o ni matāʻupu faʻasaienisi e suʻesuʻeina ai mea faʻaletino o loʻo tutupu i totonu o le Lalolagi ma a latou fegalegaleaiga ma isi vaega, e pei o le ea ma le hydrosphere. O le malamalama i nei saienisi e taua tele, ona o le Lalolagi o lo tatou nofoaga ma o ona mea uma e aʻafia ai le ola i se auala tuusaʻo ma le lē tuusaʻo. O lenei tusiga o le a aofia ai mea taua o le fisiki ma le geophysics o le Lalolagi aʻo faʻamamafaina ai auala eseese e faʻaaogaina i nei suʻesuʻega.
## Folasaga i le Fisiki o le Lalolagi
O le fisiki o le lalolagi e aofia ai le suʻesuʻeina ma le malamalama i le fausaga i totonu o le Lalolagi, le mafai ona faʻamatalaina faʻamatalaga mai mea faigaluega eseese e fuaina ai, ma le mafai ona iloilo ma vavalo i mea o loʻo tutupu pea. E pei o isi vaega o le fisiki, o le fisiki o le lalolagi e faʻavae i luga o tulafono faʻavae o le fisiki, e pei o tulafono a Newton, tulafono o le thermodynamics, ma mataupu faavae o le electromagnetism.
O le mea moni, o le Lalolagi e aofia ai ni vaega se tele: o le pa'u, le 'aufanafana, ma le totonugalemu. O su'esu'ega i le fisiki o le Lalolagi e fa'amoemoe e malamalama i le fa'atulagaga, meatotino, ma le gaioiga o nei vaega ta'itasi.
### Fausaga o le Lalolagi
1. Pa'u o le Lalolagi: O le vaega pito i fafo lea o le lalolagi tatou te solia i aso uma. O le mafiafia o le pa'u o le Lalolagi e eseese mai ni nai kilomita i lalo o le sami i le tusa ma le 70 kilomita i lalo o mauga maualuluga.
2. O le Mantle o le Lalolagi: I lalo o le pa'u o le lalolagi o lo'o taoto ai le mantle o le Lalolagi, lea e o'o atu i le loloto e tusa ma le 2.900 kilomita. O le mantle e aofia ai papa silicate e mauoa i le u'amea ma le magnesium. E taua tele le matafaioi a le mantle o le Lalolagi i le gaioiga o papatusi tectonic ona o lona le mautu o le vevela, lea e mafua ai ona tafe mai le convection.
3. Ogatotonu o le Lalolagi: O le vaega pito loloto o le Lalolagi ua vaevaeina i ni vaega vai i fafo ma ni vaega mautu i totonu. O le vaega i fafo e aofia ai se vai uʻamea-nickel e feliuliuaʻi lea e nafa ma le fanua maneta o le Lalolagi. O le vaega mautu i totonu e oʻo i ai le mamafa ma le vevela tele, e fuafua e oʻo atu i le 6000 tikeri Celsius.
## Manatu Autū i le Geophysics
O le Geophysics o se lala o le geology e faʻaaogaina ai metotia faaletino e suʻesuʻe ai totonu o le Lalolagi ma mea e tutupu i luga o lona fogaeleele. E faʻaaogaina e le Geophysics ni metotia ma meafaigaluega eseese e fuaina ai faʻasologa faaletino o le Lalolagi, e pei o le kalave, magnetism, galu mafuiʻe, ma le tafe o le vevela.
### Mafui'e
O le mafui'e o le su'esu'ega lea o galu mafui'e e mafua mai i mafui'e po'o isi puna'oa fa'apitoa e pei o pā. I le su'esu'eina o le auala e feoa'i ai galu mafui'e i le Lalolagi, e mafai ai e tagata su'esu'e mafui'e ona fa'amatalaina le fausaga ma meatotino o meafaitino i totonu o le Lalolagi.
– Galu-P ma galu-S: E lua ituaiga autū o galu mafui'e: galu muamua (galu-P) ma galu lona lua (galu-S). O galu-P o galu fa'apipi'i e mafai ona sosolo i mea malo, vai, ma kesi, ae o galu-S o galu tipi e na'o mea malo e mafai ona sosolo.
– Siakiina o Galu: O faʻamaumauga mai seismograms, o meafaigaluega e faʻamaumauina ai galu mafuiʻe, e mafai ona faʻaaogaina e iloa ai le nofoaga ma le tele o mafuiʻe. E fesoasoani foʻi galu mafuiʻe e iloa ai le mafiafia ma meatotino o meafaitino i vaega taʻitasi o totonu o le Lalolagi.
### Geomagnetic
O suʻesuʻega geomagnetic e aofia ai le fuaina o le fanua maneta o le Lalolagi ma ona fesuiaʻiga i le aluga o taimi. O le auala autū e fausia ai le fanua maneta o le Lalolagi o le gaoioi lea o le uʻamea vai i le ogatotonu i fafo, lea e fausia ai se dynamo geophysical.
– Fesuiaiga Fa'amagnetika: E le mautu le fanua fa'amagnetika o le Lalolagi ma e iai ni fesuia'iga fa'avaitaimi e ta'ua o geodynamos. O nei mea e aofia ai fesuia'iga o le fanua fa'amagnetika e tutupu i nai selau afe tausaga uma.
– Fa'aoga: O fua o le fanua maneta e fa'aaogaina i le tele o fa'aoga e aofia ai le su'esu'eina o minerale, folauga, ma su'esu'ega o le geodynamic.
### Kalave
O le suʻesuʻega o le kalave i le geophysics e aofia ai le fuaina o suiga i le fanua kalave o le Lalolagi. O eseesega i le mafiafia o meafaitino i totonu o le Lalolagi e mafua ai ni suiga laiti i le kalave. I le fuaina o nei suiga, e mafai ai e le au geophysicists ona fuafua foliga o loʻo i lalo o le fogaeleele.
– Suʻesuʻega o le Kalave: E faʻaaogaina le kalave e suʻe ai le suauʻu, kesi, ma minerale ona o le eseesega o le mafiafia i le va o papa o loʻo i ai nei punaoa ma papa o loʻo siomia ai.
– Fisiki o le Kalave: O le tulafono a Newton e uiga i le kalave e taua tele i le malamalama i le auala e faʻatonutonu ai e le mamafa o le Lalolagi le malosi o le kalave i luga o lona fogaeleele.
### Geothermal
O le suʻesuʻega o geothermics e aofia ai le fuaina ma le iloiloina o le tafe tele o le vevela mai totonu o le Lalolagi i luga o le fogaeleele. E taua tele lenei mea mo le malamalama i le taamilosaga o le vevela ma le malosi i totonu o lo tatou paneta.
– Punaoa o le Vevela: O puna autū o le vevela o le geothermal e aofia ai le pala o le radioactive o elemene i le mantle ma le core, faapea foi ma le vevela o totoe mai le fausiaina o le Lalolagi.
– Fa'aaogāga o le Geothermal: O fa'amaumauga o le tafe o le vevela e fa'aaogaina i su'esu'ega o le malosiaga geothermal mo le gaosiga o le eletise ma isi fa'aaogāga e pei o le fa'avevela tu'usa'o.
## Tuufaatasia o Metotia Fa'ale-Siosiomaga
O se auala atoatoa i le geophysics e manaʻomia ai le faʻaaogaina o le tele o metotia i le taimi e tasi e maua ai se ata atoatoa o totonu o le Lalolagi. O metotia taʻitasi e iai ona lava lelei ma ona tapulaʻa, ma e taua tele ai le tuʻufaʻatasia o faʻamaumauga mo se faʻamatalaga sili atu ona saʻo.
Mo se faʻataʻitaʻiga, i suʻesuʻega o le suauʻu ma le kesi, e mafai ona tuʻufaʻatasia faʻamaumauga o le kalave, maneta, ma mafuiʻe e faʻailoa ai nofoaga e ono iai vaituloto. E le gata i lea, e faʻaaogaina le faʻataʻitaʻiga komepiuta e tuʻufaʻatasia ai faʻamaumauga mai punaoa eseese e maua ai se faʻatusa sili atu ona saʻo o le fausaga o le eleele i lalo ifo o le eleele.
## Faaiuga
O le malamalama i mataupu faavae o le fisiki o le lalolagi ma le geophysics e taua tele mo le tele o faʻaoga aoga, e pei o le suʻesuʻeina o punaoa faalenatura, faʻaitiitia o faʻalavelave faʻalenatura, ma suʻesuʻega o le siosiomaga. Faʻafetai i alualu i luma faʻatekonolosi, ua i ai nei a tatou meafaigaluega ma metotia faʻaonaponei e suʻesuʻe loloto ai ma malamalama i mea faigata o loʻo tutupu i totonu o le Lalolagi. E ala i suʻesuʻega faifai pea i le fisiki o le lalolagi ma le geophysics, e mafai ona tatou malamalama atili ai i le Lalolagi o se faiga e fesuisuiaʻi pea ma le auala e mafai ai ona tatou faʻaaogaina ma le gafataulimaina.