Malamalama i le Big Bang Theory i le Astronomy
-
O le Big Bang Theory o se tasi o faʻamatalaga faasaienisi sili ona loloto ma lagolagoina lelei e faʻamatalaina ai le amataga ma le evolusione o le atulaulau. E ui lava i le taliaina lautele e le au saienitisi, o lenei aʻoaʻoga e mafai ona foliga mai e le malamalama i ai pe oʻo lava i le fenumiai i tagata lautele. O lenei tusiga e faʻamoemoe e faʻamalamalamaina le Big Bang Theory, suʻesuʻeina ona amataga, faʻamaoniga e lagolagoina ai, ma ona aʻafiaga i lo tatou malamalama i le vateatea.
### Le Amataga o le Big Bang Theory
O le amataga o le Big Bang Theory e toe foʻi i tua i le amataga o le seneturi lona 20, o se taimi na taatele ai le talitonuga e faapea o le atulaulau e tumau ma e faavavau. Peitaʻi, e tele ni mea taua na maua na amata ona luʻitauina ai lenei manatu. I le 1927, na fautuaina ai e le faifeau ma le fisiki o Peleseuma o Georges Lemaître le manatu o se "atomu muamua" po o se "fuamoa o le vateatea," ma fautua mai ai ua faalauteleina le atulaulau mai se tulaga muamua e matua vevela ma mafiafia. E ui ina sa fesiligia muamua, ae na iu lava ina maua e manatu o Lemaître le lagolago.
O le faaupuga “Big Bang” na fa'atupuina i se auala e pei ona sa faia e le tagata su'esu'e fetu Peretania o Fred Hoyle i le taimi o se fa'asalalauga i luga o le leitio i le 1949, o se mea e malie ai, aua o Hoyle o se lagolago o le talitonuga feteenai o le tulaga mautu. O le taumafaiga a Hoyle e fa'atauva'a le manatu na mafua ai ona maua le igoa e manatua pea o lo'o tatou fa'aaogaina i aso nei.
### Fa'amaoniga Autū e Lagolagoina ai le Big Bang Theory
O le Big Bang Theory e lagolagoina e ni faʻamaoniga taua se tele, ma avea ai ma faʻataʻitaʻiga sili ona talitonuina o amataga o le vateatea.
#### 1. Tulafono a Hubble ma le Suiga Mumu o le Vateatea
O se tasi o faʻamaoniga sili ona tāua e sau mai le galuega a le tagata suʻesuʻe fetu Amerika o Edwin Hubble. I le 1929, na matauina ai e Hubble o loʻo solomuli ese atu aniva mai ia i tatou, ma, o le mea e sili ona tāua, o lo latou saoasaoa e tutusa ma lo latou mamao—o se sootaga ua taʻua nei o le Tulafono a Hubble. O matauga a Hubble na faʻaalia ai o loʻo faʻalauteleina le atulaulau, ma faʻailoa mai ai e tatau ona laʻititi ma mafiafia i le taimi ua tuanaʻi.
O lenei mea ua tupu i le redshift, lea e fa’aloaloa atu ai galu o le malamalama mai aniva mamao, ma liliu mūmū a’o latou agai ese, o se maa taua i le suia o le maliega faasaienisi agai i se atulaulau o lo’o fa’alauteleina.
#### 2. Fa'asalalauga o le Maikoloveve i le Vateatea (CMB)
Atonu o le faʻamaoniga sili ona malosi mo le Big Bang Theory na sau mai le mauaina o le Cosmic Microwave Background Radiation (CMB). I le 1965, na iloa ai e Arno Penzias ma Robert Wilson se malamalama vaivai ma tutusa o le microwave radiation o loʻo sosolo atu i le atulaulau. O lenei radiation o loʻo i ai i soo se mea, e taʻua o le CMB, o se toega mai le amataga o le atulaulau, pe tusa ma le 380,000 tausaga talu ona maeʻa le Big Bang, ina ua faʻavaeina muamua atoms ma mafai e photons ona femalagaaʻi saoloto. O le i ai o le CMB o se faʻailoga manino lea o se tulaga vevela ma mafiafia lea na faʻamālūlūina aʻo faʻalauteleina le atulaulau.
#### 3. Tele o Elemene o le Malamalama
O le Big Bang Theory e valoia ai foʻi le tele o elemene malamalama e pei o le hydrogen, helium, ma le lithium. E tusa ai ma le aʻoaʻoga, o nei elemene na faia i nai minute muamua o le atulaulau e ala i se faiga e taʻua o le Big Bang nucleosynthesis. O matauga e matua ogatasi lelei ma nei valoʻaga: e tusa ma le 75% hydrogen ma le 25% helium, faatasi ai ma sina aofaiga o le lithium ma le deuterium.
### O Le Taimi Fa'atulagaina o le Atulaulau
O le malamalama i le Big Bang e aofia ai foi le malamalama i le faasologa o taimi o le atulaulau mai lona amataga seia oo i lona tulaga o i ai nei, ma lona lumanai e ono i ai.
#### 1. Vaitaimi o Planck (0 i le 10^-43 sekone talu ona maeʻa le Big Bang)
O le Vaitaimi o Planck o loʻo faʻatusalia ai le amataga o le atulaulau lea e pulea ai e tulafono o le kalave kuantum. I le taimi puupuu e le mafaamatalaina, sa matua vevela ma mafiafia le atulaulau, ma o lo tatou malamalamaga i le taimi nei i le fisiki e le mafai ona faʻamatalaina atoatoa lenei vaitau ona o le leai o se talitonuga autasi o le kalave kuantum.
#### 2. Vaitaimi o le Fa'ateleina o Tau (10^-36 i le 10^-32 sekone)
I le maeʻa ai o le Vaitaimi o Planck, o le vaitaimi lea o le faʻateleina o le tau o le vateatea, o se faʻalauteleina tele ma le saoasaoa o le atulaulau. Na fautuaina e Alan Guth le aʻoaʻoga o le faʻateleina o tau i le vaitau o le 1980 e foia ai ni paso o le vateatea, e pei o le tafailagi ma faʻafitauli o le lamolemole. O le faʻateleina o tau o loʻo faʻapea mai o le faʻalauteleina o le vateatea e vave atu nai lo le saoasaoa o le malamalama mo sina vaega o le sekone, ma faʻalelei ma faʻamafolafola ai le vateatea.
#### 3. Toe Fa'afouina (380,000 tausaga talu ona mae'a le Big Bang)
A o faʻaauau pea ona faʻalauteleina ma faʻamālūlūina le atulaulau, sa tuʻufaʻatasia protons ma electrons e fausia ai ni atoma haitorosene e le afaina i se vaitaimi e taʻua o le toe tuʻufaʻatasia. O lenei mea taua na mafai ai e le malamalama ona femalagaaʻi saoloto, ma fausia ai le Cosmic Microwave Background Radiation lea na tatou iloa i le asō.
#### 4. Fausiaina o Fausaga o le Vateatea (mai le tele o miliona i le piliona tausaga)
I le tele o selau miliona tausaga talu ona toe tuufaatasia, na amata ai ona fausia fetu ma aniva muamua. O nei fetu muamua, e taʻua o fetu o le Population III, sa tetele ma puupuu le ola, ma faʻaputuina ai elemene mamafa i le atulaulau e ala i pa o le supernova. E faasolosolo malie ona tuufaatasi aniva, ma fausia ai le fausaga tele o le atulaulau.
### Aafiaga ma Malamalamaaga Faʻaonaponei
E tele aafiaga o le Big Bang Theory i lo tatou malamalama i le atulaulau ma lo tatou tulaga i totonu. O le faʻataʻitaʻiga e maua ai se faʻavae mo le malamalama e le gata i le taimi ua tuanaʻi ae faʻapea foʻi ma le lumanaʻi e ono tulaʻi mai i le atulaulau.
#### 1. O Le Vaitaimi o le Vateatea
O se tasi o fa'auigaga tuusa'o o le Big Bang Theory o lona gafatia lea e fa'atatau ai le matua o le atulaulau. O fua fa'atatau o lo'o iai nei e fa'ailoa ai le matua o le atulaulau i le tusa ma le 13.8 piliona tausaga. O lenei matua e ogatasi ma matauga o le faitau aofa'i o fetu aupito leva ma le fua fa'atatau o le fa'alauteleina e pei ona fa'ailoa mai e le CMB.
#### 2. Le Foliga ma le Iʻuga o le Vateatea
O le geometry o le atulaulau o se isi lea manatu tāua. O matauga ua fautua mai ai o le atulaulau e "mafolafola," o lona uiga e mulimuli i tulafono o le geometry Euclidean i fua fa'atatau o le vateatea. O lenei mea e iai ni aafiaga i le i'uga mulimuli o le atulaulau, lea e mafai ona fa'aauau pea ona fa'alauteleina, atonu e fa'atelevaveina ona o le malosiaga pogisa, e o'o atu ai i le "Big Freeze" lea e tete'a ese ai aniva, ma taofia ai fetu fou. I se isi itu, o tulaga e pei o le "Big Rip" po'o le "Big Crunch" e fa'atatau i ni i'uga eseese, e fa'alagolago i le natura o le malosiaga pogisa ma le kalave.
#### 3. Lalolagi Atoa ma Tala Atu
O loʻo faʻalauteleina le Big Bang Theory o ni manatu faʻavae e faʻapea mai ai atonu o lo tatou atulaulau o se tasi o le tele o atulaulau—o se multiverse. O le faʻataʻitaʻiga faʻafefeteina, aemaise lava, e faʻaalia ai e mafai e vaega o le vateatea ona taofia le faʻafefeteina i taimi eseese, ma fausia ai "bubble universes" ma ni meatotino faaletino eseese. E ui o se manatu faʻavae, o le manatu o le multiverse e faʻamamafaina ai le sailiga faifai pea e malamalama ai i le lautele atoa o le mea moni.
### Fa'ai'uga
O le Big Bang Theory o se ausiaga tele i la tatou sailiga e malamalama ai i amataga ma le alualu i luma o le atulaulau. Faatasi ai ma le lagolagoina e ni laina eseese ma faamalosia faatasi o faamaoniga, e ofoina atu ai se faamalamalamaga manino o le taimi ua tuanai o le atulaulau ma faailoa mai ai ni valoʻaga e uiga i lona lumanaʻi. A o tatou faaleleia atili a tatou matauga ma atiina ae ni aʻoaʻoga sili atu ona faigata, o lo tatou malamalama i le atulaulau o loo faaauau pea ona alualu i luma, ma faamauoaina ai pea le tala o la tatou malaga i le atulaulau. E ala i le tioata o le Big Bang, tatou te vaaia ai sootaga loloto e fesoʻotaʻi ai minute o le fisiki o vaega laiti i fua sili ona tetele o le atulaulau, ma faafaileleina ai se talisapaia loloto mo le ie lavelave o le olaga.