Le Auala e Galue ai le Teleskopo Hubble

-

### Le Auala e Galue ai le Teleskopo Hubble

Ua suia atoatoa e le Hubble Space Telescope (HST) lo tatou malamalama i le atulaulau talu mai lona faalauiloaina i le 1990. O loʻo tu i le maualuga e tusa ma le 547 kilomita (340 maila) i luga aʻe o le Lalolagi, i tua atu o le faʻalavelaveina o le ea, ua maua ai e le Hubble se vaaiga manino ma le manino o fetu mamao, aniva, ma isi mea ofoofogia o le lagi. Ae e faʻapefea tonu ona galue lenei mea ofoofogia o inisinia faʻaonaponei? O lenei tusiga o loʻo suʻesuʻeina ai vaega autu, mataupu faavae, ma faʻagaioiga e avea ai le HST ma meafaigaluega e le mafaatusalia i le matata o le vateatea.

#### Talaaga Faasolopito ma Sini o le Misiona

O le manatu mo le Hubble Space Telescope na afua mai i le vaitau o le 1940, e ui lava ina oo i le vaitau o le 1970 na amata ai ona faia ni fuafuaga mo le mea o le a avea ma se tasi o taumafaiga faasaienisi sili ona manuia a le NASA. Na faaigoaina i le tagata suʻesuʻe fetu o Edwin Hubble, o sini autu o le misiona a le telescope o le suʻesuʻeina lea o le fausaga o le atulaulau, le fausiaina o aniva ma fetu, meatotino o paneta i totonu o lo tatou faiga o le la, ma le lautele, ia taliina fesili faavae e uiga i lo tatou tulaga i le atulaulau.

#### Vaega o le Teleskopo Vateatea a Hubble

O le malamalama i le auala e galue ai le Hubble e amata i le fa'amatalaina o ona vaega autū.

1. O le Fa'apotopotoga o le Teleskopi Opitika (OTA):
– Faaata Autū: O le fatu o le Hubble, o le faaata autū e 2.4 mita (7.9 futu) le lautele. E aoina le malamalama mai mea faalelagi ma toe fa'aata atu i luga o le faaata lona lua.
– Fa'ata Lona Lua: O lenei fa'ata la'ititi, ua tu i luga a'e o le fa'ata muamua, e toe fa'aataina mai ai le malamalama, ma fa'asaga ifo i totonu o le meafaigaluega autū.

2. Meafaigaluega Faasaienisi:
Ua fa'apipi'iina Hubble i se seti o meafaigaluega fa'asaienisi fa'aonaponei, e ta'itasi ma fa'apitoa mo ituaiga eseese o matauga:
– Mea Pu'eata Lautele 3 (WFC3): E pu'eina e lenei mea pu'eata ni ata maualuluga i vaega eseese e tolu o le fusi o le eletise: ultraviolet, va'aia, ma le near-infrared.
– Mea Pu'eata Fa'atekonolosi mo Su'esu'ega (ACS): Ua fa'alelei mo mata'ituina fa'apenei o su'esu'ega, e mafai ona pu'eina vaega tetele o le vanimonimo ma auiliiliga sili.
– Cosmic Origins Spectrograph (COS): Ua mamanuina e suʻesuʻe ai le spectra o le malamalama ultraviolet mai punaoa faʻalelagi, ma faʻaalia ai faʻamatalaga e uiga i lo latou tuufaatasiga, vevela, mafiafia, ma le gaioiga.
– Spectrograph o Ata o le Teleskopo i le Vateatea (STIS): O nei gafatia tuufaatasi o ata ma le spectroscopy e mafai ai ona faia se suʻesuʻega auiliili o faiga faʻakemikolo ma meatotino faaletino.
– Mea Pueata Latalata i le Infrared ma le Spectrometer e Tele-Object (NICMOS): E ui ina ua le toe faʻaaogaina, ae sa matua taua tele le NICMOS mo matauga infrared aʻo leʻi faʻatinoina e le WFC3 lenei matafaioi.

tagai foi i le  Ituaiga o Fetu i le Vateatea

3. O Faiga Lagolago:
– Faiga e Pulea ai le Fa'asino i le Vateatea: O le sa'o lelei i le vateatea e sili ona tāua, ma o le faiga fa'asino sa'o a Hubble e fa'aogaina ai gyroscopes ma sensors ta'iala lelei e fa'atumauina ai se fa'asinomaga sa'o. O lenei faiga e mafai ai e le va'ai mamao ona loka i luga o se sini ma le sa'o o le 0.007 arcseconds.
– Faiga Taulimaina o Faʻamatalaga: Ua faʻapipiʻiina Hubble i ni faiga faʻakomepiuta e pulea ai matauga, teuina faʻamatalaga, ma toe faʻasalalau atu nei faʻamatalaga i le Lalolagi. O faʻamatalaga e tuʻuina atu e ala i le Tracking and Data Relay Satellite System (TDRSS).

#### Mataupu Faavae i Tua atu o le Galuega a Hubble

O le fa'agaioiga a Hubble e fa'alagolago i ni mataupu fa'avae autū o le fisiki ma le inisinia:

1. Ata ma le Fa'aliliuina:
E pei ona taʻua muamua, e faʻalagolago Hubble i ana faʻata muamua ma lona lua e puʻeina ma faʻatatau le malamalama. O nei faʻata e ufiufi i se vaega manifinifi o le alumini, sosoo ai ma se vaega puipui o le magnesium fluoride, lea e faʻateleina ai le toe atagia mai o le malamalama ma faʻaitiitia ai le faʻasalalauina.

2. Fa'ailoga:
E taua tele le spectroscopy mo le fa'ailoaina o le fausaga fa'akemikolo o mea ua matauina. I le vaevaeina o le malamalama i ona lanu (spectrum), e mafai e meafaigaluega e pei o le COS ma le STIS ona fa'ailoa mai ni fa'ailoga tulaga ese e fetaui ma elemene ma molela'au fa'apitoa.

3. Ala o le Eletise Maneta:
Na matauina e Hubble le tele o vaega o le fusi o le eletise, mai le ultraviolet i le near-infrared. O lenei gafatia e mafai ai ona iloa mea e le vaaia e mata le lavalavā ma e oo lava i nisi o nofoaga mataʻituina i luga o le eleele e faʻatapulaʻaina e le faʻalavelave a le ea.

#### O Galuega: Auala e Faatino ai e Hubble ni Mataʻituina

1. Fuafuaga o le Misiona ma le Filifiliga o le Sini:
A'o le'i faia e le Hubble se mata'ituina, e tatau i saienitisi i le Lalolagi ona fuafua ana sini. O fautuaga mo le taimi e mata'ituina ai e sau mai tagata su'esu'e fetu i le lalolagi atoa, ma o nei fautuaga ua mae'a ona iloiloina ma le fa'aeteete ma fa'atulagaina.

tagai foi i le  Malamalama i le Eclipse o le Masina ma le La

2. Fa'asino ma le Mausali:
O le taimi lava e filifilia ai se sini, e galulue faʻatasi gyroscopes maualuga ma le saʻo a Hubble ma masini faʻalogo lelei e faʻasino le vaʻai mamao i le itu e manaʻomia. E taamilo Hubble i le Lalolagi i le pe tusa ma le 27,300 kilomita i le itula (17,000 maila i le itula), ma faʻamaeʻaina se taamilo i le tusa ma le 97 minute. E ui i lenei gaioiga vave, o lana faiga faʻasino e mafai ai ona taulaʻi mautu i mea mamao mo se taimi umi.

3. Aoina o Faʻamatalaga:
A'o ulufale atu le malamalama mai se mea faalelagi i totonu o le telescope ma fa'atatauina e fa'ata, e fa'asino atu i le meafaigaluega fa'asaienisi talafeagai. E fuafua i mana'oga o le mata'ituina, e ono pu'eina e le meafaigaluega ni ata, iloilo ni spectra, pe fuaina fo'i ni polarization.

4. Fesiitaiga ma le Fa'agasologa o Fa'amatalaga:
O faʻamaumauga ua aoina e auina atu i le Lalolagi e ala i le fesoʻotaʻiga TDRSS. O nei faʻamatalaga e teuina, faʻagasolo, ma faʻatulagaina i le Space Telescope Science Institute (STScI) i Baltimore, Maryland. Ona faʻasalalau lea o faʻamaumauga ua faʻagasolo mo tagata suʻesuʻe fetu ma tagata lautele, ma fesoasoani ai i le tele o sailiga faasaienisi.

#### Ausia ma Saofaga

Talu mai lona faʻalauiloaina, ua suia e Hubble lo tatou malamalama i le atulaulau. O nisi o ana sao taua e aofia ai:

– Le Vaitaimi o le Atulaulau: I le matauina o fetu fesuisuiaʻi i aniva mamao, na fesoasoani ai Hubble e faʻaleleia atili le matua o le atulaulau i le tusa ma le 13.8 piliona tausaga.
– Malosiaga Pogisa: O matauga a Hubble i supernova mamao na maua ai faʻamaoniga autu mo le i ai o le malosi pogisa, o se malosiaga lilo e faʻateleina ai le faʻalauteleina o le atulaulau.
– Atmosfera o le Exoplanet: Ua tele le sao o Hubble i le fa'ailoaina o le ea o paneta e ta'amilo i isi fetu, iloa ai le ausa o le vai, methane, ma isi molela'au.
– Ata o le Deep Field: O le Hubble Deep Field ma ona sui (Ultra Deep Field, Extreme Deep Field) ua faʻaalia ai se atulaulau ua tumu i aniva, e tofu ma laʻasaga eseese o le evolusione, ma ua faʻalauteleina ai lo tatou malamalama i le vateatea ma le fausiaina o aniva.

tagai foi i le  E i ai se I'uga o le Vateatea

#### Luʻitau ma le Tausiga

E le'i atoatoa ona sologa lelei le malaga a Hubble. I le taimi lava na mae'a ai ona fa'alauiloa, na iloa ai se fa'aletonu i le pi'o o le fa'ata autu, ma mafua ai ona le manino ata. O lenei fa'afitauli na fa'asa'oina i le 1993 e se misiona tautua na fa'apipi'i ai le Corrective Optics Space Telescope Axial Replacement (COSTAR), ma maua ai e Hubble ni "matatioata" ma toe fa'afo'isia ai le manino o le mata'ituina.

E lima misiona tautua na faia e le au faimalaga i le vateatea i luga o le Space Shuttle na faʻaleleia atili ai polokalama a le Hubble, suia mea tuai i ni mea fou, ma faʻamautinoa ai lona faʻaauauina pea o galuega. O le misiona mulimuli o nei misiona na faia i le 2009, ma talu mai lena taimi, ua faʻaauau pea ona gaosia e le Hubble ni ata matagofie ma faʻamatalaga faasaienisi taua.

### Fia vaai iai

E ui o le sui o Hubble, le James Webb Space Telescope (JWST), ua sauni e faia le pito i luma i suʻesuʻega o fetu ma ona gafatia faʻaonaponei, ae o le a tumau pea le talatuu o Hubble. O nei fale mataʻituina o le a ofoina atu ni vaaiga e tutusa, ma le taulaʻi atu o Hubble i le ultraviolet ma le vaaia.

Tuua se Faamatalaga