Mataupu Tau Tupe: O se Va'aiga Pupuu i le Faia o Fa'ai'uga Tau Tupe i le Lalolagi Moni
O le tausiga o tusi tau tupe e sili atu nai lo na o se faamaumauga faatulagaina o fefaatauaiga tau tupe; o se galuega taua e maua ai le manino ma le malamalama i le soifua maloloina tau tupe a se faalapotopotoga. O mataupu faavae o le tausiga o tusi tau tupe e faaaogaina i tulaga lautele, pe i pisinisi laiti, faalapotopotoga tetele, faalapotopotoga e le o ni polofiti, po o faalapotopotoga a le malo. O lenei tusiga e suʻesuʻeina ai mataupu eseese o le tausiga o tusi tau tupe i le lalolagi moni e faʻaalia ai le faʻaaogaina moni o nei mataupu faavae ma luʻitau o loʻo feagai ma tausi tusi ma pule tau tupe.
Mataupu 1: O le Fa'alavelave Fa'afuase'i a Enron
Atonu o se tasi o mataupu tau tupe sili ona lauiloa o le faʻalavelave tau tupe a Enron i le amataga o le 2000. O Enron, sa avea ma pele o Wall Street, na pa'ū i lalo i le gaumativa ona o le tele o faiga taufaasese tau tupe. Na faʻaaogaina e le kamupani ni fausaga tau tupe faigata, e taʻua o Special Purpose Entities (SPEs), e nana ai aitalafu ma faʻateleina ai tupe mama.
Lesona Autu:
– Amioga Mama i le Tausiga o Tupe: O le fa’alavelave fa’afuase’i a Enron na fa’amamafaina ai le taua o amioga mama i faiga fa’atino tau tupe. O le matafaioi a tausi tusi tau tupe e le gata ina mulimuli i tulafono ae ia fa’amautinoa fo’i o lo’o latou fa’atusalia le tulaga moni tau tupe a se fa’alapotopotoga.
– Vaavaaiga Fa'atonutonu: O lenei mataupu na mafua ai ona sili atu le malosi o le vaavaaiga fa'atonutonu, e pei o le Sarbanes-Oxley Act, lea na fa'atinoina ai mana'oga faigata o su'esu'ega ma fa'asalaga sili atu ona mamafa mo faiga taufaasese.
Mataupu 2: Le Lehman Brothers Bankruptcy
O le pa'ū o Lehman Brothers i le 2008 o se mea mata'utia tele i le lalolagi tau tupe, ma sa fesoasoani i le fa'alavelave tau tupe a le lalolagi. Na fa'aaoga e Lehman Brothers ni fefa'ataua'iga Repo 105 e aveese ai mo sina taimi le $50 piliona o aseta mai lana pepa paleni. O lenei mea na fa'amatala sese ai le malosi tau tupe ma le faigofie ona maua o le kamupani.
Lesona Autu:
– Manino: O se tasi o mataupu taua e mafai ona aʻoaʻoina mai le mataupu a Lehman Brothers o le manaʻomia lea o le manino i lipoti tau tupe. O le aveeseina faʻavaitaimi o aseta i lalo o le Repo 105 na faʻasesēina ai le aufaipisinisi ma faʻatonu e uiga i le tulaga tau tupe moni a le kamupani.
– Pulega o Lamatiaga: O le tausiga lelei o tupe e le gata ina aofia ai le faamaumauina o fefaatauaiga ae faapea foi le puleaina ma le lipotia o tulaga lamatia. O le toilalo a Lehman na mafua ona o faiga le lelei o le pulega o tulaga lamatia lea e le o atagia atoatoa i a latou faamatalaga tau tupe.
Mataupu 3: Fa'alavelave Tau Tupe a le WorldCom
O le WorldCom o le kamupani feso'ota'iga mamao lona lua tele i le Iunaite Setete a'o le'i failaina le gaumativa i le 2002. O le Pule Sili o le kamupani, o Bernard Ebbers, ma le CFO, o Scott Sullivan, na la fa'aseseina lipoti tau tupe e ala i le fa'aitiitia o le lipotia o tau o laina ma le fa'ateleina o tupe maua.
Lesona Autu:
– Lipoti Sa'o o Tupe Fa'aalu: O le pa'ū o le WorldCom ua fa'amamafaina ai le taua o le lipoti sa'o o tupe fa'aalu. O le fa'a'ole'ole a le kamupani i tau o laina na mafua ai se fa'aaliga sese o le maua o tupe mama e le mafai ona fa'aauauina.
– Pulega i Totonu: O le le manuia o pulega i totonu a le WorldCom na mafua ai ona le iloa le faiga taufaasese mo se vaitaimi umi. E taua tele faiga malolosi o suetusi i totonu i le puipuia ma le iloa o faamatalaga sese tau tupe.
Mataupu 4: Fa'alavelave Tau Tupe a Tesco
I le 2014, na maua ai ua soona fa’ateleina e le kamupani fa’atau oloa ma oloa lautele Peretania o Tesco ana tupe mama e £263 miliona. O le mafua’aga lea o le le aloaia lelei o totogi a le au sapalai ma tupe maua mai le resitalaina a’o le’i o’o i le taimi atofaina.
Lesona Autu:
– Iloaina o Tupe Maua: O le fa'alavelave fa'aleaga a Tesco o lo'o fa'amamafaina ai le taua o le tausisia o mataupu fa'avae talafeagai o le iloa o tupe maua. O le fa'amaumauina vave o tupe maua e fa'asesēina ai pa'aga e uiga i le fa'atinoga a se kamupani.
– Sootaga ma le Au Fa'atau'oloa: I le fa'aopoopoga i fa'amatalaga sese tau tupe, o le mataupu a Tesco na fa'aosofia ai le mafaufau i amioga tatau o mafutaga ma le au fa'atau'oloa. O le manino ma le au fa'atau'oloa ma le sa'o o lipoti tau tupe e taua tele mo le fa'atumauina o le fa'atuatuaga ma le amio sa'o o pisinisi.
Mataupu 5: Faiga Taufaasese a le Olympus Corporation
I le 2011, na faʻaalia ai o le Olympus Corporation, o se kamupani gaosi oloa Iapani o oloa vaʻai ma numera, sa natia tupe gau o tupe teufaafaigaluega e oʻo atu i le $1.7 piliona mo le silia ma le sefulu tausaga. Sa faia lenei mea e ala i ni fuafuaga faigata, e aofia ai le totogiina o tupe e sili atu mo faʻatauga ma le faʻatupeina o fesoʻotaʻiga.
Lesona Autu:
– Pulega Fa'apisinisi: O le fa'alavelave fa'afuase'i a Olympus ua fa'amamafaina ai le mana'omia o ni fausaga malolosi o le pulega fa'apisinisi e mafai ona tu'uina atu ai le siakiina ma le paleni i fa'ai'uga a le pulega.
– Tausisia o Tulafono ma Su'esu'ega: O su'esu'ega lelei, i totonu ma fafo, e taua tele mo le iloa ma le puipuia o faiga taufaasese tau tupe. O le toilalo o Olympus i lenei itu na mafai ai ona faaauau pea le taufaasese mo le tele o tausaga, ma faailoa mai ai ni eseesega i le tausisia o tulafono.
Mataupu 6: Faiga Fa'alilolilo a le Wirecard
Na malepe le kamupani Siamani e faʻagasolo ai totogi o le Wirecard i le 2020 ina ua iloa ua leiloa le €1.9 piliona o loʻo teuina i teugatupe a le tausi mavaega. O lenei faʻalavelave na laga ai ni fesili e uiga i le aoga o faʻalapotopotoga faʻatonutonu ma le faʻagasologa o suʻesuʻega.
Lesona Autu:
– Tulaga Lelei o le Su'esu'ega: O le pa'ū o Wirecard ua aumaia ai se su'esu'ega tele i le tulaga lelei ma le tuto'atasi o su'esu'ega. E taua tele le matafaioi a su'etusi i le fa'amaoniaina o fa'amatalaga tau tupe, ma o lo latou toilalo e mafai ona i ai ni taunuuga mata'utia.
– Tulafono Faatonutonu ma le Vaavaaiga: O le faʻalavelave faʻaleaga ua taitai atu ai i ni toe fuataʻiga i tulafono faatonutonu ma le vaavaaiga tau tupe i Siamani ma Europa atoa ina ia puipuia ai ia mea tutupu i le lumanaʻi.
iʻuga
O nei mataupu o loʻo faʻamamafaina ai vaega taua eseese o le tausiga o tusi tau tupe, e aofia ai amioga mama, manino, pulega o tulaga lamatia, pulega i totonu, iloaina o tupe maua, pulega faʻapisinisi, ma le taua o suʻesuʻega malosi ma faʻavae faʻatonutonu. O le tausiga o tusi tau tupe e le naʻo fuainumera ae aofia ai se malamalamaga loloto i le pisinisi, tausisia ma le faʻamaoni o tulaga faʻatonuina, ma se tautinoga le maluelue i faiga faʻatino tau amio.
Mai Enron i Wirecard, o mataupu taʻitasi e maua ai ni lesona taua e faʻaauau pea ona faʻatulagaina ai le alualu i luma o le tausiga o tusi tau tupe. A o tatou agai i luma, e taua tele mo tagata tomai faapitoa i le tausiga o tusi, pulega, ma kamupani ona faʻaaogaina nei aafiaga e faʻafailele ai se aganuʻu o le faʻamaoni, manino, ma le tali atu i lipoti tau tupe. O le sini ia fatuina se siosiomaga e faʻaalia moni ai e faʻamatalaga tau tupe le soifua maloloina tau tupe a se faʻalapotopotoga ma lagolagoina ai faʻaiuga faʻamalamalama e paʻaga.