Akụkọ Ihe Mere Eme nke Inca na Ihe Nketa Ya
Mmepeanya Inca bụ otu n'ime mmepeanya kachasị ukwuu na nke kacha emetụta na Amerịka tupu ndị Yuropu abịa. Alaeze ukwu a toro n'Ugwu Andes, ọkachasị n'ebe a na-akpọ Peru ugbu a, Ecuador, Bolivia, Chile, na akụkụ ụfọdụ nke Argentina na Colombia. Site na isi obodo ya na Cusco, Inca guzobere usoro ndọrọ ndọrọ ọchịchị ahaziri ahazi, netwọk okporo ụzọ sara mbara, teknụzụ ọrụ ugbo dị elu, na ihe nketa ihe owuwu nke ka na-eju ụwa anya taa. Iji ghọta ịdị ukwuu nke Inca, anyị kwesịrị ịchọpụta mmalite ya, oge ya dị elu, usoro mmekọrịta mmadụ na ibe ya na akụ na ụba ya, ihe kpatara ọdịda ya, na ihe nketa ya dịgidere.
Mmalite na Mbilite nke Alaeze Ukwu Inca
Dịka ọdịnala ọnụ na akụkọ ifo Andean si dị, ndị Inca sitere na akụkọ ifo nke Manco Cápac na Mama Ocllo, bụ́ ndị a kwenyere na ha si n'Ọdọ Mmiri Titicaca pụta wee guzobe Cusco. Ọ bụ ezie na akụkọ a bụ akụkọ ifo, ọ na-egosipụta mkpa nke njirimara okpukpe na ihe nnọchianya n'ịmepụta ike Inca. N'akụkọ ihe mere eme, ndị Inca malitere dị ka obere otu gburugburu ndagwurugwu Cusco na mmalite narị afọ nke 13. N'oge mbụ ha, ha aghọghị ike kachasị ike ozugbo, kama ha na-asọ mpi na otu ndị ọzọ na mpaghara Andean.
Mgbanwe dị ukwuu mere mgbe ndị ọchịchị Inca malitere itinye atụmatụ agha na nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Na narị afọ nke 15, karịsịa n'okpuru nduzi nke Pachacuti Inca Yupanqui (onye chịrị ihe dị ka 1438–1471), Inca nwetara nnukwu mmụba. A maara Pachacuti dị ka onye na-eme mgbanwe nke wuru usoro steeti siri ike, gbasaa ókèala, ma malite nnukwu ọrụ owuwu. Site na mgbe ahụ gaa n'ihu, alaeze ukwu ahụ toro ghọọ steeti buru ibu a na-akpọ Tawantinsuyu, nke pụtara "mpaghara anọ jikọtara ọnụ."
Usoro Ndọrọndọrọ Ọchịchị na Nchịkwa
Otu n'ime ihe ndị mere ka Inca nwee ihe ịga nke ọma bụ usoro nchịkwa dị n'etiti mana nke dị irè. E kewara alaeze ukwu ahụ ụzọ anọ bụ isi: Chinchaysuyu (ugwu), Antisuyu (ọwụwa anyanwụ), Collasuyu (ndịda), na Cuntisuyu (ọdịda anyanwụ). Mpaghara anọ ndị a dị n'etiti Cusco, "otube ụwa" n'okwu Inca. A kpọrọ onye isi ala Sapa Inca, onye ọchịchị kachasị elu nke a na-ewere dị ka onye nwere njikọ Chineke, karịsịa na chi anyanwụ Inti.
Iji jikwaa ókèala ha dị iche iche, ndị Inca tinyere usoro ndị ọrụ na usoro nlekọta siri ike. Ha dabere na idebe ndekọ site na iji quipu, eriri a kpara akpụ nke jere ozi dị ka ngwaọrụ nchekwa data. Ọ bụ ezie na ndị Inca enweghị usoro ide ihe nke mkpụrụedemede, quipu nyere ha ohere ịgbakọ ụtụ isi, dekọọ ọnụọgụgụ mmadụ, ihe ubi a rụpụtara, na nkesa ọrụ.
Sistemụ Akụ na ụba, Ọrụ Ugbo, na Ọrụ
Akụnụba Inca dabere na ọrụ ugbo nke dabara na mpaghara dị elu na nke dị iche iche nke Andes. Ha wuru ala ubi iji gbochie mbuze ma mee ka ala ubi dịkwuo mma. Ọzọkwa, Inca mepụtara usoro ịgba mmiri nke na-eme ka mmiri si n'ugwu gaa n'ubi. Ihe ubi ha bụ ọka, poteto, quinoa, na agwa. Poteto ghọkwara ihe dị mkpa, ndị Andean mepụtara usoro nchekwa dịka chuño (nduku a kpọrọ nkụ) nke na-enye ohere maka nchekwa ogologo oge.
Ihe ọzọ pụrụ iche gbasara akụnụba Inca bụ usoro mita, nke chọrọ ka ụmụ amaala rụọ ọrụ maka ọdịmma steeti. A na-eji ọrụ Mita arụ ụzọ, àkwà mmiri, na ebe ndị e wusiri ike, yana ịkọ ala ọrụ ugbo nke steeti. Ọrụ Mita abụghị naanị ọrụ mmanye, ebe ọ bụ na n'ọtụtụ oge, steeti ahụ nyere ihe ndị dị mkpa dịka nri na nchekwa maka ndị ọrụ. Agbanyeghị, usoro a jerekwa ozi dị ka ngwaọrụ nke njikwa ndọrọ ndọrọ ọchịchị na mmekọrịta mmadụ na ibe ya, ọkachasị n'ókèala ndị e meriri ọhụrụ.
Ndụ na Nkwenye Mmekọrịta Mmadụ na Nwanyị
Obodo Inca nwere usoro mmekọrịta mmadụ na ibe ya nke nwere usoro nhazi. Ndị Sapa Inca na ndị isi nọ n'elu. Ndị ọchịchị, ndị isi obodo, na ndị ụkọchukwu nọ n'okpuru ha. Ọtụtụ n'ime ndị bi na ya bụ ndị ọrụ ugbo na ndị ọrụ, ndị a haziri n'ime obodo Ayllu, ezinụlọ ndị gbasapụrụ agbasa bụ́ ndị jere ozi dị ka ntọala nke nhazi mmekọrịta mmadụ na ibe ya. Ndị Ayllu bụ ndị na-ahụ maka ijikwa ala obodo, ịkwado omenala, na imezu ọrụ dịịrị steeti.
N'ihe gbasara nkwenkwe, ndị Inca rapaara n'okpukpe ọtụtụ chi, na Inti (anyanwụ) dị ka chi ha bụ́ isi. Ha fekwara Viracocha dị ka onye kere ihe, Pachamama dị ka chi ụwa, na mmụọ okike dị iche iche. Ememe okpukpe gụnyere emume, onyinye, na ememme ndị a na-ejikarị eme ihe n'usoro ọrụ ugbo. Okpukpe abụghị naanị ihe ime mmụọ kamakwa ọ bụ ngwaọrụ maka izi ezi ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ebe a na-ewere Sapa Inca dị ka "ụmụ anyanwụ."
Ihe Nketa Ihe Owuwu na Akụrụngwa
Ihe nketa kachasị ama nke Inca bụ nkume ha rụrụ nke ọma. Ha nwere ike ịchịkọta nnukwu nkume na-enweghị ụrọ, site na iji usoro nke mere ka ụlọ ha ghara ịda mbà n'ala ọma jijiji. A na-ahụ ihe atụ nke nkà a na Sacsayhuamán, nnukwu ụlọ elu dị nso na Cusco, nke e ji nkume ndị buru ibu, ndị na-adịghị agbanwe agbanwe, jikọtara ọnụ mee.
Ọzọkwa, Machu Picchu bụ ihe nnọchianya ama ama n'ụwa niile nke ihe nketa Inca. Ebe a dị n'elu ugwu ma a na-eche na ọ bụ ebe obibi eze ma ọ bụ ebe ime mmụọ. Machu Picchu na-egosi ngwakọta nke ihe owuwu na okike: mbara ala ọrụ ugbo, ụlọ nsọ, ebe obibi, na usoro mmiri dị elu.
Ndị Inca rụkwara ụzọ okporo ụzọ a na-akpọ Qhapaq Ñan, nke gbasaara ihe karịrị kilomita 30.000 n'ofe ugwu, ndagwurugwu, na ọzara. E nwere àkwà mmiri ndị a nke e ji eriri osisi rụọ, ogidi ezumike (tambo), na sistemụ ozi ngwa ngwa (chasqui). Netwọk a kwere ka ozi na ngwongwo gaa ngwa ngwa n'alaeze ukwu ahụ dum.
Ọdịda nke Alaeze Ukwu Inca
N'agbanyeghị ike ya, Alaeze Ukwu Inca dara ngwa ngwa mgbe ndị Spen bịarutere na mmalite narị afọ nke 16. Mgbe Francisco Pizarro rutere na 1532, ndị Inca nọ n'ọgba aghara nke agha obodo n'etiti ụmụnne abụọ: Atahualpa na Huáscar. Esemokwu dị n'ime obodo a mebiri nkwụsi ike ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Pizarro jiri ọnọdụ ahụ mee ihe wee jide Atahualpa na Cajamarca, n'agbanyeghị na ike ya karịrị nke ukwuu.
Tinyere esemokwu dị n'ime obodo, ọrịa ndị Yuropu webatara dịka ọrịa kịtịkpa rụkwara ọrụ dị mkpa n'ime ka ndị Andes ghara ịdị ike, ọbụna tupu e merie ha kpamkpam. Mgbe e jidere ma gbuo Atahualpa, ndị Spen ji nwayọọ nwayọọ chịkwaa Cusco na ebe ndị ọzọ nwere ike. Ọ bụ ezie na mmegide Inca nọgidere site na Vilcabamba ruo 1572, alaeze ukwu ahụ dara.
Ihe Nketa na Mmetụta nke Inca ruo Ugbu a
N'agbanyeghị ọdịda nke alaeze ukwu ahụ, ihe nketa Inca ka dịgidere. Ọtụtụ nde mmadụ na Andes ka na-asụ Quechua, nke bụbu asụsụ ọchịchị Inca, taa. A ka na-eme usoro ọrụ ugbo dị larịị ma na-eje ozi dị ka ihe mkpali maka ọrụ ugbo na-adịgide adịgide n'ógbè ugwu. N'ọdịbendị, a ka na-eme emume ọdịnala nke na-asọpụrụ Pachamama ma ọ bụ ememme ndị metụtara anyanwụ dịka Inti Raymi, karịsịa na Peru.
Ihe ndị a na-ahụ anya dịka Machu Picchu, Cusco, na Qhapaq Ñan abụghị naanị ihe a na-eme nnyocha akụkọ ihe mere eme kamakwa ihe ndị na-egosi njirimara na nganga obodo. Ebe ndị a na-adọta ndị njem nleta si gburugburu ụwa, na-echetara anyị na nnukwu mmepeanya nwere ike ịba ụba na-enweghị teknụzụ ọgbara ọhụrụ, mana ha nwere nhazi mmekọrịta siri ike, ihe okike dị elu, na mgbanwe na gburugburu ebe obibi ha.
Penutup
Akụkọ ihe mere eme nke mmepeanya Inca na-egosi na ndị Andean nwere ike iwuli nnukwu alaeze ukwu site na nchịkwa dị irè, ọrụ ugbo dị elu, na ihe owuwu mara mma. Ha mepụtara usoro dị n'usoro, jikọta nnukwu ókèala na netwọk okporo ụzọ, ma hapụ ihe nketa nke ka dị taa. Ọ bụ ezie na njikọta nke esemokwu ime obodo na mmeri ndị Spen dara, ihe nketa Inca na-adịgide n'asụsụ, omenala, usoro ọrụ ugbo, na ebe akụkọ ihe mere eme nke mejupụtara otu n'ime akụ ụwa nke mmepeanya. Site n'ịmụ Inca, anyị anaghị aghọta naanị ihe gara aga nke South America kamakwa anyị na-amụta ihe gbasara iguzogide, ihe ọhụrụ, na mmekọrịta ụmụ mmadụ na okike.
