Mmetụta nke Mmetọ Kemịkalụ na Gburugburu Ebe Obibi Mmiri
Mmetọ kemịkalụ mmiri bụ nsogbu gburugburu ebe obibi na-akawanye njọ nke na-emetụta gburugburu ebe obibi mmiri n'ụwa niile. Ọnụnọ nke kemịkalụ dị iche iche dị ize ndụ dị ka ọla dị arọ, ọgwụ nje, na ihe ndị na-emebi ihe ndị na-adịgide adịgide (POPs) n'oké osimiri na-etinye nnukwu ihe iyi egwu nye ụdịdị dị iche iche nke ihe ndị dị ndụ, ahụike gburugburu ebe obibi, na ọbụna ndụ mmadụ nke dabere na oke osimiri. Isiokwu a ga-atụle mmetụta dị iche iche nke mmetọ kemịkalụ na gburugburu ebe obibi mmiri, gụnyere mmetụta na ihe ndị dị ndụ n'oké osimiri, usoro nri, ebe obibi, na ihe ndị metụtara ahụike mmadụ.
1. Isi mmalite na ụdị ihe ndị na-emetọ kemịkalụ n'ime oké osimiri
Mmetọ kemịkalụ dị n'oké osimiri na-esi n'ọtụtụ ebe, ma nke mmadụ ma nke ebumpụta ụwa. Isi ihe ndị na-emetọ kemịkalụ gụnyere ihe mkpofu ụlọ ọrụ mmepụta ihe, mmiri ọrụ ugbo, nsị mmiri n'obodo, na ihe ndị na-awụfu mmanụ. Ihe ndị a na-emetọ ihe ndị a na-abanye n'oké osimiri site na mmiri ozuzo, mmiri ozuzo , ma ọ bụ mmiri ozuzo ozugbo.
Ụdị ihe ndị na-emerụ emerụ kemịkalụ ndị a na-ahụkarị n'oké osimiri gụnyere ọla dị arọ dịka mercury, lead, na cadmium; ọgwụ nje na ahịhịa ọgwụ dịka DDT na atrazine; na ihe ndị na-emerụ emerụ organic dịka PCBs (polychlorinated biphenyls). Na mgbakwunye, a na-ahụ kemịkalụ sitere na ngwaahịa nlekọta onwe onye, ọgwụ, na obere plastik na gburugburu ebe obibi mmiri.
2. Mmetụta nke ihe ndị na-emetọ kemịkalụ na ihe ndị dị ndụ n'ime mmiri
Ihe ndị dị ndụ n'ime mmiri na-enwe nnukwu nsogbu site na mmetọ kemịkalụ. Ihe ndị na-emerụ emerụ nwere ike ịbanye n'ahụ ihe dị ndụ site n'ụzọ dị iche iche, dịka ịmịnye site n'elu ahụ, ịmịnye ya, ma ọ bụ iku ume n'ime eriri afọ. Lee ụfọdụ mmetụta kpọmkwem nke mmetọ kemịkalụ na ihe ndị dị ndụ n'ime mmiri:
a. Nsí dị oke njọ na nke na-adịghị ala ala
Ikpughe ihe ndị na-emerụ emerụ nwere ike ibute nnukwu nsí, nke na-ebute ọnwụ mberede nke ihe ndị dị ndụ n'oké osimiri. Ihe atụ a ma ama bụ mwụfu mmanụ, nke nwere ike igbu ọtụtụ azụ̀ na nnụnụ mmiri ozugbo. Nsí ọjọọ na-adịghị ala ala, n'aka nke ọzọ, na-esi na mkpughe ogologo oge na obere mkpokọta ihe ndị na-emerụ emerụ pụta, nke nwere ike ibute ọtụtụ mmetụta dị egwu dịka mbelata ịmụpụta nwa, obere uto, na mmebi nke physiology nke ihe ndị dị ndụ.
b. Mgbasa mkpụrụ ndụ na mmụba mkpụrụ ndụ
Ihe ndị na-emerụ kemịkalụ nke na-abanye n'ime ihe ndị dị ndụ n'ime mmiri na-agbakọtakarị, usoro nke kemịkalụ na-agbakọta n'ime ahụ ihe dị ndụ ka oge na-aga. Ọzọkwa, site na usoro nke biomagnification, njupụta nke ihe ndị a na-emerụ emerụ na-abawanye ka ị na-arị elu ọkwa trophic nke usoro nri. Dịka ọmụmaatụ, obere azụ̀ ndị e merụrụ emerụ na-eri azụ̀ buru ibu, nke ndị ọzọ na-eri anụ, gụnyere ụmụ mmadụ, na-eri. Nke a nwere ike ibute oke oke nsị n'elu usoro nri, na-akpata nnukwu mmetụta nsí.
c. Nsogbu Endocrine
A maara ụfọdụ ihe ndị na-emebi ihe kemịkalụ dị ka ihe ndị na-emebi endocrine, nke pụtara na ha nwere ike imebi usoro homonụ nke ihe dị ndụ. Dịka ọmụmaatụ, egosila na PCB na DDT na-emebi usoro ọmụmụ nke azụ na anụmanụ mmiri, na-akpata mgbanwe n'omume mmekọahụ, nsogbu na akụkụ ahụ ọmụmụ, na mbelata ọnụego ọmụmụ.
3. Mmetụta na Usoro Nri na Ụdịdị Dị Iche Iche nke Ihe Ndị Dị Ndụ
Mmetọ kemịkalụ anaghị emetụta ihe dị ndụ n'otu n'otu, kamakwa ọ na-emetụta usoro nri na ụdị dị iche iche nke ihe dị ndụ n'ozuzu ya.
a. Ọnụọgụgụ nke ụdị anụmanụ na-ada ada
Nsí dị oke njọ na nke na-adịghị ala ala nke ihe ndị na-emetọ kemịkalụ nwere ike ibute nnukwu mbelata na ọnụọgụgụ nke ụfọdụ ụdị anụmanụ. Dịka ọmụmaatụ, ụfọdụ ụdị azụ̀ na azụ̀ ndị na-enweghị azụ̀ n'ime mmiri na-enwe mmụba ọnụọgụgụ mmadụ n'ihi na ikike ịmụ nwa ha na-emebi site na ihe ndị na-emetọ kemịkalụ. Nke a nwere ike imebi nguzozi nke usoro nri na gburugburu ebe obibi mmiri ma nwee ike ibute ọdịda gburugburu ebe obibi.
b. Mgbanwe na Nhazi Obodo
Ọnụnọ nke ihe ndị na-emerụ emerụ nwere ike ibute mgbanwe n'ime ihe ndị dị ndụ n'ime mmiri. Ụdị anụmanụ ndị na-eguzogide ihe ndị na-emerụ emerụ nwere ike itolite, ebe ụdị anụmanụ ndị nwere mmetụta dị nro karị nwere ike ịda ma ọ bụ ọbụna nwụọ . Nke a nwere ike ibute mgbanwe n'usoro na ọrụ nke gburugburu ebe obibi mmiri.
4. Mmetụta dị na ebe obibi mmiri
Mmetọ kemịkalụ na-emetụtakwa ịdị mma nke ebe obibi mmiri, nke dị mkpa maka ndụ nke ọtụtụ ihe ndị dị ndụ n'ime mmiri.
a. Mbelata na Ogo Mmiri
Ihe ndị na-emetọ kemịkalụ nwere ike ịgbanwe àgwà mmiri dị n'oké osimiri, dịka ọmụmaatụ site n'ịbawanye ọkwa ígwè dị arọ ma ọ bụ ibelata ikuku oxygen agbazere agbaze. Nke a nwere ike imebi ndụ nke ihe ndị dị ndụ nke dabere na ọnọdụ mmiri kpọmkwem.
b. Mmebi nke Coral Reef
Oke osimiri coral so n'ime ebe obibi mmiri kacha nwee mmetụta na mmetọ kemịkalụ. Ihe ndị na-emerụ emerụ dịka mmanụ na ọgwụ nje nwere ike imebi oke nkume, na-akpata ịcha ọcha na ọnwụ nke oke nkume coral. Ebe ọ bụ na oke osimiri coral bụ ebe obibi ọtụtụ ụdị mmiri, mmebi a nwere ike inwe mmetụta dị ukwuu na ụdị ihe dị ndụ dị iche iche nke mmiri.
5. Mmetụta na Ahụike Mmadụ
Ndị mmadụ, dịka akụkụ nke usoro nri mmiri, na-enwekwa mmetọ kemịkalụ. Iri nri mmiri ndị ihe na-emerụ emerụ nke kemịkalụ metọrọ nwere ike ibute ọtụtụ nsogbu ahụike, dịka nsị ígwè dị arọ, mmebi homonụ, na mmụba nke ihe ize ndụ nke kansa. Ọzọkwa, obodo ndị dị n'ụsọ oké osimiri nke na-adabere n'oké osimiri maka ihe ha ji ebi ndụ na isi iyi nri na-enwe nnukwu nsogbu na mmetụta akụ na ụba na ahụike nke mmetọ kemịkalụ mmiri.
6. Ngwọta na Omume
Iji dozie mmetọ kemịkalụ n'oké osimiri chọrọ mgbalị jikọrọ aka site n'aka ndị nwere mmasị dị iche iche, gụnyere gọọmentị, ụlọ ọrụ mmepụta ihe, ndị ọkà mmụta sayensị, na ọha na eze. Ụfọdụ ihe ndị nwere ike ime gụnyere:
a. Iwu na Nlekọta
Gọọmentị kwesịrị itinye iwu siri ike iji chịkwaa mwepụ nke ihe mkpofu ụlọ ọrụ mmepụta ihe na ọrụ ugbo nke nwere ihe ndị na-emerụ emerụ. Nlekọta dị irè na mmanye iwu siri ike dị mkpa iji hụ na e rubere iwu ndị a isi.
b. Teknụzụ na Ihe Ọhụrụ
Mmepe nke teknụzụ ọhụrụ maka ọgwụgwọ ihe mkpofu na nhicha nke ihe ndị na-emerụ emerụ n'oké osimiri nwere ike inye aka belata mmetụta nke mmetọ. Dịka ọmụmaatụ, teknụzụ bioremediation na-eji obere nje mee ihe iji mebie ihe ndị na-emerụ emerụ n'ime gburugburu mmiri.
c. Agụmakwụkwọ na Mmata Ọha na Eze
Ịmụtakwu ọha na eze gbasara ihe egwu dị na mmetọ kemịkalụ na mkpa ọ dị ichekwa gburugburu ebe obibi mmiri nwere ike ịkpalite mgbanwe omume, dị ka ibelata ojiji nke ngwaahịa dị ize ndụ na ịgba ume omume ndị na-adịghị ize ndụ gburugburu ebe obibi.
d. Nnyocha na Nlekota
Nnyocha sayensị na-aga n'ihu dị mkpa iji ghọta mmetụta nke mmetọ kemịkalụ n'oké osimiri ma mepụta ngwọta dị irè. Ọzọkwa, nlekota ogologo oge nke ịdị mma mmiri oké osimiri na ahụike nke gburugburu ebe obibi mmiri dị oke mkpa iji chọpụta mgbanwe na ịkọwa ihe ndị dị mkpa.
Mmechi
Mmetọ kemịkalụ nwere mmetụta dị njọ ma dị mgbagwoju anya na gburugburu ebe obibi mmiri. Iji chekwaa ụdịdị dị iche iche nke ihe ndị dị ndụ, ndụ nke ihe ndị dị ndụ n'oké osimiri, na ahụike mmadụ, mkpebi siri ike na nke a haziri ahazi iji dozie mmetọ kemịkalụ mmiri dị mkpa. Ọ bụ naanị site na mgbalị ọnụ na nraranye siri ike ka anyị ga-enwe ike ichebe gburugburu ebe obibi mmiri nke dị mkpa maka ndụ n'ụwa.
