Ịghọta Ozizi Big Bang na Astronomy
-
Echiche Big Bang bụ otu n'ime nkọwa sayensị kacha omimi ma kwado nke ọma nke na-akọwa mmalite na mgbanwe nke eluigwe na ala. N'agbanyeghị nnabata sara mbara n'etiti ndị ọkà mmụta sayensị, echiche a nwere ike iyi ihe a na-adịghị ahụkebe ma ọ bụ ọbụna ihe na-agbagwoju anya nye ọha na eze. Isiokwu a na-achọ ịkọwa ozizi Big Bang, na-enyocha mmalite ya, ihe akaebe na-akwado ya, na ihe ọ pụtara maka nghọta anyị banyere eluigwe na ala.
### Mmalite nke Echiche Nnukwu Mwakpo
Mmalite nke ozizi Big Bang malitere na mmalite narị afọ nke 20, oge mgbe nkwenkwe kachasị bụ na eluigwe na ala kwụ ọtọ ma dịgide adịgide. Agbanyeghị, ọtụtụ nchọpụta dị mkpa malitere ịgbagha echiche a. Na 1927, onye ụkọchukwu na onye ọkà mmụta sayensị Belgium bụ́ Georges Lemaître tụrụ aro echiche nke "atọm mbụ" ma ọ bụ "àkwá mbara igwe," na-egosi na eluigwe na ala agbasaala site na ọnọdụ mbụ dị oke ọkụ ma dị oke njọ. Ọ bụ ezie na na mbụ enwere obi abụọ, echiche Lemaître ga-emesịa nweta mmetụta.
Onye Britain na-enyocha mbara igwe bụ́ Fred Hoyle chepụtara okwu ahụ bụ́ "Big Bang" n'ụzọ ụfọdụ n'oge mgbasa ozi redio nke afọ 1949, n'ụzọ dị ịtụnanya, ebe ọ bụ na Hoyle bụ onye na-akwado ozizi steeti kwụsiri ike. Mgbalị Hoyle mere iji mee ka echiche ahụ dị mfe mere ka ọ bụrụ aha a na-agaghị echefu echefu anyị na-eji taa.
### Isi ihe akaebe na-akwado ozizi Big Bang
E ji ọtụtụ ihe akaebe dị mkpa kwado ozizi Big Bang, nke mere ka ọ bụrụ ihe nlereanya kachasị mma nke mmalite mbara igwe.
#### 1. Iwu Hubble na Mgbanwe Ọhụrụ nke Galactic
Otu n'ime ihe akaebe kachasị mkpa sitere n'ọrụ onye America na-enyocha mbara igwe bụ́ Edwin Hubble. Na 1929, Hubble hụrụ na kpakpando na-apụ n'anya anyị, nakwa, nke dị mkpa, na ọsọ ha kwekọrọ n'ebe dị anya ha—mmekọrịta a maara ugbu a dị ka iwu Hubble. Ihe Hubble chọpụtara gosiri na eluigwe na ala na-agbasa, na-egosi na ọ ga-abụrịrị na ọ dị obere ma dị oke njupụta n'oge gara aga.
Ihe a na-akpọ "redshift", ebe ogologo ebili mmiri nke ìhè sitere na galaxies dị anya na-agbasa, na-agbanwe ọbara ọbara ka ha na-apụ, bụ isi ihe dị mkpa n'ịgbanwe nkwenye sayensị gaa na mbara igwe na-agbasa.
#### 2. Cosmic Microwave Background Radiation (CMB)
Ikekwe ihe akaebe kachasị sie ike maka Theory Big Bang bụ nchọpụta nke Cosmic Microwave Background Radiation (CMB). Na 1965, Arno Penzias na Robert Wilson chọpụtara obere ìhè nke radieshon microwave nke na-ejupụta n'eluigwe na ala. Radieshon a dị ebe niile, nke a na-akpọ CMB, bụ ihe fọdụrụ site na mmalite nke eluigwe na ala, ihe dị ka afọ 380,000 mgbe Big Bang gasịrị, mgbe atọm malitere ịpụta ma photons nwee ike ịgagharị n'enweghị nsogbu. Ịdị adị nke CMB bụ ihe ngosi doro anya nke ọnọdụ ọkụ, oke nke jụrụ oyi ka eluigwe na ala na-agbasa.
#### 3. Ọtụtụ ihe ndị dị n'ìhè
Akwụkwọ akụkọ Big Bang na-ebukwa amụma banyere oke ihe ndị dị ka hydrogen, helium, na lithium. Dịka ozizi ahụ si kwuo, e mepụtara ihe ndị a n'ime nkeji ole na ole mbụ nke eluigwe na ala site na usoro a na-akpọ Big Bang nucleosynthesis. Ihe ndị a hụrụ na-adaba nke ọma na amụma ndị a: ihe dị ka 75% hydrogen na 25% helium, yana obere lithium na deuterium.
### Usoro iheomume nke Eluigwe na Ala
Ịghọta Nnukwu Mgbawa ahụ gụnyekwara ịghọta usoro oge nke eluigwe na ala site na mmalite ya ruo na ọnọdụ ya ugbu a, na ọdịnihu ya nwere ike ịdị.
#### 1. Planck Epoch (sekọnd 0 ruo 10^-43 mgbe Big Bang gasịrị)
Planck Epoch na-anọchite anya oge mbụ nke eluigwe na ala ebe iwu nke ike ndọda kwantum na-achịkwa. N'oge a dị mkpirikpi nke a na-apụghị ịghọta, eluigwe na ala dị oke ọkụ ma dịkwa oke njọ, nghọta anyị ugbu a banyere fizikis enweghịkwa ike ịkọwa oge a nke ọma n'ihi enweghị ozizi ike ndọda kwantum dị n'otu.
#### 2. Oge mmụba ọnụ ahịa (sekọnd 10^-36 ruo 10^-32)
Mgbe Planck Epoch gasịrị, oge mmụba nke ikuku ụwa dị n'eluigwe na ala bụ oge mmụba nke ikuku ụwa dị n'ọkwa dị egwu. Alan Guth tụpụtara echiche mmụba nke ikuku na ala n'afọ 1980 iji dozie ọtụtụ mgbagwoju anya nke ikuku ụwa, dịka nsogbu mbara igwe na larịị. Mbelata ọnụahịa na-egosi na eluigwe na ala gbasaa ngwa ngwa karịa ọsọ nke ìhè maka obere sekọnd, na-eme ka mbara igwe dị nro ma na-eme ka ọ dị larịị.
#### 3. Njikọta (afọ 380,000 mgbe Big Bang gasịrị)
Ka eluigwe na ala na-agbasa ma na-ajụ oyi, proton na elektrọn jikọtara ọnụ wee mepụta atọm hydrogen na-anọpụ iche n'oge a maara dị ka njikọta. Ihe omume dị mkpa a mere ka ìhè na-agagharị n'enweghị nsogbu, wee mepụta Cosmic Microwave Background Radiation nke anyị chọpụtara taa.
#### 4. Nhazi nke ihe owuwu kọsm (ọtụtụ nde ruo ijeri afọ)
Ọtụtụ narị nde afọ mgbe e jikọtachara ha, kpakpando na ụyọkọ kpakpando mbụ malitere ịpụta. Kpakpando ndị a dị na mbụ, nke a maara dị ka kpakpando Population III, buru ibu ma dị mkpụmkpụ, na-amịpụta ihe ndị dị arọ site na mgbawa supernova. Galaxies ji nwayọọ nwayọọ jikọta onwe ha, na-emepụta nnukwu nhazi nke eluigwe na ala.
### Ihe ndị pụtara na nghọta nke oge a
Echiche Big Bang nwere mmetụta dị ukwuu n'otú anyị si aghọta eluigwe na ala na ebe anyị nọ n'ime ya. Ihe nlereanya a na-enye usoro maka ịghọta ọ bụghị naanị ihe gara aga kamakwa ọdịnihu nke eluigwe na ala.
#### 1. Oge Eluigwe na Ala
Otu ihe pụtara kpọmkwem na Theory Big Bang bụ ikike ịkọ afọ eluigwe na ala. Ihe ndị a na-eme ugbu a na-egosi na afọ eluigwe na ala dị ihe dị ka ijeri afọ 13.8. Afọ a kwekọrọ na ihe ndị a hụrụ n'ime kpakpando kacha ochie na ọnụego mgbasawanye nke sitere na CMB.
#### 2. Ọdịdị na Akara Aka nke Eluigwe na Ala
Usoro mbara igwe bụ ihe ọzọ dị mkpa a na-atụle. Ihe ndị a chọpụtara na-egosi na eluigwe na ala dị "larịị," nke pụtara na ọ na-agbaso iwu nke usoro mbara igwe Euclidean na nhazi mbara igwe. Nke a nwere ihe ọ pụtara maka akara aka ikpeazụ nke eluigwe na ala, nke nwere ike ịnọgide na-agbasa, nwere ike ịbawanye ngwa ngwa n'ihi ike gbara ọchịchịrị, na-eduga na "Big Freeze" ebe ụyọkọ kpakpando na-ekewapụ, kpakpando ọhụrụ na-akwụsịkwa ịmepụta. N'aka nke ọzọ, ihe ndị dị ka "Big Rip" ma ọ bụ "Big Crunch" na-echepụta njedebe dị iche iche, dabere na ọdịdị nke ike gbara ọchịchịrị na ike ndọda.
#### 3. Ọtụtụ na Ihe Ndị Ọzọ
Ịgbasa na ozizi Big Bang bụ echiche ndị na-egosi na eluigwe na ala anyị nwere ike ịbụ otu n'ime ọtụtụ - ọtụtụ ihe. Ụdị mmụba ọnụ ahịa, karịsịa, na-egosi na mpaghara mbara igwe nwere ike ịkwụsị mmụba ọnụ n'oge dị iche iche, na-emepụta "eluigwe na ala afụfụ" nwere ihe onwunwe anụ ahụ dị iche iche. Ọ bụ ezie na echiche dị iche iche na-egosi ọchịchọ na-aga n'ihu iji ghọta oke eziokwu zuru oke.
### Mmechi
Echiche Nnukwu Mgbawa dị ka nnukwu ihe ịga nke ọma n'ọchịchọ anyị ịghọta mmalite na evolushọn nke eluigwe na ala. Site n'enyemaka nke ọtụtụ ihe akaebe na-eme ka ọ sie ike, ọ na-enye nkọwa doro anya nke ihe gara aga nke eluigwe na ala ma na-enye amụma gbasara ọdịnihu ya. Ka anyị na-emeziwanye ihe anyị hụrụ ma na-emepụta echiche ndị ka mma, nghọta anyị banyere eluigwe na ala na-aga n'ihu na-agbanwe agbanwe, na-eme ka akụkọ banyere njem mbara igwe anyị baa uru mgbe niile. Site na anya nke Nnukwu Mgbawa, anyị na-ahụ njikọ miri emi nke na-ejikọta nkeji nke fiziki ihe ndị dị n'ime mbara igwe na nnukwu nha nke mbara igwe, na-eme ka anyị nwee ekele miri emi maka ihe dị mgbagwoju anya nke ịdị adị.
