Otú Anyanwụ Si Emetụta Ihu Igwe Ụwa
Anyanwụ bụ isi iyi ike ụwa. Ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ usoro niile na-akpụzi ihu igwe na ihu igwe—site na ikuku kporopụ na nhazi igwe ojii ruo na mgbasa ikuku na photosynthesis—na-amalite site na radieshon anyanwụ na-eru ikuku na elu ụwa anyị. Agbanyeghị, mmetụta Anyanwụ na ihu igwe adịghị mfe dịka "ka anyanwụ na-enwu enwu, otú ahụ ka ọ na-ekpo ọkụ." Ọtụtụ usoro ejikọtara ọnụ dị: mgbanwe na ike anyanwụ, otu ikuku si anabata ma gosipụta radieshon, ọrụ oke osimiri dị ka okpomọkụ na-ada, na ọbụna mgbanwe na gburugburu ụwa n'ime ogologo oge. Isiokwu a na-enyocha otu Anyanwụ si emetụta ihu igwe Ụwa site n'akụkụ dị iche iche.
1. Ike anyanwụ dị ka "enjin" ihu igwe
Ihu igwe bụ nkezi oge dị anya nke ọnọdụ ihu igwe. Ihu igwe kwa ụbọchị nwere ike ịgbanwe ngwa ngwa, mana a na-ekpebi ihu igwe site na nguzozi ike: ego ole ike anyanwụ na-abata na ego ole a na-ewepụta n'ime mbara igwe. Ike na-abata bụkarị radieshon obere ebili mmiri (ihe a na-ahụ anya, ultraviolet, na ìhè infrared dị nso). Ụfọdụ ike na-abanye site na elu na ikuku, ebe ụfọdụ na-egosipụta azụ site na igwe ojii, ihe ndị na-eme ka ikuku dị nro, na elu dị ka ice.
Ụwa na-ewepụta ike ọzọ dị ka radieshon ogologo oge (infrared). Nke a bụ ebe mmetụta griinhaus na-abata: gas dị ka uzuoku mmiri, carbon dioxide, methane, na nitrous oxide na-amịkọrọ ụfọdụ radieshon infrared a ma na-ewepụta ya ọzọ, na-eme ka elu ya dị ọkụ karịa ka ọ gaara adị ma ọ bụrụ na ikuku ụwa adịghị. N'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, anyanwụ na-enye ike, ebe ikuku na-ekpebi ogologo oge ike ahụ "na-echekwa" na sistemụ ihu igwe.
2. Albedo: ọrụ nke ntụgharị uche n'ịchịkwa okpomọkụ
Otu isi ihe dị mkpa iji ghọta mmetụta anyanwụ bụ albedo, pasentị nke radieshon anyanwụ na-apụtaghachi n'ime mbara igwe. Ebe ndị na-egbuke egbuke dị ka snow na ice nwere nnukwu albedo, na-egosipụta ìhè karịa ma na-eme ka Ụwa jụọ oyi. N'aka nke ọzọ, oké osimiri gbara ọchịchịrị ma ọ bụ oke ọhịa dị oke egwu na-amịkọrọ ike karịa, na-eme ka Ụwa dị ọkụ.
Igwe ojii na-emetụtakwa Albedo nke ukwuu. Igwe ojii dị oke arọ nwere ike igosipụta radieshon anyanwụ (mkpọnwụ), mana ha nwekwara ike ijide radieshon infrared nke Ụwa na-ewepụta (mkpo ọkụ). Mmetụta ya dabere na ụdị igwe ojii, ịdị elu, na ọkpụrụkpụ ya. Ebe ọ bụ na Anyanwụ bụ isi iyi radieshon nke igwe ojii na ice na-egosipụta, mgbanwe na albedo bụ otu ụzọ Anyanwụ si "achịkwa" ihu igwe n'ụzọ na-apụtaghị ìhè.
3. Mgbanwe dị na ọrụ anyanwụ: ntụpọ anyanwụ na okirikiri afọ 11
Anyanwụ abụghị ìhè na-adịgide adịgide. O nwere okirikiri ọrụ magnetik, nke a maara nke ọma bụ okirikiri ihe dị ka afọ iri na otu, nke a na-amata site na mgbanwe na ọnụọgụgụ ntụpọ anyanwụ. Ka ọrụ na-abawanye, enwere obere mgbanwe na ike zuru oke nke Anyanwụ na-ewepụta, nke a maara dị ka Total Solar Irradiance (TSI). Mgbanwe na TSI n'oge okirikiri a dị obere (ihe dị ka otu ụzọ n'ụzọ iri nke pasent), mana ha ka nwere ike imetụta ikuku elu na ụfọdụ usoro mgbasa.
Tinyere TSI, mgbanwe dị na ìhè ultraviolet (UV) nwere ike ịdị mkpa karịa mgbanwe na ike zuru oke. UV na-emetụta kemịkalụ ikuku nke ukwuu, ọkachasị nhazi na mgbanwe na ozone na stratosphere. Mgbanwe na ozone nwere ike ịgbanwe nkesa okpomọkụ na stratosphere, na n'ọnọdụ ụfọdụ, mmetụta ha nwere ike "ịbanye" na troposphere, ebe ihu igwe na-eme. Nke a pụtara na mmetụta nke ọrụ anyanwụ abụghị naanị site na ikpo ọkụ kpọmkwem kamakwa site na mgbanwe na nhazi ikuku.
4. Mmetụta nke anyanwụ n'ime oke osimiri: ebe nchekwa okpomọkụ kachasị ukwuu
Oké osimiri na-amịkọrọ ọtụtụ ike anyanwụ nke na-eru n'elu. N'ihi oke ike okpomọkụ ha, oké osimiri na-arụ ọrụ dị ka "batrị ihu igwe," na-echekwa okpomọkụ ruo oge ụfọdụ ma na-ewepụta ya nwayọ nwayọ. Oke osimiri na-enyere aka ibugharị okpomọkụ site na mpaghara okpomọkụ gaa na latitudes dị elu, si otú a na-edozi ọdịiche okpomọkụ ụwa.
Mmekọrịta nke anyanwụ, oké osimiri, na ikuku pụtakwara ìhè n'ihe ndị dị ka El Niño na La Niña. Ọ bụ ezie na mgbanwe ndị a abụghị "ihe" kpọmkwem site na mgbanwe na anyanwụ, ike anyanwụ nke oké osimiri na-amịkọrọ bụ isi ihe na-eme ka ihe ndị a na-agbanwe agbanwe. Mgbanwe dị na nnabata okpomọkụ, mgbanwe na ifufe azụmaahịa, na mgbanwe okpomọkụ na ikuku oké osimiri nwere ike ịgbanwe usoro mmiri ozuzo na okpomọkụ n'ụwa niile.
5. Ntugharị nke ụwa na oge ya: nkesa nke ike anyanwụ
Ndị mmadụ na-echekarị na oge na-eme n'ihi na anya ụwa si n'anya anyanwụ na-agbanwe. Agbanyeghị, isi ihe na-akpata oge bụ ntụgharị aka nke ụwa nke ihe dị ka ogo 23,5. N'ihi ntụgharị a, ike na ogologo oge nke ìhè anyanwụ na-agbanwe n'afọ niile na latitudes dị iche iche. Mgbe Northern Hemisphere tụgharịrị gaa na Anyanwụ, ọ na-enweta oge okpomọkụ: ụbọchị ndị dị ogologo na akụkụ kpọmkwem nke ihe na-eme, na-ebute ike ka ukwuu kwa mpaghara otu. N'aka nke ọzọ, mgbe Ụwa tụgharịrị, ọ na-enweta oge oyi.
Nkesa ike anyanwụ a na-adịghị mma na-akpali mgbasa ikuku zuru ụwa ọnụ: ikuku ọkụ na-ebili n'ebe okpomọkụ, na-aga n'ebe dị elu, wee gbadata ọzọ, na-emepụta mkpụrụ ndụ mgbasa ozi dịka Hadley, Ferrel, na Polar. Ifufe na mmiri oké osimiri bụ "ngwaọrụ" Ụwa ji ekesa ike anyanwụ ka ọ ghara ịchịkọta naanị n'ebe okpomọkụ.
6. Mgbanwe okirikiri ogologo oge: okirikiri Milankovitch
N'ihe dị ka puku kwuru puku afọ ruo ọtụtụ narị puku afọ, mgbanwe dị na gburugburu na ntụzịaka ụwa, nke a maara dịka usoro Milankovitch, na-emetụtakwa ihu igwe ụwa. E nwere ihe atọ dị mkpa:
1. Eccentricity: ọdịdị nke okirikiri ụwa na-agbanwe site na gburugburu gaa na oval.
2. Obliquity: akụkụ nke axis ụwa na-agbanwe ntakịrị.
3. Ndaghachi azụ: "mgbagharị" nke axis ụwa na-agbanwe oge oge ma e jiri ya tụnyere ọnọdụ ụwa na orbit.
Usoro ndị a anaghị agbanwe oke ike anyanwụ niile nke Ụwa natara, mana ha na-agbanwe nkesa ike site na oge na latitude. Mgbanwe ndị a na nkesa nwere ike ịkpalite ma ọ bụ kwụsị oge ice, nke bụ isi n'ihi nzaghachi dịka mgbanwe na oke ice na albedo.
7. Nzaghachi ihu igwe: ime ka mmetụta nke anyanwụ sikwuo ike ma ọ bụ mee ka ọ daa
Mmetụta Anyanwụ na-akawanye njọ ma ọ bụ na-ebelata site na nzaghachi na usoro ihu igwe. Dịka ọmụmaatụ, ọ bụrụ na obere okpomọkụ emee ka ice gbazee, albedo na-ebelata, a na-amịkọrọ ike anyanwụ karịa, okpomọkụ na-abawanyekwa - nke a bụ nzaghachi dị mma. N'aka nke ọzọ, ụfọdụ usoro nwere ike ịrụ ọrụ dị ka nzaghachi na-adịghị mma, dị ka mmụba nke radieshon infrared nke Ụwa na-ewepụta ka okpomọkụ na-arị elu, nke na-enyere aka ịhazi usoro ahụ.
Igwe ojii, uzuoku mmiri, na ice bụ ihe dị mkpa n'ihi na ha na-emetụta kpọmkwem otu ike anyanwụ si abata ma na-ahazi ya. Ihe mgbagwoju anya nke nzaghachi ndị a bụ ihe mere nzaghachi ihu igwe na obere mgbanwe na radieshon anyanwụ anaghị adị n'usoro mgbe niile.
8. Anyanwụ na mgbanwe ihu igwe nke oge a: kedu ọrụ ọ na-arụ?
N'okwu gbasara mgbanwe ihu igwe nke oge a, ọ dị mkpa ịmata ọdịiche dị n'etiti mmetụta ebumpụta ụwa nke anyanwụ na mmetụta nke ọrụ mmadụ. Ndị ọkà mmụta sayensị na-ekweta na mgbanwe dị iche iche na ọrụ anyanwụ na-enye aka na mgbanwe ihu igwe, mana ihe akaebe a na-ahụ anya na-egosi na okpomọkụ ụwa kemgbe etiti narị afọ nke 20 enweghị ike ịkọwa site na mgbanwe anyanwụ naanị. Usoro okpomọkụ siri ike, ụkpụrụ nke okpomọkụ ikuku (dịka ọmụmaatụ, okpomọkụ troposphere ebe stratosphere na-ajụ oyi), na mmụba nke mkpokọta gas griinhaus na-egosi ọrụ kachasị mkpa maka ihe ndị na-akpata mmadụ.
Agbanyeghị, nke a apụtaghị na Anyanwụ "adịghị mkpa." Anyanwụ ka bụ isi iyi ike, nghọta nke mgbanwe ya ka dị oke mkpa maka ikewapụ ihe mgbaàmà eke na nke ọrụ mmadụ kpatara, yana imeziwanye izi ezi nke ụdị ihu igwe.
Mmechi
Anyanwụ na-emetụta ihu igwe ụwa site n'ọtụtụ ụzọ: dịka isi iyi ike, site na mgbanwe na albedo, site na mgbanwe na ọrụ magnet na radieshon UV, nakwa site na nhazi nkesa ike site na ntụgharị axial na okirikiri orbital ogologo oge. Oke osimiri na ikuku na-ahazi ike a site na mgbasa ozi dị mgbagwoju anya, nchekwa okpomọkụ, na nzaghachi. Site n'ịghọta usoro ndị a, anyị nwere ike ịhụ na ihu igwe ụwa bụ nsonaazụ nke mmekọrịta dị n'etiti ike anyanwụ na sistemụ ụwa - na obere mgbanwe na otu akụkụ ọ bụla nwere ike ịkpalite nnukwu mgbanwe mgbe nzaghachi kpọmkwem mere ka ọ dịkwuo elu.
