Usoro Nnyocha na Nkà Ihe Ochie
Nkà ihe ochie bụ nnyocha sayensị nke ọma na nke sayensị nke akụkọ ihe mere eme mmadụ na akụkọ ihe mere eme tupu oge eruo site na igwupụta na inyocha ihe ochie, ihe owuwu, na ihe ndị ọzọ fọdụrụnụ. Dịka ngalaba dị iche iche, ọ na-ejikọ oghere dị n'etiti mmadụ na sayensị, na-eji ụzọ nyocha dị iche iche iji dekọọ ihe omume na ọha mmadụ gara aga. Ebumnuche ya abụghị naanị ịchọpụta ihe kamakwa ịkọwa ha n'ime akụkọ sara mbara nke mmepe mmadụ. Isiokwu a ga-atụle ụzọ nyocha dị iche iche ejiri mee ihe na nkà mmụta ihe ochie, gụnyere ụzọ nyocha, usoro igwu ala, ụzọ mkpakọrịta nwoke na nwanyị, nyocha ụlọ nyocha, na usoro echiche.
Ụzọ Nnyocha
Nnyocha ihe mgbe ochie bụ usoro mmalite nke ọrụ ubi ma na-agụnye ịchọ ebe na ihe mgbe ochie mgbe niile n'ofe ala kpọmkwem. Enwere ike kewaa nyocha ahụ n'ụdị isi abụọ: usoro na usoro.
Nnyocha usoro gụnyere ịga ije n'oge dị iche iche n'ofe mpaghara iji hụ na e nwere mkpuchi zuru oke. Usoro a na-enyere aka n'ịmepụta maapụ zuru ezu ma nwee ike ịchọpụta ụkpụrụ dị iche iche n'ebe obibi mmadụ na ojiji ala. A na-ejikarị ngwaọrụ dịka ngwaọrụ GPS, foto ikuku, na onyonyo satịlaịtị enyere aka na nhazi na ịchọpụta ebe ndị nwere ike igwu ala.
Nnyocha ndị na-adịghị n'usoro, nke a na-akpọkarị nyocha nyocha, anaghị ahazi nke ọma ma na-agụnye inyocha ebe dabere na ihe ọmụma gara aga, akụkọ mpaghara, ma ọ bụ ihe ngosi elu a na-ahụ anya nke ihe ochie. Nnyocha ndị a nwere ike inye nghọta ngwa ngwa mana enweghị nkọwa zuru oke nke usoro usoro.
Na mgbakwunye na nyocha ụkwụ, ndị ọkà mmụta ihe ochie na-ejikarị usoro nchọpụta anya. Ndị a gụnyere nyocha ikuku site na iji drones ma ọ bụ ụgbọelu dị mfe na nyocha geophysical site na iji radar na-abanye n'ala (GPR), magnetometry, na electric resistivity tomography (ERT). Usoro nchọpụta anya na-enye ndị ọkà mmụta ihe ochie ohere ịchọpụta ihe ndị dị n'okpuru ala na-akpaghasịghị ala, si otú a na-echekwa iguzosi ike n'ezi ihe nke ebe ahụ ruo mgbe enwere ike ịmepụta atụmatụ zuru ezu maka igwu ala.
Usoro egwu egwu
Igwu ala bụ ụzọ bụ́ isi e si ekpughe ebe ihe ochie dị, ọ na-agụnyekwa iwepụ ájá na ihe ndị ọzọ nke ọma iji kpughee ihe ochie na ihe ndị dị na ya. Usoro a na-abụkarị usoro ma na-agbaso ọtụtụ ụkpụrụ dị mkpa:
1. Nhazi: Ụkpụrụ a gụnyere ịghọta oyi akwa ala, nke nwere ike inye usoro ọmụmụ ihe dabere na omimi na usoro nke ihe ndị a kụnyere. Oyi akwa ọ bụla na-anọchite anya oge ọrụ ma ọ bụ ojiji dị iche.
2. Ịkpụcha ihe: A na-ekewa ebe a na-egwupụta ihe n'ime grid nke squares iji mee ka akwụkwọ na njikwa dị mfe. Square ọ bụla na-abụkarị otu mita ruo abụọ n'akụkụ ma na-enye ohere maka igwupụta ihe n'usoro.
3. Ngwaọrụ na Usoro: Dabere na ihe ndị dị n'ime ya, ndị ọkà mmụta ihe ochie na-eji ọtụtụ ngwaọrụ dị iche iche, site na ngwa ọrụ dị ukwuu dịka ihe eji egwupụta ihe dị ka azụ azụ maka iwepụ ibu karịrị akarị, ruo na ngwaọrụ ndị ka mma dịka trowels, ahịhịa, na ihe e ji ahọrọ ezé maka ọrụ dị nro n'akụkụ ihe ochie. Enwere ike iji mmiri gwuo mmiri weghachite obere ihe ochie na ihe ndị dị ndụ site na ihe atụ ala.
Ụzọ Mkpakọrịta Nwoke na Nwanyị
Nhazi oge dị oke mkpa na nkà mmụta ihe ochie iji tinye ihe ndị a chọtara n'ime usoro oge. Enwere ike kewaa usoro oge mkpakọrịta nwoke na nwanyị n'ọtụtụ ụzọ dị iche iche na usoro zuru oke (usoro oge).
Usoro mkpakọrịta nwoke na nwanyị dị n'otu, dịka stratigraphy, typology, na cross-dating, na-enye usoro ihe omume kama kpọmkwem ụbọchị. Stratigraphy na-adabere na iwu nke superposition, ebe akwa dị ala karịa ndị dị n'elu ha. Typology gụnyere ikewa ihe ochie n'ụdị na ịchọpụta ha dabere na evolushọn ha na mgbanwe ha ka oge na-aga.
Mmekọrịta nwoke na nwanyị zuru oke na-enye atụmatụ afọ ka mma. Mmekọrịta nwoke na nwanyị na-agbanwe agbanwe (C-14) na-emetụta nke ukwuu, ọ na-emetụta ihe ndị dị ndụ ruo ihe dị ka afọ 50,000. Ụzọ ndị ọzọ e si ezute onye ọzọ gụnyere dendrochronology (ịdakọrịta nwoke na nwanyị na-agbanwe agbanwe n'osisi), nke nwere ike ịdakọta ihe ma ọ bụ ihe owuwu osisi kpọmkwem, na thermoluminescence, nke e ji eme seramiiki na nkume e ji ọkụ gbaa. Mmekọrịta nwoke na nwanyị na-ebelata onye ọzọ bara uru maka ihe ndị dị ndụ ochie, ọtụtụ mgbe n'ebe ndị mmadụ bi.
Nyocha Ụlọ Nyocha
Ozugbo e gwupụtara ihe ochie na ihe atụ, ha na-achọkarị nyocha ọzọ n'ụlọ nyocha. A na-eji usoro sayensị dị iche iche eme ihe iji ghọta ihe mejupụtara ihe ahụ, teknụzụ, na ojiji nke ihe ndị a chọpụtara.
Nnyocha ihe gụnyere nyocha petrographic nke ihe ndị e ji nkume rụọ, nyocha ọla nke ihe ndị e ji ígwè rụọ, na ọmụmụ ihe mejupụtara kemịkalụ site na iji usoro dịka X-ray fluorescence (XRF) na mass spectrometry. Usoro ndị a nwere ike ikpughe ụkpụrụ azụmaahịa, ọganihu teknụzụ, na isi mmalite nke ihe ndị e ji emepụta ihe.
Nnyocha ihe mgbe ochie na-elekwasị anya na ihe ndị nwụrụ anwụ n'ime mmadụ iji nye ozi gbasara nri, ahụike, nna nna, na ụdị njem. Nnyocha isotopic nke ọkpụkpụ na ezé nwere ike ikpughe mmalite ala na àgwà nri, ebe nyocha DNA nwere ike inye nghọta banyere mkpụrụ ndụ ihe nketa na njikọ ya na ndị mmadụ.
Ọmụmụ ihe ochie gbasara gburugburu ebe obibi na-eji ihe ọkụkụ (pollen, mkpụrụ), anụmanụ (ọkpụkpụ anụmanụ), na data sedimenti iji wughachi gburugburu ebe ndị gara aga ma ghọta otu obodo si emekọrịta ihe na gburugburu ha.
Usoro ụkpụrụ
Nnyocha na nkà mmụta ihe ochie na-adabere na usoro echiche dị iche iche nke na-eduzi nkọwa na nghọta nke data ahụ.
Nkà mmụta ihe ochie usoro (ma ọ bụ Nkà Mmụta Ihe Ochie Ọhụrụ) pụtara n'afọ 1960, na-akwado maka ụzọ sayensị na usoro iji ghọta mgbanwe omenala na mgbanwe. Ọ na-emesi ike nkọwa karịa nkọwa ma na-achọ ụkpụrụ izugbe na-achịkwa omume mmadụ.
Nkà mmụta ihe ochie mgbe usoro gasịrị, nke pụtara n'afọ 1980, na-akatọ ụzọ usoro maka ịbụ ndị na-ekpebi ihe na ndị na-ebelata ihe. Ọ na-agba ume ka a ghọta ahụmịhe mmadụ na ihe nnọchianya nke ihe ochie na nhazi. Ọ na-agụnye echiche sitere na ọmụmụ ihe okike, nkà mmụta ihe ochie nke nghọta, na ozizi mgbe ọchịchị gasịrị.
mmechi
Usoro nnyocha n'ihe gbasara ihe mgbe ochie dị iche iche ma nwee ọtụtụ akụkụ, na-ejikọta usoro sayensị siri ike na usoro echiche dị iche iche. Site na nyocha mbụ ruo na nkọwa ikpeazụ, ndị ọkà mmụta ihe mgbe ochie na-eji ọtụtụ ngwaọrụ na usoro iji chọpụta ma ghọta ihe mgbagwoju anya nke ọha mmadụ gara aga. Ka teknụzụ na-aga n'ihu, ụzọ ọhụrụ na-aga n'ihu na-eme ka ubi ahụ ka mma, na-enye nkọwa zuru ezu na nke ziri ezi n'ime akụkọ ihe mere eme anyị. Mgbalị a abụghị naanị ịchịkọta ihe ochie kama ịkọ akụkọ nke ndị mere ma jiri ha mee ihe, na-enye aka na nghọta ka mma nke akụkọ ihe mere eme mmadụ.
