Kemịstrị bụ sayensị nke na-amụ ihe ndị dị na ya, ihe mejupụtara ya, na mgbanwe nke ihe. Dịka sayensị bụ isi na ndụ kwa ụbọchị, kemịstrị nwere ọtụtụ iwu bụ isi nke na-eje ozi dị ka ntọala bụ isi maka nghọta ihe na mmeghachi omume ya. Isiokwu a ga-enyocha iwu anọ bụ isi nke kemịstrị: Iwu Nchekwa nke Mass, Iwu nke Oke Atụ, Iwu nke Oke Ọtụtụ, na Iwu Gay-Lussac.
1. Iwu Nchekwa nke Mass
Iwu Nchekwa Mass, nke Antoine Lavoisier webatara na 1789, kwuru na mkpokọta oke nke ihe tupu na mgbe mmeghachi omume kemịkalụ gasịrị bụ otu. N'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, enweghị ike ịmepụta ma ọ bụ bibie oke ahụ na mmeghachi omume kemịkalụ. Ụkpụrụ a dị oke mkpa n'ịgbakọ stoichiometry nke mmeghachi omume kemịkalụ.
Ebe:
Ka e were ya na anyị nwere mmeghachi omume kemịkal dị mfe:
\[ 2H_2 + O_2 \ ụta aka nri 2H_2O \]
Ọ bụrụ na anyị amalite na gram 4 nke hydrogen (H₂) na gram 32 nke oxygen (O₂), mgbe ahụ mkpokọta oke nke ihe ndị ahụ tupu mmeghachi omume ahụ bụ gram 36. Mgbe mmeghachi omume ahụ gasịrị, anyị ga-enweta gram 36 nke mmiri (H₂O), nke na-egosi na mkpokọta oke ahụ ka dị otu.
Iwu a na-akụziri anyị na n'ime mmeghachi omume kemịkalụ ọ bụla, oke nke ihe ndị na-eme mmeghachi omume na ngwaahịa ga-aha nhata. Ya mere, mgbe anyị na-emepụta nhazi kemịkalụ, anyị ga-ahụ na nhazi ahụ dị mma.
2. Iwu nke Oke Mgbe Nile
A kpọrọ Iwu nke Oke Nha, ma ọ bụ Iwu Proust, aha onye chọpụtara ya, Joseph Proust, onye tụrụ aro ya na 1797. O kwuru na ihe mejupụtara kemịkalụ na-abụkarị otu ihe mejupụtara ya na oke oke a kapịrị ọnụ. Nke a pụtara na ihe nlele mmiri ọ bụla (H₂O), dịka ọmụmaatụ, na-enwe hydrogen na oxygen n'otu oke oke, ihe dị ka 1:8.
Ebe:
Ọ bụrụ na anyị ewere mmiri site na isi iyi ọ bụla, anyị ga-achọpụta na oke oke nke hydrogen na oxygen bụ mgbe niile 1:8. Nke a metụtara mmiri sitere n'oké osimiri, ọdọ mmiri, ma ọ bụ mmiri ozuzo.
Iwu a dị oke mkpa n'ihi na ọ na-enyere anyị aka ịghọta na ihe mejupụtara kemịkalụ nwere ihe mejupụtara ya, n'agbanyeghị ebe ha si malite ma ọ bụ ụzọ ha si akwadebe ya. Ọ bụkwa ihe ndabere maka ikpebi usoro kemịkalụ nke ihe mejupụtara dị iche iche.
3. Iwu nke Oke Ọtụtụ
Iwu nke Ọtụtụ Nha, nke John Dalton chọpụtara na mmalite narị afọ nke 19, kwuru na ọ bụrụ na ihe abụọ nwere ike ịmepụta ihe karịrị otu ihe mejupụtara, mgbe ahụ oke nke otu ihe ejikọtara ya na oke enyere nke ihe nke ọzọ ga-adị na oke nke ọnụọgụgụ zuru ezu dị mfe.
Ebe:
Tụlee carbon na oxygen, nke nwere ike ịmepụta ihe abụọ dị iche iche: carbon monoxide (CO) na carbon dioxide (CO₂). Na carbon monoxide, oke carbon na oxygen site na oke bụ ihe dịka 3:4, ebe na carbon dioxide, oke carbon na oxygen site na oke bụ ihe dịka 3:8. Oke a na-egosi na na CO na CO₂, oke oxygen ejikọtara na oke carbon enyere dị na oke 4:8, ma ọ bụ 1:2.
Iwu a na-enye nghọta dị mkpa banyere otu atọm si ejikọta onwe ha n'ọtụtụ nha iji mepụta ọtụtụ ihe dị iche iche, ma na-akwado ozizi atọm nke Dalton na ihe mejupụtara atọm ndị a na-apụghị ikewa.
4. Iwu Nwoke na Nwanyị-Lussac
Iwu Gay-Lussac, nke Joseph Louis Gay-Lussac tụrụ aro na 1808, na-ekwu na n'ime mmeghachi omume kemịkalụ, olu nke gas ndị na-emeghachi omume na nke ngwaahịa ha, mgbe a tụrụ ha n'otu okpomọkụ na nrụgide, dị na oke ọnụọgụgụ zuru ezu dị mfe. A na-ewerekarị iwu a dị ka ndọtị nke iwu nke nha kpọmkwem maka mmeghachi omume gas.
Ebe:
Ọ bụrụ na anyị nwere mmeghachi omume n'etiti hydrogen na oxygen iji mepụta mmiri, dịka:
\[ 2H_2 (g) + O_2 (g) \ aka nri 2H_2O (g) \]
Ya mere, olu abụọ nke hydrogen gas na-emeghachi omume na otu olu nke oxygen gas iji mepụta olu abụọ nke gas mmiri (steam). Nke a na-egosi na oke nke olu nke gas ndị na-emeghachi omume bụ ọnụọgụgụ zuru oke (2:1:2).
Iwu a dị oke mkpa na kemistri gas ma na-enyere aka ịkọwa otu gas si emekọrịta na mmeghachi omume kemịkalụ. Ọ na-enyekwa aka n'ịchọpụta olu molar nke gas na echiche nke mole na kemistri.
Mmechi
Iwu anọ ndị a dị mkpa gbasara kemistri—Iwu Nchekwa nke Mass, Iwu nke Oke Nha, Iwu nke Oke Nha, na Iwu Gay-Lussac—bụ isi ihe dị mkpa n'ịghọta mmeghachi omume kemịkalụ na ihe mejupụtara ihe. Ha anaghị enye naanị usoro maka ịkọ amụma ihe ga-esi na mmeghachi omume kemịkalụ pụta kamakwa ha na-enyere aka na ngụkọ ọnụọgụ ziri ezi na ụlọ nyocha kemistri.
Site n'ịghọta ma tinye iwu ndị a n'ọrụ, anyị nwere ike ịghọta ụwa gbara anyị gburugburu nke ọma, site na nnukwu usoro ụlọ ọrụ mmepụta ihe ruo na ihe ndị sitere n'okike kwa ụbọchị. Ha bụ ntọala maka ọtụtụ nchọpụta na ihe ọhụrụ na kemistri, nke na-aga n'ihu na-akwali ókè nke ihe ọmụma mmadụ.
