Kev Sib Raug Zoo ntawm Lus thiab Kab Lis Kev Cai los ntawm Lub Zeem Muag Anthropological
Hauv kev kawm txog tib neeg, lus thiab kab lis kev cai yog ob qho tseem ceeb uas sib txuas lus zoo thiab tsis tuaj yeem sib cais tau. Lus tsis yog tsuas yog ib txoj hauv kev sib txuas lus xwb, tab sis kuj yog qhov chaw tseem ceeb rau kev tsim, khaws cia, thiab xa kab lis kev cai. Kev coj noj coj ua, ntawm qhov tod tes, muab lub moj khaum rau lub ntsiab lus hauv lus: txiav txim siab seb tib neeg xaiv cov lus li cas, tsim cov kab lus, qhia kev xav, thiab txawm tias txiav txim siab seb yam twg suav tias yog kev coj zoo lossis tsis coj zoo hauv kev sib raug zoo . Ib qho kev xav txog tib neeg tso lus ua ib feem ntawm kev coj ua hauv zej zog, uas nws lub neej ib txwm txuas nrog cov ntsiab lus ntawm keeb kwm, lub hwj chim, tus kheej, thiab kev hloov pauv hauv zej zog hauv zej zog.
Lus ua ib lub Txheej Txheem ntawm Cov Cim Kab Lis Kev Cai
Kev kawm txog tib neeg pom tias kev coj noj coj ua yog ib lub cim - ib pawg ntawm cov ntsiab lus uas cov tswv cuab ntawm lub zej zog tau pom zoo thiab xyaum. Hauv lub moj khaum no, lus yog lub cim nyuaj tshaj plaws thiab siv ntau tshaj plaws hauv lub neej txhua hnub. Los ntawm lus, tib neeg muab lub npe rau cov khoom, cov xwm txheej, kev xav, kev sib raug zoo, thiab cov tswv yim abstract. Cov npe no tsis yog qhov nruab nrab; lawv raug cuam tshuam los ntawm seb ib pawg neeg saib lub ntiaj teb li cas.
Piv txwv li, cov lus hais txog kev sib raug zoo hauv ntau hom lus qhia txog seb cov zej zog teeb tsa kev sib raug zoo li cas. Indonesian sib txawv ntawm "txiv ntxawm" thiab "phau ntawv," thaum qee cov lus hauv cheeb tsam muaj cov lus sib txawv rau niam thiab txiv ntxawm, lossis sib txawv raws li hnub nyoog. Cov kev sib txawv ntawm cov lus no qhia txog qhov tseem ceeb ntawm cov xeeb ntxwv, tsev neeg, thiab cov qauv hauv zej zog uas muaj nyob hauv cov kab lis kev cai hauv zos.
Kev Sib Piv Txog Lus: Kev Xav Txog Cov Duab Lus
Ib qho ntawm cov ntsiab lus tseem ceeb hauv kev kawm txog tib neeg yog kev sib piv ntawm cov lus, uas cuam tshuam txog lub tswv yim tias cov qauv ntawm cov lus tuaj yeem cuam tshuam rau tib neeg txoj kev xav thiab pom qhov tseeb. Lub tswv yim no feem ntau yog los ntawm Edward Sapir thiab Benjamin Lee Whorf. Hauv ib qho version nruab nrab (qhov uas tau txais dav dav niaj hnub no), lus tsis yog "txiav txim siab" kev xav, tab sis feem ntau "qhia kev mloog" lossis tsim qee yam kev coj cwj pwm.
Piv txwv li, qee cov lus muaj cov txheej txheem kev taw qhia uas vam khom ntau dua rau kev taw qhia thaj chaw (sab qaum teb-sab qab teb-sab hnub tuaj-sab hnub poob) dua li ntawm "sab laug-sab xis." Cov neeg hais lus ntawm cov lus no feem ntau tau kawm kom paub meej ntxiv txog qhov chaw thiab kev taw qhia hauv qhov chaw. Qhov xwm txheej no qhia tau hais tias lus txhawb nqa qee yam kev xav uas cuam tshuam nrog txoj kev ua neej thiab ib puag ncig kab lis kev cai ntawm lub zej zog ntawd.
Lus Ua Kev Xyaum Hauv Zej Zog: Lub Ntsiab Lus, Lub Hwj Chim, thiab Tus Kheej
Kev kawm txog tib neeg niaj hnub no hais tias yuav tsum nkag siab tias lus yog ib qho kev coj ua hauv zej zog, tsis yog tsuas yog ib qho kev sau ntawv xwb. Qhov no txhais tau tias lub ntsiab lus ntawm ib lo lus tsis yog los ntawm cov lus xwb, tab sis kuj los ntawm leej twg hais lus, rau leej twg, nyob rau hauv qhov xwm txheej twg, thiab rau lub hom phiaj dab tsi. Qhov no yog qhov uas lus txuas ncaj qha rau kev sib raug zoo ntawm lub hwj chim thiab tus kheej.
Kev xaiv lus lossis ntau hom lus tuaj yeem qhia txog chav kawm hauv zej zog, qib kev kawm, thaj chaw keeb kwm, hnub nyoog, thiab txawm tias lub tswv yim. Hauv cov ntsiab lus Indonesian, kev siv tus qauv Indonesian feem ntau cuam tshuam nrog cov tsev kawm ntawv xws li tsev kawm ntawv, cov nom tswv, lossis xov xwm hauv tebchaws, thaum cov lus tsis yog tus qauv thiab cov lus hauv cheeb tsam tshwm sim muaj zog hauv tsev neeg, zej zog, thiab kev ua lag luam. Qhov kev hloov pauv ntawm ntau hom lus no tsis yog tsuas yog teeb meem ntawm kev sib txuas lus, tab sis qhia txog kev sib tham ntawm tus kheej: thaum ib tug neeg nthuav tawm lawv tus kheej ua "pej xeem hauv tebchaws," "haiv neeg," "tus tub ntxhais hluas," lossis "kws tshaj lij."
Hauv ntau lub zej zog, lub peev xwm hais tau ib hom lus tshwj xeeb tuaj yeem qhib kev nkag mus rau kev lag luam thiab kev sib raug zoo. Ntawm qhov tod tes, cov neeg hais lus ntawm cov lus tsawg lossis cov lus hauv zos qee zaum ntsib kev ntxub ntxaug - pom tias tsis niaj hnub lossis tsis muaj kev kawm. Cov kws tshawb fawb txog tib neeg pom qhov xwm txheej no ua ib qho txheej txheem kev sib raug zoo hauv zej zog, uas lus dhau los ua ib qho peev txheej uas tuaj yeem pab lossis tsis zoo rau qee pawg.
Kev coj zoo thiab kev coj noj coj ua hauv lus
Cov lus kuj muaj cov qauv kab lis kev cai txog kev coj zoo, kev tswj hwm, thiab kev coj cwj pwm hauv zej zog. Qhov no pom tseeb hauv cov txheej txheem tos txais, kev xaiv lo lus, thiab kev hais lus. Hauv cov kab lis kev cai uas hais txog hnub nyoog lossis qib theem, cov lus feem ntau muab cov qauv kev hwm. Piv txwv li, Javanese lees paub cov theem kev hais lus (ngoko, madya, krama), uas yuav tsum tau cov neeg hais lus xav txog kev sib raug zoo hauv zej zog ua ntej hais lus.
Kev coj ua zoo tsis yog ib yam uas siv tau rau txhua haiv neeg; tej yam uas suav tias yog kev coj zoo hauv ib haiv neeg tej zaum yuav txawv ntawm lwm haiv neeg. Qee lub zej zog suav tias kev hais lus ncaj qha yog kev ncaj ncees, thaum lwm tus pom tias kev hais lus ncaj qha dhau yog kev tsis zoo. Yog li ntawd, kev nkag siab lus kuj txhais tau tias kev nkag siab txog nws cov txiaj ntsig hauv kab lis kev cai, suav nrog seb lub zej zog tswj kev tsis sib haum xeeb li cas, qhia kev thuam, lossis qhia kev tsis pom zoo.
Lus, Kev Cai Hais Lus, thiab Kev Cai Lij Choj
Ib qho ntawm cov kev pab tseem ceeb ntawm kev kawm txog tib neeg yog nws txoj kev saib xyuas rau cov kab lig kev cai hais lus: cov dab neeg, cov dab neeg, cov lus txib, cov lus hais, cov lus hais, cov nkauj, cov paj huam, thiab lwm yam kev piav qhia hauv zej zog. Cov kab lig kev cai hais lus tsis yog kev lom zem xwb; lawv yog cov ntaub ntawv khaws cia ntawm kev paub ua ke. Los ntawm cov dab neeg thiab kev hais tawm tshwj xeeb, cov nqi ntawm kev coj ncaj ncees, keeb kwm pab pawg, cosmology, thiab cov cai hauv zej zog tau xa mus los ntawm ib tiam dhau ib tiam.
Hauv ntau lub zej zog, cov lus hauv zos muaj cov tswv yim kab lis kev cai thiab pawg uas nyuaj rau txhais kom raug rau lwm hom lus. Thaum ib hom lus raug kev puas tsuaj, nws tsis yog tsuas yog cov lus thiab cov qauv kab lus uas ploj mus, tab sis kuj tseem muaj cov txoj hauv kev sib txawv ntawm kev txhais cov kev paub hauv lub neej. Yog li ntawd, kev kawm txog lus feem ntau koom nrog kev sau cov lus thiab kev siv zog rov ua dua tshiab ua ib feem ntawm kev khaws cia cov cuab yeej cuab tam kab lis kev cai.
Kev Sib Txuas Lus, Kev Thoob Ntiaj Teb, thiab Kev Hloov Pauv Kab Lis Kev Cai
Kev sib raug zoo ntawm lus thiab kab lis kev cai kuj pom tseeb hauv qhov kev hloov pauv ntawm kev hloov pauv - tshwj xeeb tshaj yog nyob rau hauv cov xwm txheej ntawm kev sib cuag lus los ntawm kev tsiv teb tsaws chaw, kev lag luam, kev tswj hwm, kev kawm niaj hnub, thiab xov xwm digital. Kev lag luam thoob ntiaj teb tsav tsheb kis ntawm cov lus tseem ceeb uas suav tias muaj txiaj ntsig zoo rau kev lag luam. Piv txwv li, hauv Indonesia, Indonesian tau dhau los ua hom lus koom ua ke hauv tebchaws, thaum lus Askiv tseem ceeb dua hauv kev kawm thiab chaw ua haujlwm. Qhov cuam tshuam tuaj yeem suav nrog kev hais lus ob hom lus, kev hloov pauv code, thiab kev tshwm sim ntawm cov qauv lus tshiab, tshwj xeeb tshaj yog ntawm cov tub ntxhais hluas thiab hauv kev tshaj xov xwm hauv zej zog.
Kev hloov pauv lus feem ntau mus ua ke nrog kev hloov pauv kab lis kev cai: hauv kev hnav khaub ncaws, kev noj haus, kev nyiam suab paj nruag, thiab kev sib raug zoo ntawm tiam neeg. Txawm li cas los xij, kev kawm txog tib neeg ceeb toom peb tias kev hloov pauv tsis yog txhais tau tias "kev poob ntawm kab lis kev cai hauv zos." Hloov chaw, cov zej zog feem ntau tsim cov qauv sib xyaw - sib xyaw ua ke cov ntsiab lus hauv zos thiab thoob ntiaj teb. Piv txwv li, kev sib xyaw cov lej tuaj yeem yog lub tswv yim rau kev qhia txog tus kheej thoob ntiaj teb thaum tseem "txuas nrog" lub zej zog hauv zos.
Cov Txuj Ci Anthropological hauv Kev Kawm Txog Lus thiab Kab Lis Kev Cai
Kev kawm txog tib neeg muaj ib txoj hauv kev tshwj xeeb los nkag siab txog lus, feem ntau yog los ntawm kev soj ntsuam thiab kev kawm txog haiv neeg. Cov kws tshawb fawb tsis yog tsuas yog sau cov ntaub ntawv lus hauv daim ntawv teev cov lus lossis cov qauv sau ntawv xwb, tab sis kuj saib seb lus siv li cas hauv lub ntiaj teb tiag tiag: hauv tsev, hauv khw, hauv tsev kawm ntawv, ntawm kev ua koob tsheej ib txwm muaj , ntawm kev sib ntsib hauv zos, lossis hauv cov chaw digital.
Kev kawm txog haiv neeg tso cai rau cov kws tshawb fawb nkag siab txog lub ntsiab lus tsis qhia txog kev hais lus, suav nrog kev lom zem, kev thuam, kev piv txwv, thiab cov cim hauv zos. Ntxiv mus, kev kawm txog tib neeg tshuaj xyuas "cov xwm txheej hais lus" - xws li kev hais lus tshoob, kev sib tham txog kev lag luam, lossis kev cai dab qhuas - ua qhov chaw uas lus, kev xav, hwj chim, thiab kev coj noj coj ua sib tshuam.
Xaus
Los ntawm kev xam pom ntawm tib neeg, kev sib raug zoo ntawm lus thiab kab lis kev cai yog sib pauv thiab hloov pauv tas li. Lus tsim thiab xa kab lis kev cai los ntawm cov cim, pawg ntawm lub ntsiab lus, thiab kev sib txuas lus txhua hnub. Tib lub sijhawm, kab lis kev cai muab cov ntsiab lus hauv zej zog uas txiav txim siab seb yuav siv lus li cas: thaum twg, los ntawm leej twg, hauv hom twg, thiab rau lub hom phiaj dab tsi. Thaum cov zej zog hloov pauv vim yog kev lag luam thoob ntiaj teb, kev tsiv teb tsaws chaw, lossis thev naus laus zis, lus hloov pauv nrog nws; txawm li cas los xij, qhov kev hloov pauv no tsis tas txhais tau tias poob qis; nws kuj tseem tuaj yeem qhib qhov ua tau ntawm kev muaj tswv yim tshiab hauv kab lis kev cai.
Kev nkag siab txog lus txhais tau tias kev nkag siab txog tib neeg ua neeg nyob hauv lub zej zog uas muaj ntau yam txiaj ntsig, kev sib raug zoo, thiab keeb kwm. Yog li ntawd, kev kawm txog tib neeg txog lus tsis yog tsuas yog muaj txiaj ntsig rau kev paub txog kev kawm xwb tab sis kuj tseem ceeb rau kev khaws cia ntau haiv neeg, txoj cai kev kawm, thiab kev siv zog los tsim kev sib txuas lus sib luag thiab kev hwm rau qhov sib txawv hauv lub zej zog uas muaj ntau haiv neeg sib txawv zuj zus.