Ìmọ̀ nípa ihò ara àti àkókò ààyè
Nínú ìwé ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti ìtàn àròsọ sáyẹ́ǹsì, ihò ìgbẹ́ jẹ́ èrò kan tí ó ti gba ìrònú ènìyàn lọ́kàn. Èrò náà pé àwọn ojú méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ nínú àkókò ààyè lè so pọ̀ nípasẹ̀ ọ̀nà ìkọ̀kọ̀ kan, tí ó ń jẹ́ kí ìrìn àjò yára ju ìmọ́lẹ̀ lọ, ti fa àbájáde nípa ìṣeéṣe ìrìn àjò àárín ìtàkùn àti ìrìn àjò àkókò. Òye wa nípa ihò ìgbẹ́ ní ipa púpọ̀ lórí ẹ̀kọ́ Albert Einstein nípa ìbáṣepọ̀ gbogbogbòò, àti onírúurú àwọn àpẹẹrẹ ìmọ̀ tí a dábàá láti ìgbà náà.
Ifihan si Ero Ihò Worm
Ihò ìgbẹ́ jẹ́ ojútùú ìmọ̀-ẹ̀rọ sí àwọn ìṣètò pápá Einstein nínú ìmọ̀-ẹ̀rọ gbogbogbò ti ìbáramu. Ní ṣókí, a lè ronú nípa ihò ìgbẹ́ gẹ́gẹ́ bí "àkókò àkójọpọ̀" láàárín àkókò àkójọpọ̀ tí ó ń jẹ́ kí àwọn nǹkan tàbí ìwífún rìn láàrín àwọn ojú-ìwé méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ kíákíá ju bí wọ́n ṣe máa rìn láàrín àkókò àkójọpọ̀ àṣà.
Ní ti ìṣirò, Albert Einstein àti Nathan Rosen ló kọ́kọ́ dábàá àwọn ihò ìgbẹ́ ní ọdún 1935, àwọn ló sì dá èrò náà sílẹ̀ nípa “Afara Einstein-Rosen.” Wọ́n ṣàpèjúwe ihò ìgbẹ́ gẹ́gẹ́ bí afárá tó so “àwọn ìwé” méjì tó yàtọ̀ síra pọ̀ mọ́ àkókò ìgbẹ́. Àwọn ihò ìgbẹ́ wọ̀nyí ní “ẹnu” méjì, ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn so mọ́ ibi tó yàtọ̀ síra ní àkókò ìgbẹ́, àti “ọ̀fun” tó so méjèèjì pọ̀.
Ìṣètò àti Ìdúróṣinṣin ihò ara
Ọ̀kan lára àwọn ìbéèrè pàtàkì nípa ihò ìgbẹ́ ni ìdúróṣinṣin wọn. Ihò ìgbẹ́ tí kò dúró ṣinṣin yóò wó lulẹ̀ lẹ́yìn tí ó bá ti ṣẹ̀dá, yóò sì dí ọ̀nà ìbánisọ̀rọ̀ tàbí ìrìnàjò tí ìbá ti fúnni lọ́wọ́. Ìbéèrè ìdúróṣinṣin níí ṣe pẹ̀lú irú ohun tàbí agbára tí ó wà nínú tàbí ní àyíká ihò ìgbẹ́.
Àwọn kòkòrò, gẹ́gẹ́ bí a ṣe mọ̀ nínú ìwé fisiksi, nílò àwọn ohun èlò tí ó ní àwọn ohun èlò àjèjì. Àwọn ohun èlò àjèjì wọ̀nyí tọ́ka sí ohun èlò tí ó ní agbára òdì tàbí ìfúnpá òdì, ní ìyàtọ̀ sí ohun tí a sábà máa ń rí nínú fisiksi àtijọ́. Ohun èlò àjèjì yìí ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ààbò, ó ń jẹ́ kí ihò kòkòrò ṣí sílẹ̀, ó sì ń dènà ìwólulẹ̀ rẹ̀. Irú ohun èlò àjèjì kan tí a sábà máa ń mẹ́nu kàn ni agbára òdì tí ipa Casimir ń mú jáde. Ìpa yìí jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ kan nínú fisiksi kuantum tí ó ń mú ìfúnpá òdì jáde ní ìwọ̀n kékeré.
Àwọn Irú Ihò Kòkòrò
Gẹ́gẹ́ bí ìṣètò àti ànímọ́ wọn, ọ̀pọ̀lọpọ̀ oríṣiríṣi ìmòye ti àwọn ihò worm ló wà tí a ti dámọ̀ràn:
1. Schwarzschild Wormhole: Èyí ni ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ èyí tí ó rọrùn jùlọ ní ti ìmọ̀, tí ó so àwọn ihò dúdú Schwarzschild méjì pọ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, irú ihò yìí kò dúró ṣinṣin nítorí pé yóò yára gbẹ nítorí ìtànṣán Hawking, yóò sì wó lulẹ̀ kíákíá.
2. Àwọn Kòkòrò tí a lè rìn kiri: Àwọn wọ̀nyí ni irú àwọn kòkòrò tí a sábà máa ń rí nínú ìtàn sáyẹ́ǹsì, irú èyí tí ó wà nínú fíìmù Interstellar. Láti lè rìn kiri láìléwu, àwọn irú wọ̀nyí nílò ohun àjèjì láti jẹ́ kí ọ̀fun kòkòrò náà ṣí sílẹ̀.
3. Ihò Kòkòrò Morris-Thorne: Michael Morris àti Kip Thorne ló gbé e kalẹ̀ ní ọdún 1988, èrò yìí sì kan ihò kòkòrò tó dúró ṣinṣin, tó ṣeé rìn kiri pẹ̀lú ohun àjèjì nínú rẹ̀.
4. Àwọn ihò Euclidean: Àwọn èrò àti èrò tó jinlẹ̀ jù, irú yìí lè nílò àwọn ìwọ̀n afikún láti wà, tí a gbé karí ìmọ̀ okùn tàbí ìmọ̀ M.
Ìrìn Àkókò àti Àròjinlẹ̀
Ọ̀kan lára àwọn ohun tó fani mọ́ra jùlọ nínú ihò ìgbẹ́ ni agbára wọn fún ìrìn àjò àkókò. Tí ọ̀kan lára àwọn ihò ìgbẹ́ bá ń rìn ní iyàrá ìfàmọ́ra tàbí nítòsí pápá òòfà tó lágbára gan-an, àkókò yóò máa lọ díẹ̀díẹ̀ fún ihò náà ní ìfiwéra pẹ̀lú àwọn yòókù, nítorí àwọn ipa ìfẹ̀ àkókò. Lọ́nà yìí, arìnrìn àjò onímọ̀ nípa èrò lè wọ inú ihò ìgbẹ́ kí ó sì jáde ní ìgbà àtijọ́ tàbí lọ́jọ́ iwájú.
Sibẹsibẹ, irin-ajo akoko si igba atijọ n fa awọn ariyanjiyan oriṣiriṣi. Ọkan ninu awọn iroro ti a mọ julọ ni iroro baba-nla, ninu eyiti aririn ajo akoko kan pada sẹhin ni akoko ti o pa baba-nla rẹ ṣaaju ki a to bi i, ti o ṣẹda ilodi-apapọ-ipa. Ọpọlọpọ awọn onimọ-jinlẹ fisiksi gbagbọ pe awọn ofin fisiksi bi a ti loye wọn lọwọlọwọ le ma gba iru eto bẹẹ laaye.
Àwọn ìtumọ̀ fún Astrophysics àti Cosmology
Tí wọ́n bá wà, àwọn kòkòrò ìgbẹ́, yóò ní ìtumọ̀ pàtàkì fún ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ àti ìmọ̀ nípa àgbáyé. Wọ́n lè ṣàlàyé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣẹ̀lẹ̀ tí a kò ṣàlàyé lọ́wọ́lọ́wọ́, bíi ìsopọ̀ láàárín àwọn ìràwọ̀ ìràwọ̀ tàbí àwọn àkíyèsí tí kò wọ́pọ̀ ní àyíká àwọn ihò dúdú. Àwọn àbá èrò kan tilẹ̀ gbà pé àwọn kòkòrò ìgbẹ́ lè ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ tó wúlò fún ohun tí a kò lè rí ní àárín ihò dúdú.
Ìmọ̀-ẹ̀rọ Ìdánwò àti Àwọn Ìdènà
Láìka gbogbo èròǹgbà nípa ihò ìgbẹ́ tí ó gbòòrò sí, ìmọ̀ ẹ̀rọ tí a nílò láti ṣàwárí tàbí láti ṣẹ̀dá wọn kò tíì dé ibi tí a lè dé. Ṣíṣẹ̀dá tàbí ṣíṣàkóso ohun àjèjì tí a nílò láti mú ihò ìgbẹ́ dúró jẹ́ ìpèníjà ńlá, láìka àwọn ohun tí agbára tí ó nílò yóò pọ̀ tó.
Àwọn àyẹ̀wò bíi ẹ̀rọ amúṣẹ́dánwò laser tí a ṣe láti ṣàwárí ìgbì omi òòfà (bíi LIGO) lè fúnni ní ẹ̀rí tí kò ṣe tààrà fún àwọn ihò ìgbẹ́ nípa wíwo àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó bá wíwà wọn mu. Síbẹ̀síbẹ̀, títí di ìgbà náà, ihò ìgbẹ́ ṣì jẹ́ agbègbè ìmòye onímọ̀ sáyẹ́ǹsì tí ó fani mọ́ra.
Penutup
Ìmọ̀ nípa ìgbẹ́ wormhole ní ojú ìwòye tuntun lórí ààyè àti àkókò, èyí tí ó fún wa láyè láti ronú nípa ìṣeéṣe ìrìn àjò láàárín àwọn ìràwọ̀ ní ọ̀nà tí a kò tíì ronú rí. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a kò tíì fi ẹ̀rí hàn ní ti ìwádìí, wíwá àwọn ohun àjèjì tàbí ìmọ̀ ẹ̀rọ tí ó lè ṣàkóso rẹ̀ lè ṣí àwọn ìlẹ̀kùn tuntun sílẹ̀ nínú ìwádìí ààyè àti àkókò. Nítorí náà, ìwádìí àti àbájáde nípa àwọn ìgbẹ́ worm kì í ṣe pé ó ń mú kí òye wa nípa àgbáyé gbòòrò sí i nìkan, ó tún ń fúnni níṣìírí síi nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti ìmọ̀ ẹ̀rọ.
Ní ìparí, àwọn ihò ìgbẹ́ ń tako òye wa nípa àkókò ààyè àti òfuurufú, wọ́n sì ń gbé ààlà ìrònú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì kalẹ̀. Láìka bóyá wọ́n jẹ́ àwọn ohun gidi, èrò wọn ń tẹ̀síwájú láti mú kí ìjíròrò tó gbòòrò nípa ìṣẹ̀dá àgbáyé wa àti ọjọ́ iwájú ìwádìí ènìyàn rọrùn.
