O le A'oa'oga o Pu o Anufe ma le Vateatea-Taimi
O le fausaga lilo o le vateatea-taimi ua leva ona tosina mai ai tagata suʻesuʻe fisiki, tagata suʻesuʻe i le vateatea, ma ē fiafia i tala faasaienisi. I totonu o le tele o fausaga faʻateorē e tulaʻi mai i le relativi lautele ma le mekanika kuantum, o pu anufe e tu matilatila o se manatu faʻatosina ma lavelave. O loʻo faʻatusalia ai ni auala faʻapitoa e ala i le vateatea-taimi, latou te folafola mai ai se fesoʻotaʻiga i le va o vaega eseese i le atulaulau, e ono avea foʻi ma auala pupuu poʻo ni auala i itu eseese. I lenei suʻesuʻega e 1000-upu, o le a tatou suʻesuʻeina ai le talitonuga o pu anufe, o latou amataga, o latou faʻauigaga, ma lo latou tulaga i talanoaga faasaienisi faʻaonaponei.
Einstein ma Rosen: O le amataga o pu o anufe
O le manatu o pu o anufe na aliaʻe mai le faavae na faataatia e le aʻoaʻoga lautele a Albert Einstein o le relativity. I le 1935, na faʻalauiloa ai e Einstein, i le galulue faʻatasi ma lana paʻaga o Nathan Rosen, le manatu o "alalaupapa" e ala i le vateatea-taimi, lea na mulimuli ane taʻua o alalaupapa Einstein-Rosen. I la latou faʻatulagaga muamua, o nei alalaupapa na avea ma tali i faʻatusatusaga o le relativity lautele, e faʻamatalaina ai se fausaga e pei o se ana e fesoʻotaʻi ai vaega eseese o le vateatea-taimi.
O nei fausaga e mafai ona fatuina ni auala pupuu e fesoʻotaʻi ai ni vaega e piliona tausaga malamalama le va pe oʻo lava i le saunia o auala i le va o atulaulau eseese. Mo se vaaiga faalemafaufau i lenei mea, mafaufau i le vateatea-taimi e pei o se pepa e lua-vaega. Afai e te gaugau le pepa ina ia paʻi ni vaega se lua e mamao, ona e tuiina lea i se peni, o le pu na faia e fai ma auala pupuu. O lenei faʻatusatusaga e puʻeina ai le uiga moni o se pu anufe.
Schwarzschild ma Fofo
Ina ia malamalama i pu o anufe, e tatau ona tauivi ma tali faigata o fua faatatau o le fanua a Einstein. O Karl Schwarzschild, o se tagata fisiki Siamani, o ia lea na muamua mauaina se tali sa'o i nei fua faatatau, ma faamatalaina ai se faataitaiga faigofie o se pu uliuli. A faalauteleina fofo a Schwarzschild, aemaise lava e ala i fausaga fa'ateorē e ta'ua o "metric tensors," e taunuu se tasi i faataitaiga e fautua mai ai le avanoa o pu o anufe.
Peita'i, o nei pu anufe e lē o ni auala e le fa'alavelaveina. O le pu anufe masani a Schwarzschild, mo se fa'ata'ita'iga, e lē mafai ona sopo'ia. E iai lona tulaga tulaga ese—o le tulaga lava lea e tasi o le mafiafia e le gata ma le toso a le kalave e matauina i pu uliuli. So'o se mea e ui atu i totonu o se pu anufe faapena o le a fa'aumatia e le malosi tele o le kalave, ma lē mafai ai ona fa'aaogaina mo femalagaa'iga po'o fesoota'iga.
Pu o Anufe e Mafai ona Sopoia ma Mea Fa'a'ese'ese
Ina ia mafai ona ola lelei pu o anufe e fai ma fesoʻotaʻiga i le vateatea-taimi, e tatau ona mafai ona sopoʻia. O lenei mea e manaʻomia ai le faatoilaloina o ni faigata tetele, o le mea sili ona taua o le mataupu o le mautu. Na fautuaina e le tagata suʻesuʻe fisiki o Kip Thorne ma ana paʻaga le manatu o "pu o anufe e mafai ona sopoʻia" i le faaiuga o le seneturi 20. E tusa ai ma a latou faʻataʻitaʻiga, o pu o anufe e mafai ona sopoʻia o le a manaʻomia ai le "mea mai fafo" - o se ituaiga faʻavae o mea e iai le malosi ma le mamafa e le lelei, lea e mafai ona teteʻe atu i malosiaga o le kalave lea e ono mafua ai ona paʻu le pu o anufe.
E le'i maua pe fa'amaonia fo'i lona i ai i lenei mea ese; e mana'omia ona i ai ni ona uiga e feteenai ma mea masani, e pei o le tete'e nai lo le tosina mai. Afai e mafai ona fa'aaogaina sea mea, e ono fa'atumauina ai le "fa'a'ī" o se pu anufe, ma mafai ai ona saogalemu le ui atu ai. Peita'i, o lo'o tumau pea lenei mea i totonu o le vaega o le masalosalo ma le fisiki fa'ateorē.
Pū o Anufe, Mekanika Kuantum, ma le Holography
O le feiloa'iga o pu anufe ma le mekanika kuantum ua fa'aalia ai se vaega sili atu ona mata'ina o le lavelave. O atina'e fa'ateorē e fautua mai ai ni sootaga loloto i le va o le fe'avea'i kuantum—o se mea e tupu lea e tumau ai ona feso'ota'i tulaga o vaega i mamao mamao—ma pu anufe. O le manatu o le ER=EPR, na fautuaina e le au fisiki o Juan Maldacena ma Leonard Susskind i le 2013, o lo'o fa'amaonia ai o alalaupapa Einstein-Rosen (ER) e tutusa ma le fe'avea'i kuantum (EPR pairs). O lenei tu'ufa'atasiga mata'utia e fautua mai ai o vaega fe'avea'i atonu e feso'ota'i e ala i pu anufe laiti, e tutusa le lapopo'a ma le kuantum.
E le gata i lea, o le mataupu faavae holographic, lea na afua mai i le teoria o manoa, ua ofoina atu ai se isi faavae folafolaina. Ua fautua mai ai o faamatalaga uma o loo i totonu o se voluma o le avanoa e mafai ona faatusalia i luga o se tuaoi i lena avanoa. O nisi o tagata suesue e talitonu afai tatou te malamalama atoatoa i lenei mataupu faavae, e mafai ona tatala ai ni auala mo le fatuina pe faamautuina o pu o anufe tetele, lea e mafai ona suia ai lo tatou malamalama i le avanoa-taimi.
Fa'aoga e ono mafai ona fa'aaogaina ma Mafaufauga Tau Amio
E ui i lo latou natura fa'ata'ita'i, ae ua tosina mai e pu anufe le mafaufau mo a latou fa'aoga e ono mafai ona fa'aogaina. Afai e fa'aaogaina, e mafai ona latou suia le su'esu'ega o le vateatea e ala i le fa'atagaina o femalagaaiga e vave atu nai lo le malamalama, ma mafai ai ona faia femalagaaiga i le va o fetu ma atonu i le va o fetu i totonu o taimi fa'atulagaina e tagata. O le a le gata ina suia ai la tatou auala i su'esu'ega mamao i le vateatea ae mafai foi ona fa'afaigofieina ai fesoota'iga ma malo mai fafo, pe afai e iai.
E le gata i lea, e ono ofoina atu e pu o anufe ni fesoʻotaʻiga faʻalelalolagi, e faʻafesoʻotaʻi ai vaega eseese o le taimi. O ia faʻauigaga o femalagaaiga i le taimi e laga ai ni fesili loloto tau amio, faʻafilosofia, ma faʻatino. O le gafatia e suia ai mea na tutupu i le taimi ua tuanaʻi poʻo aafiaga o le fegalegaleai ma le tagata lava ia i le taimi nei e mafai ona oʻo atu ai i ni faʻafitauli ma ni taunuuga e leʻi mafaufauina, ma luʻitauina ai lo tatou malamalama i le mafuaʻaga ma le loto saoloto.
Luʻitau ma le Lumanai o Suʻesuʻega i le Wormhole
E ui i le alualu i luma o le mafaufau, o le fatuina po o le iloa o se pu anufe i totonu o se fale suesue po o se nofoaga o fetu e sili atu nai lo o tatou gafatia faatekinolosi o loʻo iai nei. O le malosi e manaʻomia mo le fatuina o se pu anufe lapopoʻa, e le gata i lea, o le manaʻomia o mea mai fafo, e matuā tele lava. E le gata i lea, e tusa lava pe tatou te faatoilaloina nei faigata, o le tausia o se pu anufe mautu o le a avea ma luʻitau tetele.
O loʻo faʻaauau pea ona suʻesuʻeina e suʻesuʻega faʻaonaponei faʻataʻitaʻiga faʻamatematika ma aʻoaʻoga faʻaletino e faʻamaonia ai le i ai o pu anufe. O alualu i luma i le faʻakomepiuta kuantum, fisiki o vaega, ma le vateatea e ono iʻu ai ina maua ai malamalamaaga e manaʻomia e iloa ai pe mafai ona i ai pu anufe e mafai ona sopoʻia ma pe mafai ona tatou iloa pe fatuina.
I le Aotelega
O le aʻoaʻoga o pu anufe ma le taimi-vateatea o loʻo tu i le fetaulaigaʻiga o nisi o mealilo sili ona loloto i le fisiki. Latou te faʻatusalia "pe faʻapefea pe ana faʻapea" e faʻalauteleina ai lo tatou malamalama i le fausaga o le atulaulau, ma luʻitauina ai lo tatou malamalama i le vateatea, taimi, ma meafaitino. E ui o loʻo tumau pea o ni faʻavae faʻateorē, o le sailiga o le malamalama i pu anufe e tuleia ai i luma tuaoi o le saienisi, ma tuleia ai le fia iloa o le tagata i ona tulaga maualuluga. Pe tatou te maua pe fausia se pu anufe e mafai ona sopoia, o le malaga o le suʻesuʻeina o nei ana vateatea o loʻo faʻaauau pea ona faʻamauoa ai lo tatou malamalama ma mafaufauga.