Te Hiranga o te Mātauranga mō te Hauora Whakaputa Uri
He wāhanga nui te mātauranga mō te hauora uri whānau ki te hanga i tētahi whakatupuranga hauora, kawenga hoki, e kaha ana ki te whakatau whai whakaaro mō ō rātou ake tinana. Heoi anō, he maha tonu ngā wā e kiia ana tēnei kaupapa he tapu, i roto i ngā whānau me ngā kura. Nō reira, he maha ngā taiohi me ngā mema o te marea e rapu ana i ngā mōhiohio mai i ngā puna pono kore, e waiho ana i a rātou kia ngāwari ki ngā kōrero pakiwaitara me ngā kōrero hē, ā, ka mahi i ngā mahi mōrearea. Heoi anō, ko te mātauranga hauora uri whānau tika e hipoki ana i ngā mea maha atu i te whanaungatanga ā-ira tangata anake, engari ko te mārama ki te tinana, te pakeketanga, te akuaku uri whānau, te ārai i ngā mate, ngā whanaungatanga hauora, me ngā tika me ngā kawenga o te tiaki i a koe anō.
Te mārama whānui ki te hauora uri
Ko te hauora whānau he āhua o te oranga tinana, hinengaro, me te oranga pāpori e pā ana ki te pūnaha whānau, ngā mahi, me ngā tukanga. Ko te hauora whānau pai ehara i te mea ko te kore noa o te mate engari ko te mātauranga me ngā waiaro e tautoko ana i te oranga. Mā te mātauranga hauora whānau ka āwhina i te tangata ki te mārama ki ngā huringa koiora noa, pērā i te paheketanga i roto i ngā kōtiro me ngā moemoeā mākū i roto i ngā tama, tae atu ki ngā huringa kare ā-roto e haere tahi ana me te pakeketanga. Mā tēnei mātauranga ka āwhina i ngā taiohi ki te karo i te mataku, te whakaaro "kē," me te whakapono ki ngā kōrero pakiwaitara—pērā i te whakaaro he paru, he whakama rānei te paheketanga.
I tētahi atu taha, he hononga tata hoki te hauora whānau ki te hauora hinengaro. Ina kore ngā taiohi e mārama ki ngā mea e pā ana ki ō rātou tinana, ka pāngia rātou e te manukanuka, te whakama nui, te pēhanga pāpori rānei, ka arahi pea ki ngā whanonga haumaru kore. Mā te mātauranga tika ka āwhina i ngā taiohi ki te hanga i tētahi tirohanga pai ki a rātou anō me te whakapono ki a rātou anō, me te mārama hoki ki ngā rohe hauora i roto i ngā taunekeneke pāpori.
Te ārai i ngā mōrearea me ngā whanonga morearea
Ko tētahi o ngā painga nui o te mātauranga hauora uri ko te ārai. Mā te mōhiotanga tika ka taea te whakaiti i te mōrearea o te hāputanga kore i whakamaheretia, ngā mate tuku ira tangata (STI), me ngā mahi moepuku morearea. Ki te kore he mātauranga, kāore pea ngā taiohi e mārama ki te āhua o te hāputanga, te wā e momona ai rātou, me te āhua o te tuku i ngā STI. He mea morearea ake, ka whakaaro pea rātou kāore he pānga o te "whakamātautau kotahi", engari, ka puta pea ngā mōrearea ahakoa he moepuku kotahi kāore i tiakina.
Hei tāpiri atu ki tēnā, ko te mātauranga pai e whakanui ana i te hiranga o te whakaae, te whakaute i tōna ake tinana me te tinana o ētahi atu, me te kaha ki te kī "kāo." He mea nui tēnei hei ārai i te tutu ā-ira tangata me te whakatoi. Ina mōhio te tangata ki ngā rohe o tōna tinana, ki ngā whanaungatanga hauora, me pēhea te rapu āwhina, ka pai ake tōna kaha ki te tiaki i a ia anō me te ripoata i ngā whanonga hē.
Te whawhai ki ngā kōrero pakiwaitara me ngā kōrero teka
I roto i te maha o ngā hapori, kei te mau tonu te kaupapa o te whānautanga i ngā pūrākau, ngā aukati, ngā tikanga rānei kāore i te pono i ngā wā katoa. Hei tauira, kei reira te whakaaro ko te kōrero mō te hauora whānautanga ka "whakatenatena" i ngā taiohi ki te moe tāne. Heoi, e whakaatu ana ngā rangahau me ngā wheako i roto i ngā whenua rerekē i te ritenga kē: ko te mātauranga moe tāne whānui ka āwhina i ngā taiohi ki te whakaroa i te moe tāne me te whai kawenga ake mēnā ka uru atu rātou ki tētahi whanaungatanga nui ake. Ehara te mātauranga i te mea he pōwhiri, engari he turanga mātauranga mō te whakatau haumaru.
Ko tētahi atu pūrākau rongonui ko ngā kōrero teka mō te akuaku uri, pērā i te whakamahinga o ētahi hua ka taea te whakararuraru i te taurite tūturu o te tinana. Hei tauira, mō ngā wāhine, ko te whakamahinga koretake o ngā horoi tara ka taea te whakaoho i te riri, te mate rānei mā te whakarerekē i te pH tūturu. Ki te kore he mātauranga, ka whai pea te tangata i ngā au, i ngā taunakitanga kore taunakitanga rānei i runga i ngā pāpāho pāpori. Nō reira, me whakanui te mātauranga hauora uri i te mātauranga hauora: te kaha ki te aromatawai mēnā nō tētahi puna hauora pono ngā mōhiohio i whiwhi.
Te pupuri i te ma me te hauora mai i te tamarikitanga
He mea nui anō hoki te mātauranga hauora uri ki te whakawhanake i ngā tikanga noho ma, hauora hoki. Me mōhio ngā taiohi ki te tiaki tika i ō rātou whekau uri, me pupuri i te akuaku pai i te wā e pāngia ana e te paheketanga, me whiriwhiri i ngā kākahu o roto e tika ana, me te kite i ngā tohu o te mate urutā, ngā raruraru hauora rānei e hiahia ana kia tirohia e te rata. He maha ngā mate urutā ka taea te ārai mā roto i ngā mahi māmā, pērā i te whakawhiti i ngā paraikete horoi i ia wā, te kore e pupuri i te mimi mō te wā roa, te pupuri i te wāhi ira kia maroke, me te karo i ngā hua ka puta ai te riri.
Haunga te akuaku, ka taea hoki e te mātauranga te whakatairanga i te hiranga o ngā werohanga, pērā i te werohanga HPV, ka taea te whakaiti i te mōrearea o te mate pukupuku waha kōpū. He maha ngā mātua me ngā taiohi kāore anō kia mārama ki ngā painga o tēnei werohanga, ā, ka ngaro i a rātou ngā whai wāhitanga ārai. Mā te mātauranga whai hua, ka taea e te marea te kite he nui ake te whai hua me te utu o ngā mahi ārai i te rongoā ina puta kē te mate.
Te tautoko i te whānau me te whakamahere ā muri ake nei
Kāore te hauora uri e mutu i te taiohitanga. Ina eke te tangata ki te pakeketanga, ka āwhina tēnei mātauranga ki te whakamahere whānau, ki te whakarite mō te hāputanga hauora, me te whiriwhiri i ngā tikanga ārai whānau tika. Ki te kore he māramatanga tika, ka taea e ngā tāne me ngā wāhine te whiriwhiri i te tikanga hē, te whakamahi hē, te whakapōrearea rānei e ngā kōrero teka. Mā te mātauranga whānui ka whakamāramahia ngā kōwhiringa e wātea ana, te mahi a ia tikanga, me te hiranga o te kōrero ki tētahi tohunga hauora.
Mā te whakamahere whānau pai ka pai ake te kounga o te oranga. Mā te haputanga kua whakaritea ka taea e ngā mātua e hiahia ana te whakarite pai ake i te taha tinana, te hinengaro, me te taha pūtea. Ehara i te mea ko te hauora o te whaea me te tamaiti anake te pānga o tēnei, engari ko te pumau o te whānau me te heke mai o te mātauranga o te tamaiti.
Te tūranga o te whānau, te kura me te hapori
Me mahi tahi ngā rōpū rerekē ki te whakaako i te hauora whānautanga whai hua. He mahi nui tā ngā whānau nā te mea ko te kāinga te wāhi tuatahi e ako ai ngā tamariki mō ngā uara, ngā rohe, me ngā tikanga. Kāore e hiahiatia kia whakamāramahia e ngā mātua ngā mea katoa i te wā kotahi, engari ka taea e rātou te waihanga i tētahi kōrero haumaru, kore whakahē. Ina pātai ngā tamariki, me whakautu tika ngā mātua mō ō rātou tau me ō rātou hiahia, me te whakamahi i te reo māmā, me te whakanui hoki he mea noa te tinana, ā, me tiaki.
He tūranga rautaki anō hoki tā ngā kura. Me whakaatu ngā rauemi hauora uri i roto i te huarahi āta haere, pūtaiao, me te aro ki te whanaketanga hinengaro o ngā ākonga. Me whakangungu ngā kaiako ki te whakamārama i ngā mōhiohio me te kore e whakamataku, e whakama rānei i ngā ākonga. Hei tāpiri, ka taea e ngā ratonga tohutohu kura te whakarato i tētahi wāhi haumaru mō ngā taiohi ki te kōrero mō te pakeketanga, ngā whanaungatanga, te pēhanga a ngā hoa, me ētahi atu wheako kino kua pā ki a rātou.
He mana nui anō hoki tō te marea me te hunga pāpāho. Mā ngā kaupapa whakatairanga a te marea, ngā ihirangi mātauranga mai i ngā tohunga hauora, me te whakarato ratonga hauora e pai ana ki te hunga rangatahi ka taea te whakawhānui ake i te urunga atu ki ngā mōhiohio tika. I tēnei ao matihiko, me whakaatu hoki te mātauranga hauora uri i roto i tētahi whakatakotoranga ngāwari ki te mārama me te whakahihiri, me te noho tonu i runga i te pūtaiao.
Whakamutunga
Kāore e taea te whakaiti i te hiranga o te mātauranga hauora uri. Mā te mōhiotanga tika ka āwhina i te tangata ki te mārama ki ō rātou tinana, ki te pupuri i te akuaku, ki te ārai i ngā mate, ki te karo i ngā mōrearea, me te hanga whanaungatanga hauora. Hei tāpiri, mā tēnei mātauranga ka poipoi i te kawenga, te whakaute ki a ia anō me ētahi atu, ā, ka tautoko i tētahi heke mai kanapa mā te oranga whakaaro nui me te whakamahere whānau. Ko te whakakore i te whakama me te waihanga i ngā wāhi ako haumaru he mahi nui hei whakarite i te tipu hauora—tinana, hinengaro, me te pāpori.
Ehara i te mea he kaupapa noa te mātauranga hauora whānau uri, engari he haumitanga mō te wā roa ki te kounga o te oranga. Mā te mōhiotanga tika, ka nui ake te whai wāhitanga o te katoa ki te ora hauora, ki te ora haumaru, ā, ka taea hoki e rātou te whakatau whai whakaaro puta noa i ō rātou oranga.
