Ngā Tikanga Whakaora mō ngā Tūroro Whiu
Ko te whiu tetahi o ngā tino take o te hauātanga i roto i ngā pakeke. Ka puta tēnei āhuatanga ina pakaru te rere o te toto ki te roro, ka kore ai e whiwhi hāora me ngā matūkai i ngā pūtau roro. Nō reira, ka heke pea ngā mahi tinana e whakahaerehia ana e tēnei wāhanga o te roro, pērā i te nekehanga, te kōrero, te horomi, me te mahara. Ko te rongo pai, he maha ngā tūroro whiu ka kite i te whakapainga nui mā te whakaora tika, hanganga, me te auau. Ka matapakihia e tēnei tuhinga ngā tikanga whakaora mō ngā tūroro whiu, mai i ngā wāhanga tuatahi ki te tiaki roa.
Te mārama ki ngā whāinga o te whakaoranga i muri i te whiu
Ehara i te mea ko te "whakangungu anō" i ngā waewae ngoikore anake te whakaoranga o te whiu. Ko ngā whāinga whakaora ko: te whakahoki mai i te mahi tino pai, te ārai i ngā raruraru (hei tauira, te pakari o ngā hononga, ngā mate pēhanga, te niumōnia), te whakanui ake i te mana motuhake i roto i ngā mahi o ia rā, me te whakapai ake i te kounga o te oranga mō te tūroro me te whānau. Ka aro hoki te whakaoranga ki ngā āhuatanga hinengaro me ngā kare ā-roto, nā te mea ka taea e te whiu te arahi ki te pouri, te manukanuka, me te ngoikore o te arotahi.
Ko te mea pai, me tīmata wawe te whakaora i muri i te taunga o te āhua o te tūroro. Ko ngā wāhanga tōmua (ngā wiki tuatahi ki ngā marama tuatahi) e kiia ana he wā o te "plasticity roro" teitei, arā, ko te kaha o te roro ki te urutau me te hanga ara hou hei whakakapi i ngā mahi kua ngaro. Heoi, ka taea tonu te whakapai ake i te wā o te wāhanga mau tonu me te whakangungu tonu.
1) Ngā mahi whakakorikori wawe me te whānuitanga o ngā nekehanga
I ngā wāhanga tōmua o te maimoatanga, inā koa mō ngā tūroro e uaua tonu ana ki te neke, he tikanga whakaora nui te neke wawe. Ka āwhina te tīma hauora i te tūroro kia neke mai i te noho i te taha o te moenga ki te tū me te āwhina, ā, ki te taea, ka hikoi me te taputapu hikoi. Mā te neke wawe ka āwhina i te ārai i ngā raruraru pēnei i te toto totoka, ngā mate pūkahukahu nā te roa o te takoto moenga, me te ngaronga o te uaua.
Ka mahia ngā mahi whakakori tinana whānui (ROM) hei ārai i te pakari me te whakawhāititanga o ngā hononga (te whakapoto o ngā uaua e uaua ai te neke i te hononga). Ko ngā mahi whakakori tinana ROM ko:
– Ko te ROM kore mahi, arā, ko te wāhanga tinana e nekehia ana e te kaiwhakaora hinengaro, e te whānau rānei.
– Ko te ROM hohe, ka nekehia e te tūroro ōna ake waewae me ōna waewae.
– Ko te ROM āwhina-kaha, ka āwhinahia te tūroro ki te nekeneke i tētahi wāhanga.
Ka taea te mahi i ngā mahi whakakori tinana māmā pēnei i te neke i ngā ringaringa, te whakatuwhera me te kati i ngā maihao, te piko me te whakatikatika i ngā turi, te hiki mārire rānei i ngā ringa, e ai ki ngā tohutohu a te kaiwhakaora tinana.
2) Te whakaora tinana mō te kaha, te taurite me te hikoi
Ko te whakaora tinana te kaupapa matua o te whakaora tinana i muri i te whiu. E arotahi ana ki te whakapakari i ngā uaua, te taurite o te nekehanga, te taurite, me te kaha ki te hikoi. Ko ētahi o ngā tikanga e whakamahia whānuitia ana ko:
– Ngā mahi whakapakari tinana haere tonu: tīmata ki ngā nekehanga māmā me ētahi mahi whakahou, kātahi ka piki ake ki ngā mahi ātete (ngā whitiki mahi, ngā taumaha māmā rānei) ina haumaru.
– Ngā mahi taurite: hei tauira, te noho tika me te kore e piko, te neke i te taumaha ki matau me te maui ina tū ana, te hikoi pakupaku rānei.
– Whakangungu hikoi: Ka akona ngā tūroro ki ngā tauira hikoi tika mā te whakamahi i te tokotoko, te taputapu hikoi, te āwhina rānei a te kaiwhakaora hinengaro. Kei ētahi whare hauora he mīhini oma taumaha hei āwhina i te hikoi haumaru.
– Ngā mahi whakapakari tinana: te whai i ngā mahi o ia rā pēnei i te tū ake i te tūru, te piki me te heke i ngā arawhata, te tiki taonga rānei i te tēpu.
Ko te kī ki te angitu o te whakaora tinana ko te auau. Mā ngā mahi whakakori tinana e āwhina te roro ki te hanga anō i te mana whakahaere o te nekenekehanga.
3) Te whakaora mahi mō ngā mahi o ia rā (ADL)
Mā te mahi whakaora tinana ka āwhina i ngā tūroro kia hoki anō ki te tū motuhake i roto i ngā mahi o ia rā (ADL) pērā i te kaukau, te whakakakahu, te kai, te whakamahi i te wharepaku, te tuhituhi, me te mahi i ngā mahi māmā o te whare. Ka aromatawai te kaiwhakaora hinengaro i ngā arai motuhake a te tūroro, ā, ka whakawhanake i ngā rautaki e tika ana, pērā i:
– Whakaharatauhia te kakahu i ngā kākahu ki te ringa kotahi.
– Whakaakona ngā tikanga haumaru mō te neke mai i te moenga ki te tūru.
– Te whakangungu i ngā pūkenga nekeneke pai pērā i te pupuri i te pūnu, te pātene i ngā kākahu, te whakangungu rānei i te taunga o ngā maihao.
– Ngā taputapu āwhina e taunakitia ana: he tūru kaukau, he pae hopu kaukau, he taputapu āwhina rite ki te tōkena, he pūnu motuhake, he taputapu tautoko ringaringa rānei.
Ka āwhina hoki te whakaora mahi ki te whakarite anō i te taiao kāinga kia haumaru ake, kia pai ake hoki mō ngā tūroro whiu, tae atu ki te whakaiti i te mōrearea o te hinga.
4) Ngā mahi whakaora kōrero me te horomi
He maha ngā wā ka pāngia te kōrero e te whiu (aphasia), te whakapuaki kupu (dysarthria), me te horomitanga (dysphagia). He mea nui te whakaora kōrero ki te whakaora i te whakawhitiwhiti kōrero me te ārai i ngā raruraru horomitanga pērā i te kōroke, te mimiti rānei (te kai e uru ana ki ngā pukahukahu).
Ko ētahi momo whakakori tinana ko:
– Ngā mahi whakahua reo hei whakamārama i te whakahua.
– Ngā mahi reo hei mārama me te hanga kupu/rerenga kōrero, tae atu ki te whakamahi kāri pikitia, ngā kōrero ārahi rānei.
– Ngā rautaki whakawhitiwhiti kōrero pēnei i te kōrero pōturi ake, te whakamahi i ngā tohu ā-ringa, ngā papa whakawhitiwhiti kōrero rānei.
– Ngā mahi horomi: te whakarerekē i ngā tūnga kai, ngā tikanga horomi haumaru, me te whakarerekē i ngā kakano kai (hei tauira, ngā kai ngohengohe, ngā wai matotoru) kia rite ki ngā taunakitanga a ngā kaimahi hauora.
He mea nui te tautoko a te whānau: kōrerohia ngā rerenga poto, hoatu he wā ki te tūroro hei whakautu, kaua hoki e hohoro te whakatika.
5) Te whakaoranga hinengaro me te kare ā-roto
Haunga ngā ngoikoretanga tinana, ka pā mai pea ngā raruraru ki te mahara, te aro, te whakamahere, tae atu ki ngā huringa o te tuakiri i te whiu. Ka taea te whakatutuki i te whakaoranga hinengaro mā roto i ngā mahi whakaohooho roro, pēnei i:
– Whakaharatauhia te arotahi me te mahara mā te whakamahi i ngā kēmu māmā, ngā kāri, ngā taupānga whakangungu roro rānei.
– Waihangahia ngā mahi o ia rā me ngā tuhipoka whakamaumahara.
– Ngā mahi raupapa pēnei i te tunu kai māmā me te tirotiro.
Kaua hoki e warewarehia te taha kare ā-roto. He mea noa te pouri i muri i te whiu, ā, ka ārai pea i te whakaoranga. Mā te tohutohu hinengaro, te tautoko whānau, ngā rōpū tautoko, me te rongoā hauora mai i te tohunga hinengaro, ki te tika, ka taea e ngā tūroro te whakatere pai ake i te tukanga whakaora.
6) Te ārai i ngā raruraru: te koretake o te hononga, te mamae o te pakihiwi, me ngā mate pēhanga
Ka pāngia pea ngā tūroro whiu e te uaua whakapūmau (te pakari o ngā uaua), inā koa i ngā ringa me ngā waewae. Kei roto i te maimoatanga te totoro auau, te tū tika, te whakamau i te whitiki, me ngā mahi whakakori tinana. I ētahi wā, ka whakaarohia pea e ngā tākuta te rongoā, te werohanga rānei, e ai ki te tohu.
Ko te mamae o te pakihiwi i te taha ngoikore o te tinana ka puta pinepine mai i te tū tika, i te pēhanga rānei o ngā hononga. He mea nui ngā mahi whakakori tinana tika, te whakamahi i ngā tautoko ringa ina noho/haere ana, me te ako me pēhea te neke i te tūroro.
Ka taea te ārai i ngā mate pēhanga mā te huri i ngā tūnga i ia torutoru hāora, te pupuri i te kiri kia ma, te whakamahi i tētahi moenga motuhake mēnā e tika ana, me te whakarite kia rawaka te kai me te makuku.
7) Te āhua noho me te whakahaere i ngā āhuatanga mōrearea hei ārai i te whiu anō
Kāore e oti te whakaoranga mēnā kāore e ārai i te hokinga mai o ngā whiu. Me whakahaere e ngā tūroro ngā āhuatanga mōrearea pēnei i te toto toto tiketike, te mate huka, te cholesterol tiketike, te momi hikareti, te momona, me te kore mahi. Ko ngā taunakitanga nui ko:
– Tangohia ngā rongoā e ai ki te whakahaunga (hei tauira, ngā rongoā whakaiti toto, ngā rongoā whakaheke toto rānei, ngā rongoā whakaheke toto, ngā rongoā whakaheke cholesterol).
– He kai taurite, he iti te tote me te ngako kukū, he nui hoki te muka.
– Te whakakorikori tinana āta haere i runga i te kaha.
– Kia nui te moe, kia whakahaere hoki i te ahotea.
– Me tirotirohia e tō tākuta i ia wā hei aromatawai i tō toto toto, tō huka toto, me tō kōtaha ngako.
Me mārama ngā whānau ki te mahere maimoatanga kia pai ake ai te whai i ngā ture.
8) Te tūranga o te whānau: te tautoko tika
Ko te whānau tētahi wāhanga o te tīma whakaora. Ko te tautoko whai hua ko te āwhina i ngā mahi whakakori tinana kua whakaritea, te whakarite i tētahi taiao kāinga haumaru, me te whakarato hihiri me te kore e akiaki. Kaua e nui rawa te āwhina, ka kore ai e taea e te tūroro te mahi takitahi. He pai ake te whakamahi i te mātāpono "āwhina ina hiahiatia", kātahi ka waiho mā te tūroro e mahi i tā rātou e taea.
He mea nui te whakawhitiwhiti kōrero a te tūroro, inā koa mēnā he uaua ki te kōrero te tūroro, he ngāwari rānei te riri. He maha ngā pikinga me ngā hekenga o te tukanga whakaora; he mea nui ake te auau i te tere.
Whakamutunga
Ko ngā tikanga whakaora mō ngā tūroro whiu ko te nekenekehanga wawe, ngā mahi whakakori tinana, te whakaora tinana, te whakaora mahi, te whakaora kōrero, te whakaora hinengaro, te tautoko kare ā-roto, me te aukati i ngā raruraru me te whakahaere i ngā āhuatanga mōrearea. Ko te whakaora me whai wā, manawanui, me te mahi tahi i waenga i te tūroro, te whānau, me ngā tohunga hauora. Mā te kaupapa whakaora tika me te pumau, ka taea e te tini o ngā tūroro te whakapai ake i ā rātou mahi, te tū motuhake, me te kounga o te oranga.
Ki te hiahia koe, ka taea e au te whakarerekē i tēnei tuhinga hei putanga "pūtaiao" ake me ngā tohutoro hauora, hei putanga whai hua ake rānei kei roto he tauira kaupapa whakangungu o ia rā mā ngā tūroro i te kāinga.
